Begrippen Psychologie

Begrippen Psychologie
Onder constructie Zoek alfabetisch! A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z Staat Uw woord niet in deze lijst klik dan hier = Wikipedia A Affect Affectieve verwaarlozing Affectlabiliteit Affectvervlakking Afhankelijkheid Amnesie Amnesie, anterograde Amnesie, posttraumatische Amnesie, retrograde Amnesie, voorbijgaande globale Amnestisch syndroom Amygdala Anaal karakter Anale fase Angst Angst: Agorafobie Angst: Fobie Angst: Sociale fobie ook wel antropofobie Angsthysterie Angstige- of ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis Angstneurose Angststoornis Angst: Diffuse of gegeneraliseerde angststoornis Angst: Paniekstoornis, ook wel episodische paroxismale angst Angst: Pavor Nocturnus Anhedonie Anorexia nervosa Antisociale persoonlijkheidsstoornis Asociale persoonlijkheidsstoornis Asperger, syndroom van Associatie Associatiegebieden Attitude Attitudeschaal Attitudeverandering Attributie Attributiefout Atypisch Autisme B Bipolaire stoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Bulimia nervosa C Cognitieve Gedragstherapie Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis D Depressie Depressieve stoornis Depressie, anaclitische Depressie, postpartum ook wel postnatale depressie Depressie, postschizofrene Depressie, vitale of melancholische Dissociale persoonlijkheidsstoornis Dissociatie Dissociatieve amnesie Dissociatieve fugue Dysthymie Dysthyme stoornis E Eetstoornissen Anorexia nervosa Bulimia nervosa Pica Geofagie Ego Egocentrisch maatschappijbeeld Egocentrisme Egoïsme Ego-ideaal Ego-ontwikkeling oftewel Ego-formatie Ego-psychologie Ejaculatie Ejaculatie, voortijdige Electief mutisme Electra-complex Emotie Emotieregulatie Emotieregulatie, stoornissen in de Emoties, ABC-model van Emotietheorieën Emotioneel gedrag Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis Emotionele beleving Emotionele beleving, stoornissen in de Emotionele intelligentie Emotionele ontwikkeling Empathie Episodische paroxismale angst Eufoor of Euforie Exhibitionisme F Fallisch karakter Fallisch narcisme Fallische fase Falsificatie Fanatisme Fantasie Fetisjisme fMRI-scan Fobie Fobietest Fobie, sociale Functionele analyse Fysiologie Fysiologische psychologie G GABA GABA-receptoren GAF-schaal Geboortevolgorde Geboortetrauma Gedachtegangstoornissen Gedrag Gedragsanalyse Gedragsstoornis Gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde Gedragstherapie Gedragstherapie, cognitieve Geheugen Geheugenmetafoor Genitale fase Geofagie Geslachtsdrift Geslachtshormonen Geslachtsidentiteit Geslachtsidentiteitsstoornis Geslachtsrol Gespleten persoonlijkheid Gestaltpsychologie Gestalttherapie Gestaltwetten Gevoel H Histrionische persoonlijkheidsstoornis Hypnose Hypnose-theorieën Hypnose-inductie Hypnose-deductie Hypnotherapie Hypnotica Hypochondrie Hypofyse Hypokinesie Hypomanie Hypothalamus Hypothese Hysterie I Impotentie Impulsiviteit Incest Individu Individualisering Individualiteit Individuele psychologie Individuatie Inductie J Jaloezie Jargon Jeugdherinneringen Jeugdpsychologie Jung, Carl Gustav K Klinisch psycholoog Klinische psychologie Korte-termijngeheugen L Lange-termijngeheugen Latentieperiode Libido Libidoverlies Libido sexualis M Manie Masochisme Misbruik van een middel N Narcisme Narcisme, fallisch Narcistische libido ook wel object-libido Narcistische persoonlijkheidsstoornis Neobehaviorisme Neocortex Neologisme Nervositeit Neuraal netwerk Neurale buis Neurasthenie Neuro Neuroanatomie Neuroblast Neurofeedback Neurohormonen Neuroleptica Neurolinguïstisch programmeren Neurologie Neuroloog Neuromodulatie Neuromodulatoren Neuromusculaire synaps Neuropeptiden Neuropsychiatrie Neuropsychologie Neurose Neurosecretie Neuroticisme Neuroticisme test Neurotoxicologie Neurotransmitter Neurotrofe stoffen Neuro-endocrien systeem Neuro-endocriene cel Neutralisering Nociceptie Nociceptor Non-verbale leerstoornis Non-verbaal Non-verbale intelligentie Noradrenaline Noradrenaline-dopamine-heropnameremmenrs Noradrenerg neuron Norm O Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis Oedipale fase Oedipus-complex Oerschreeuwtherapie Omkering in het tegendeel Ontwikkelingsstoornis Oraal karakter Orale fase P Paniekstoornis Panpsychisme Panseksualisme Paradigma Paradoxale interventie Parafilia Paralimbische zone Paralinguïstische communicatie Parallelle informatieverwerking Parallellisme Paramedici Paranoia Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Paranoïde Schizofrenie Paranoid-hallucinatoor syndroom Paranormaal Parapraxie Parapsychologie Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis Pathologie Pavor Nocturnus Pedofilie Persoonlijkheid Persoonlijkheidsleer Persoonlijkheidsstoornis Afhankelijke Persoonlijkheidsstoornis Angstige persoonlijkheidsstoornis Antisociale persoonlijkheidsstoornis Asociale persoonlijkheidsstoornis Asthene persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Compulsieve persoonlijkheidsstoornis Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis zie cylothymie Depressieve persoonlijkheidsstoornis zie dysthymie Dissociale persoonlijkheidsstoornis Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis Dysthyme (persoonlijkheids)stoornis Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis Explosieve persoonlijkheidsstoornis Histrionische persoonlijkheidsstoornis Narcistische persoonlijkheidsstoornis Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis Psychopathische persoonlijkheidsstoornis Schizoïde persoonlijkheidsstoornis Schizotypische persoonlijkheidsstoornis Sociopathische persoonlijkheidsstoornis Theatrale persoonlijkheidsstoornis Persoonlijkheidstheorieën Persoonlijkheidstrekken Persoonlijkheidsverandering Pica Psyche Psychiater Psychiatrie Psychiatrische instelling Psychisch gehandicapt Psychisch trauma Psychische energie Psychische stoornis Psychische stoornis, organische en functionele Psychoactieve middelen Psychoanalyse Psychodiagnostiek Psychodrama Psychodynamische therapieën Psychofarmaca Psycholinguïstiek Psychologie Psychologisch krachtveld Psychologisch selectieonderzoek Psychologische functieleer Psychologische test Psycholoog Psycholoog NIP Psychometrie Psychomotorische therapie Psychoneurose Psychoneuro-endrocrinologie Psychonomie Psychopaat/Psychopathie Psychopathische persoonlijkheidsstoornis Psychopathologie Psychose Psychoseksuele ontwikkeling Psychose, organische en niet-organische Psychosociale stadia Psychosomatisch Psychostimulantia Psychosynthese Psychotherapeut Psychotherapie Psychotherapie, provocatieve Psycho- Psycho-educatie Q R Ratio Rationalisatie Rationalisme Rationaliteit Rationeel-emotieve therapie Receptor REM-slaap Representatie S Sadisme Sedativa Seizoengebonden depressieve stoornis Seks, Sex Sekseverschillen Seksisme Sekstherapie Seksualiteit Belevingsschaal Seksuele ontwikkeling Seksuele stoornis Seksuele symboliek Selectieve aandacht Selectieve serotonine-heropnameremmers Selectieve serotonine-noradrenaline-heropnameremmers Self-fulfilling prophecy Schizofrenie Schizoaffectieve stoornis Schizofrene resttoestand Schizofrenie, dopaminehypothese voor Schizofrenie, floride en negatieve symptomen Schizofrenie, hebefrene Schizofrenie, hersenafwijkingen bij Schizofrenie, katatone Schizofrenie, ongedifferentieerde Schizofrenie, paranoïde Schizofrenie, procesmatige en reactieve Schizoïde Schizoïde persoonlijkheidsstoornis Schizophrenia simplex Schizotypische persoonlijkheidsstoornis Schuldgevoel Sociale Fobie Sociopathische persoonlijkheidsstoornis Somatisatie Somatisatiestoornis Somatische waan Somatoforme stoornis Ongedifferentieerde Conversie Conversiestoornis Pijnstoornis Stoornis in de lichaamsbeleving Somatogeen versus psychogeen Stemming Stemmingscongruentie-effect Stemmingsstoornis Stoornis Syndroom van Asperger T Theatrale persoonlijkheidsstoornis Transseksualiteit Trauma Posttraumatische stressstoornis Transvestitisme U V Voyeurisme Vrees Vriendschap en vijandschap Vrije associatie W Waan Waanstoornis Waarde Waardevrijheid Waarheid Waarneming Waarnemingstheorieën X Y Z Zoöerastie Zoöfilie Zoöfobie Affect Een bepaalde emotie of een bepaald gevoel met betrekking tot een specifieke situatie of gebeurtenis. Vaak wordt het woord affect gebruikt voor heftige gemoedsaandoeningen. Het woord affectvervlakking heeft betrekking op een verarming van het gehele gevoelsleven. Affectarmoede: zie Affectvervlakking Affectieve stoornis: zie Stemmingsstoornis Terug naar A-B-C index Affectieve verwaarlozing Een vorm van kindermishandeling die bestaat uit het- in ernstige en chronische mate - onthouden van (ouderlijke) liefde aan een kind. De affectieve verwaarlozing kan plaatsvinden binnen het gezin of in een tehuis. Het heeft desastreuze gevolgen voor de emotionele en sociale ontwikkeling van het kind. Het kan onder meer leiden tot een zeer gebrekkige ontwikkeling van het geweten en tot het onvermogen om stabiele relaties aan te gaan. Terug naar A-B-C index Affectlabiliteit Een gebrek aan stabiliteit in de emotionele beleving. De persoon kent sterke stemmingswisselingen. Dit kan een gevolg zijn van een hersenbeschadiging, zoals bij dementie. Terug naar A-B-C index Affectvervlakking, ook wel affectarmoede Emotionele afstomping, het minder intens beleven van vreugde en verdriet. Dit kan een onderdeel zijn van schizofrenie. Zie ook: emotionele beleving, stoornissen in de Terug naar A-B-C index Afhankelijkheid In de statistiek: de samenhang tussen 'variabelen. De verandering in de ene variabele gaat gepaard met veranderingen in de andere. Statistische afhankelijkheid impliceert geen oorzaak-gevolg relatie. In de kansrekening: twee gebeurtenissen zijn afhankelijk van elkaar als de kans op het gelijk optreden van de gebeurtenissen niet gelijk is aan het product van de twee afzonderlijke kansen. In de 'psychopathologie: een 'persoonlijkheidsstoornis. Mensen met deze stoornis weigeren of zijn niet in staat om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven en laten alles bepalen door anderen (afhankelijke of asthene persoonlijkheidsstoornis). In de sociale psychologie: het sterk aangewezen zijn op anderen voor steun, voor het vormen van een mening, e.d. In de psychofarmacologie: afhankelijkheid van 'psychoactieve middelen (verslaving of addictie). Een zeer sterk verlangen naar, of een dwangmatige behoefte aan een bepaald middel (meestal alcohol of drugs). In het dagelijks spraakgebruik wordt van verslaving gesproken. De gebruiker geeft de inname van het middel prioriteit boven andere dingen in zijn leven, die vroeger veel belangrijker voor hem waren. Het gebruik wordt bijvoorbeeld in stand gehouden omdat het middel een prettig gevoel geeft of om andere, meestal onprettige, gevoelens te onderdrukken. Ook kan de gebruiker het slechte gevoel willen ontlopen dat zou ontstaan als het middel niet meer ingenomen wordt, de zogenaamde 'ontwenningsverschijnselen’. De afhankelijkheid kan fysiologisch of psychologisch van aard zijn. Psychologische afhankelijkheid wordt gekenmerkt door een volhardende motivatie het middel in te nemen, terwijl er geen fundamentele lichamelijke reacties optreden die voor de motivatie verantwoordelijk zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval na langdurig gebruik van 'cannabis. Bij fysiologische afhankelijkheid is het lichaam helemaal ingesteld op een dagelijkse portie van het middel. Het staken van het gebruik leidt tot (ernstige) lichamelijke en/of psychische stoornissen. Een droogstaande alcoholverslaafde krijgt bijvoorbeeld sterke trillende vingers en voelt zich een wrak. Terug naar A-B-C index Amnesie Algemene aanduiding voor geheel of gedeeltelijk geheugenverlies voor gebeurtenissen. Dit kan zowel betrekking hebben op het korte-termijngeheugen als op het lange-termijngeheugen. Bij organische amnesie is een aanwijsbaar lichamelijk letsel verantwoordelijk voor het geheugenverlies. Er bestaan twee vormen. In de eerste plaats is het mogelijk dat alleen een bepaald tijdvak uit het geheugen verdwijnt. Een dergelijk 'gat' in het geheugen kan bijvoorbeeld ontstaan door een hoofdwond, epilepsie, een te laag suikergehalte in het bloed, alcoholische vergiftiging (een zogenaamde black-out) of na het toedienen van elektroshocks. Een andere mogelijkheid is dat het vermogen om nieuwe informatie op te nemen blijvend is verstoord, zoals bij het amnestisch syndroom of dementie. De term amnesie wordt minder gebruikt voor geheugenzwakte door psychische oorzaken, zoals onoplettendheid op het moment dat de informatie werd aangeboden. De term dissociatieve amnesie wordt gebruikt voor geheugenverlies dat zou optreden na schokkende gebeurtenissen, die iemand niet kan verwerken. Terug naar A-B-C index Amnesie, anterograde Een vorm van geheugenverlies (amnesie) waarbij herinneringen ontbreken aan gebeurtenissen, die plaatsvonden na de gebeurtenis (ongeval of ziekte) die de amnesie heeft veroorzaakt. De persoon is na het ongeval enige tijd niet in staat geweest nieuwe informatie op te nemen en er is een 'gat' in zijn geheugen ontstaan. Het is tevens mogelijk dat de geheugenfunctie blijvend is verstoord, zodat de persoon de rest van zijn leven grote problemen kent om nieuwe dingen te leren of zelfs helemaal niet meer in staat is om nieuwe zaken in zijn geheugen te prenten. Zie ook: amnesie, retrograde Terug naar A-B-C index Amnesie, posttraumatische (PTA) Een gat in het geheugen dat is ontstaan door hoofdletsel (trauma). De posttraumatische amnesie eindigt op het moment dat het geheugen weer gaat functioneren. Meestal kan de persoon zich het ongeval zelf niet herinneren, omdat ook sprake is van enige retrograde amnesie. Terug naar A-B-C index Amnesie, retrograde Een vorm van geheugenverlies (amnesie) waarbij de herinneringen zijn aangetast aan gebeurtenissen, die plaatsvonden voorafgaand aan de gebeurtenis (ongeval of ziekte) die de amnesie heeft veroorzaakt. Het komt bijvoorbeeld vaak voor dat mensen die een zware hersenschudding oplopen, zich niets kunnen herinneren van de minuten voorafgaand aan het ongeluk. Terug naar A-B-C index Amnesie, voorbijgaande globale Korte episode van geheugenverlies. De patiënt neemt in het geheel geen nieuwe informatie meer op in zijn geheugen en maakt daardoor een verloren indruk. Hij kan bijvoorbeeld voortdurend vragen waar hij is, zonder dat het antwoord tot hem doordringt. De stoornis duurt van slechts enkele uren tot ongeveer twee dagen. Daarna wordt alles weer normaal. De voorbijgaande globale amnesie herhaalt zich gewoonlijk niet en is geen voorbode van ernstige ziekten. Zij laat wel een gat in het geheugen na. Terug naar A-B-C index Amnestisch syndroom Ook syndroom of psychose van Korsakov. Een ernstige geheugenstoornis voor het recente en het verdere verleden, die samenhangt met een lichamelijke ziekte of aandoening. Het onmiddellijke geheugen is gespaard en de persoon kan bijvoorbeeld nog wel cijferreeksen nazeggen. Deze geheugen inhoud is echter verdwenen, zodra de betrokkene even is afgeleid. De mogelijkheden om nieuwe informatie in het lange-termijngeheugen onder te brengen is daardoor ernstig verstoord. Het verstandelijke functioneren is nauwelijks veranderd en het bewustzijn is helder. De meest voorkomende vorm is het gevolg van jarenlang buitensporig alcoholgebruik, maar ook hersenbeschadiging door andere oorzaken kan dit effect hebben. Hierbij zijn met name de temporaal kwab en de tussenhersenen betrokken. Patiënten met een amnestisch syndroom vullen soms de gaten in hun geheugen op met verzinsels (confabulaties), maar dat is niet altijd het geval. Terug naar A-B-C index Amygdala Ook amygdaloïd complex. Een amandelvormige structuur in de hersenen, die uit tenminste drie kernen bestaat en die onderdeel uitmaakt van het in emoties gespecialiseerde limbische systeem. De amygdala is in staat voorheen neutrale stimuli te verbinden met emotionele reacties en is betrokken bij het vermijden van negatieve prikkels. Daarnaast zijn er veel verbindingen met het geheugencentrum, de 'hippocampus. De amygdala krijgt ook informatie van alle zintuigen en lijkt huidige ervaringen te evalueren aan de hand van vroegere ervaringen. Ook is de amygdala betrokken bij de totstandkoming van defensieve agressie (verdediging). Na verwijdering van de amygdala reageren mensen en apen niet meer adequaat op sociale signalen. Ook kunnen ze niet meer aanleren wat gevaarlijk is. Apen raken daardoor hun plaats in de sociale rangorde van hun groep kwijt. Elektrische stimulatie van de amygdala kan leiden tot ernstige angst- en woedeaanvallen. Tot slot heeft de amygdala verbindingen met de hypothalamus en is op die manier betrokken bij hormonale reacties en het bewaren van het evenwicht in het lichaam. Terug naar A-B-C index Anaal karakter Binnen de psychoanalyse wordt deze term gebruikt om een volwassene aan te duiden die anaal gefixeerd is. Dit wil zeggen dat de persoon in kwestie geheel of gedeeltelijk in de anale fase is blijven steken. Het anaal karakter kan zich zowel uiten in een grote volgzaamheid gecombineerd met slordigheid als in uitgesproken eigenwijsheid gecombineerd met ordelijkheid. Ook anaal-sadistische fase = Anale fase Terug naar A-B-C index Anale fase (Anaal: de anus betreffende) Ook anaal-sadistische fase. Volgens psychoanalytici de tweede fase in de psychoseksuele ontwikkeling. Het kind wordt in deze periode steeds gevoeliger voor de gewaarwordingen die met de uitscheidingsprocessen samenhangen. De anale fase duurt van de leeftijd van één tot drie jaar. In deze periode is het anusslijmvlies een bron van lichamelijke lustbeleving en het kind heeft grote belangstelling voor zijn eigen ontlasting. De meeste kinderen worden in deze fase zindelijk. Als ouders te streng zijn bij de zindelijkheidstraining, kan dit volgens psychoanalytici negatief zijn voor de latere persoonlijkheidsvorming (overmatige zorg voor orde en netheid). Gedurende de anale fase geven kinderen ook steeds duidelijker uiting aan agressieve gevoelens. Aanvankelijk is deze agressie nog ongeremd, maar door de ontwikkeling van de spraak en het denken krijgt het kind meer mogelijkheden ter beschikking om zich te beheersen. Het kind wordt daarbij geholpen door de geboden en verboden uit de omgeving. De verboden van ouders worden beetje bij beetje verinnerlijkt, zodat het superego ontstaat. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Angst Een pijnlijk gevoel van onbehagen en dreigend gevaar, dat nuttig is omdat het ervoor zorgt dat riskante situaties worden vermeden. Angst gaat gepaard met lichamelijke verschijnselen, zoals een versnelde hartslag, zweten, een verhoogde bloeddruk, een droge mond en het verlangen om weg te rennen of weg te duiken. Angst kan gericht zijn op een object, situatie of activiteit, of kan ongericht zijn (vrij flotterend). Wanneer de angst te sterk is of wanneer er geen reële aanleiding voor bestaat, wordt wel gesprokene van een angststoornis. In de psychologie wordt het begrip angst gebruikt binnen grofweg vier theoretische kaders: Fysiologische theorieën. Volgens de James-Lange-theorie (ca. 1885) is angst de gewaarwording van een lichamelijke reactie. We worden bang van een beer, omdat we merken dat we ervoor wegrennen. De Cannon-Bard-theorie (1927) stelt dat lichamelijke reactie en angstgevoel tegelijkertijd optreden en dat beide het gevolg zijn van een prikkeling van bepaalde hersendelen. Hier kan dus niet gezegd worden dat we wegrennen omdat we bang zijn. Het rennen en de angst zijn twee kanten van hetzelfde proces. De theorie van Sigmund Freud. Freud onderscheidt: a) primaire angst: een gevoel van onbehagen dat het gevolg is van een trauma (bijvoorbeeld de geboorte); b) secundaire angst: het gevolg van pogingen om trauma's te vermijden (bijvoorbeeld spreekangst: niet het spreken zelf is angstaanjagend, maar de beoordeling ervan door anderen). Angst speelt een belangrijke rol bij verdringing. De leertheorie. Hier verwijst de term naar de interne aansporing tot vermijdingsresponse. Cognitieve theorieën. Hierin wordt de nadruk gelegd op de inschatting van de situatie. Die is er namelijk voor verantwoordelijk of de gegeven omstandigheden als gevaarlijk worden beoordeeld of niet. De angst is dus mede een gevolg van een denkproces. Terug naar A-B-C index Angst: Agorafobie (letterlijk: pleinvrees) Angst op een plaats waar ontsnappen moeilijk of gênant lijkt in het geval men te maken zou krijgen met een paniekaanval (paniekstoornis). Deze angst treedt niet alleen op pleinen op, maar heeft betrekking op zaken als alleen buitenshuis zijn, reizen met het openbaar vervoer, een brug oversteken, enzovoorts. Deze situaties worden met grote angst doorstaan of de betrokkene blijft aan huis gekluisterd. Mensen die bang zijn zich onder de mensen te begeven vanwege een algemene angst voor mensen, hebben geen agorafobie, maar een sociale fobie. De vrees voor mensenmassa’s die niet samenhangt met het optreden van paniekaanvallen wordt beschouwd als een specifieke 'fobie, maar niet als agorafobie. Terug naar A-B-C index Angst: Fobie Een irreële, grote angst voor specifieke situaties, objecten, activiteiten of personen die niet als gevaarlijk gelden. Voor de persoon met de fobie is de angst zeer levensecht, en gaat bijvoorbeeld gepaard met hartkloppingen of een wee gevoel. Een fobie kan iemand in zijn doen en laten ernstig beperken, vooral wanneer het moeilijk is om de situatie die de fobie veroorzaakt, te vermijden. Wanneer een fobie onbehandeld blijft, kan zij tientallen jaren blijven bestaan. Een fobie gaat vaak gepaard met een depressie. Voorbeelden van specifieke fobieën zijn: schoolfobie, agorafobie (het niet de straat op durven vanwege de vrees dat een paniekaanval zal optreden), examenfobie, claustrofobie (engtevrees), zoöfobie (angst voor dieren), acrofobie (extreme hoogtevrees), slangfobie, sociale fobie (voor de kritische beoordeling van anderen) en nyctofobie of achluofobie (angst voor het donker). Fobietest: Met dit soort tests kan een fobie worden opgespoord. Voorbeelden zijn de Vreesvragenlijst FSS-III en de AZU Vreesvragenlijst. Beide tests zijn geschikt voor volwassenen en kunnen individueel of groepsgewijs worden afgenomen. Terug naar A-B-C index Angst: Sociale fobie ook wel antropofobie Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen. Terug naar A-B-C index Angsthysterie Een aanduiding die Sigmund Freud gebruikte voor vormen van hysterie waarbij angst het meest opvallende kenmerk is. Terug naar A-B-C index Angstige-persoonlijkheidsstoornis of ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden. Terug naar A-B-C index Angstneurose Een actuele neurose die volgens Sigmund Freud ontstaat als gevolg van een opeenstapeling van seksuele opwinding, zonder dat de psyche hier iets mee doet. Hierdoor zou de opwinding zich rechtstreeks in de angst uiten. Een minder gebruikelijke naam voor een angststoornis. Terug naar A-B-C index Angststoornis Een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij het optreden van irreële, heftige angst het meest opvallende symptoom is. Angststoornissen vormen de meest voorkomende psychiatrische klacht en naar schatting10 tot 30% van de bevolking gaat hieronder gebukt. Voorbeelden zijn de fobische stoornis (fobie), paniekstoornis en gegeneraliseerde angststoornis. Angststoornissen kunnen in combinatie met andere stoornissen optreden, bijvoorbeeld met depressies, obsessief compulsieve stoornissen en dementie. Medicijnen die angst en onrust onderdrukken worden anxiolytica genoemd. Terug naar A-B-C index Angst: Diffuse of gegeneraliseerde angststoornis Een angststoornis waarbij sprake is van een algemene blijvende angstigheid. De persoon wordt voortdurend geplaagd door angstige voorgevoelens, kan zich niet ontspannen, is in een blijvende staat van paraatheid en heeft daarbij lichamelijke verschijnselen, zoals een versnelde hartslag of ademhaling. Terug naar A-B-C index Angst: Paniekstoornis, ook wel episodische paroxismale angst Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn. Zie ook: agorafobie Terug naar A-B-C index Anhedonie Het onvermogem ergens plezier aan te beleven. Dit is het belangrijkste kenmerk van een depressie. Terug naar A-B-C index Anorexia nervosa Een eetstoornis die beschreven kan worden als 'het meedogenloos streven naar magerte’. De ziekte treft vooral meisjes in de puberteit en adolescentie, maar kan ook bij volwassen vrouwen en bij jongens en mannen voorkomen. Het lichaamsgewicht wordt door voedselweigering, laxering en sporten doelbewust naar beneden gebracht vanwege een extreme angst dik te worden en ligt ten minste een kwart onder normaal. Toch kan het idee blijven leven dat het eigen lichaam afzichtelijk dik of vormeloos is. De voedselweigering leidt tot ondervoeding, die ernstige lichamelijke ontregelingen tot gevolg kan hebben. De lichaamstemperatuur is verlaagd, evenals de hormoonspiegels in het bloed. Vaak treedt ook de menstruatie niet meer op (amenorroe). De ondervoeding kan zelfs leiden tot de dood. Er kunnen vele oorzaken van anorexia nervosa genoemd worden, onder andere de angst voor het seksueel volwassen worden, het in het westen sterk aanwezige slankheidideaal, een geringe zelfstandigheid en de afwijkende hormoonspiegels die zijn ontstaan door het lijnen. Terug naar A-B-C index Associatie Algemeen geformuleerd: het verbinden van twee of meer elementen. De term wordt veel gebruikt op licht verschillende wijze. In de neurologie: de wijze waarop zenuwcellen in verbinding met elkaar staan. Er wordt ook gesproken van de associatie van verschillende hersengebieden. Bij het geheugen gaat het om de verbinding tussen verschillende geheugeninhouden. De sterkte van die verbinding wordt associatiesterkte genoemd. In het empirisme: als basis van het leerproces. Wanneer twee sensaties regelmatig tezamen voorkomen, zal het individu beide met elkaar associëren (associationisme). In het behaviorisme: de manier waarop stimulus en respons met elkaar worden verbonden (conditioneren). In de psychoanalyse: de gewaarwording die wordt opgeroepen door een interne of externe stimulus. In de statistiek: de functionele relatie tussen twee of meerdere variabelen (correlatie). associatiecentra: zie associatiegebieden Terug naar A-B-C index Associatiegebieden Ook associatiecentra. Gedeelten van de 'hersenschors die niet tot de motorische en sensorische projectiegebieden behoren. Zij zijn betrokken bij een meer verfijnde verwerking van zintuiglijke informatie of het plannen van meer complexe bewegingen. De associatiecentra zijn ook betrokken bij vermogens als herkenning, herinnering, beweging en geheugen; prikkels van verschillende zintuigen worden met elkaar en met eerdere ervaringen in verband gebracht. Er worden drie verschillende associatiegebieden onderscheiden. De pariëtaal-temporaal-occipitaal associatieschors ligt op de grens van de drie gelijknamige 'hersenkwabben. Zij is betrokken bij de hogere waarnemingsfuncties, die te maken hebben met lichamelijke gewaarwordingen, horen, zien en taal. De prefrontale associatieschors ligt aan de voorzijde van de voorhoofdskwab en is onder meer betrokken bij het maken van willekeurige bewegingen, denken en de persoonlijkheid. De limbische associatieschors tenslotte ligt lager in de centrale groeve die de grote hersenen in tweeën deelt, en heeft vooral van doen met emoties, motivatie en het geheugen. Dit deel wordt onderverdeeld in de limbische en para-limbische zone. Terug naar A-B-C index Attitude Geesteshouding of instelling. Het begrip verwijst naar iemands neiging om een bepaald object (haarkleur, gastarbeiders, een persoon, werksituatie, e.d.) op een bepaalde manier te beoordelen. Deze neiging kan cognitief zijn (een bepaald idee over iets of iemand), affectief (een bepaalde positieve/negatieve waardering ten aanzien van iets of iemand), of conatief (een bepaalde wens tot handelen). Het begrip wordt zowel binnen de sociale psychologie als de persoonlijkheidspsychologie gehanteerd. Terug naar A-B-C index Attitudeschaal Met deze test kan iemands attitude bepaald worden. Vaak bestaat de test uit een reeks uitspraken op sociaal, maatschappelijk en politiek terrein. De proefpersoon moet hierbij aangeven in hoeverre hij het met de bewering eens is. Terug naar A-B-C index Attitudeverandering De verandering van attitude. Dit is een belangrijk studieveld binnen de psychologie vanwege de vele praktische toepassingen. Wat zorgt er bijvoorbeeld voor dat mensen condooms gaan gebruiken, zodat zij het AIDS-risico sterk verminderen? Het al dan niet veranderen van een attitude hangt bijvoorbeeld af van de betrouwbaarheid van de bron die een nieuwe houding aanbeveelt. Van belang is ook of de gepropageerde opvattingen dicht bij de eigen ideeën liggen. Wanneer dit zo is, is de kans op attitudeverandering groter. Terug naar A-B-C index Attributie (letterlijk: toeschrijving) De toegekende, onderliggende oorzaken van het eigen gedrag of dat van anderen. Bijvoorbeeld: wanneer iemand zijn trouwdag vergeet, kan dat toegeschreven worden aan een gebrek aan liefde of aan verstrooidheid. Deze uiteenlopende attributies zorgen voor totaal verschillende reacties op in principe hetzelfde gedrag. Terug naar A-B-C index Attributiefout Een stereotiepe fout die ontstaat bij het toekennen van onderliggende oorzaken aan het eigen gedrag of dat van anderen. Eigen falen wordt bijvoorbeeld nog wel eens geweten aan ongunstige externe omstandigheden, terwijl falen van anderen veroorzaakt zou worden door een gebrek aan talent. Deze attributiefout wordt ook andersom gemaakt, waarbij het eigen falen aan eigen domheid wordt geweten, terwijl anderen gewoon pech hebben gehad. Terug naar A-B-C index Atypisch Een algemene aanduiding voor zieltebeelden die niet het gebruikelijke patroon volgen. Zo wordt van atypisch autisme gesproken als de afwijkingen pas na het derde levensjaar duidelijk worden of als sommige kenmerkende gedragingen ontbreken. Terug naar A-B-C index Autisme Ook autistische stoornis en vroegkinderlijk autisme. Autisme is een pervasieve ontwikkelingsstoornis die zich al voor het derde levensjaar manifesteert en die het hele leven aanhoudt. Er zijn problemen op het gebied van communicatie, taalontwikkeling en sociale interactie. Zo zal een autistisch kind niet bang worden als zijn moeder angstig kijkt, terwijl dit bij normale kinderen wel het geval is. Daarbij komt een opvallend beperkt repertoire aan bezigheden en interesses, en steeds herhaald motorisch gedrag, zoals fladderen met de handen. Het denken is weinig creatief en het lukt niet goed praktische problemen op te lossen. Een op de 2000 kinderen heeft autisme en daarmee is het een van de meest voorkomende pervasieve ontwikkelingsstoornissen. Autisme gaat in driekwart van de gevallen gepaard met zwakzinnigheid. Al voor de geboorte zijn afwijkingen zichtbaar in de Purkinje-cellen. Bij autisme zijn afwijkingen gevonden in de meeste hersengebieden, zoals de kleine hersenen, grote hersenen, hersenbalk, basale ganglia, hersenstam en het Limbisch systeem. De omvang van de problemen verklaart waarom de stoornis het hele leven aanwezig blijft. Autisme kent waarschijnlijk meerdere oorzaken, zoals genetische aanleg, maar ook blootstelling aan virussen of vergiften. Zo kan alcoholgebruik tijdens de zwangerschap leiden tot het verlies van Purkinje-cellen bij het ongeboren kind. Bij de behandeling geldt dat beginnen vóór het tweede jaar betere resultaten geeft dan wachten tot het zesde levensjaar of later. Hierbij wordt veel gebruik gemaakt van de principes van de 'gedragstherapie’, waarbij de kinderen dingen aanleren zoals iemand aankijken. De respons op de behandeling heeft een grote mate van onvoorspelbaarheid. Sommige kinderen reageren veel beter dan andere, zonder dat verklaard kan worden waarom. Drie kenmerkende eigenschappen van autisme zijn afwijkingen in de: - communicatie - verbeelding - sociale interacties Communicatie De tekortkomingen in de communicatie komen al vroeg in de ontwikkeling tot uiting. Communicatie is gebaseerd op betekenisverlening. Waar taal meestal geen probleem vormt voor mensen met autisme en een normale begaafdheid, is het toekennen van betekenis aan woorden dat vaak wel. Men onderscheidt: de expressieve communicatie (het uiten) en de receptieve communicatie (het begrijpen). Voor beide soorten geldt dat voor mensen met autisme de techniek van de taal - onder andere zinsopbouw en woordenschat - begrijpelijk is, maar dat de sociale aspecten van communicatie de moeilijkheid vormen. Hieraan ligt ten grondslag de problematiek van samenhang aanbrengen binnen de taal en het beperkte inlevings- en verplaatsingsvermogen. In de praktijk betekent dit dat mensen met autisme goed kunnen omgaan met alles wat 'letterlijk' en concreet is. Problemen doen zich voor, als de andere partij bijvoorbeeld woordgrapjes of sarcastische, spreekwoordelijke of emotioneel gekleurde begrippen gaat gebruiken. Verwijzende woorden, waarbij de betekenis varieert in tijd, ruimte of persoon (zoals ‘morgen’, ‘onder’, ‘ik’) zijn vaak problematisch. Hoe abstracter de begrippen, hoe moeilijker het wordt voor mensen met autisme. Het "om de beurt wat zeggen in een gesprek" is een probleem. Autisten blijven hangen in hun eigen interesses. Hun verhaal kan onverwachte wendingen nemen en is vaak associatief en fragmentarisch. Echolalie (het herhalen van woorden of zinnen van anderen) komt vaak voor, vooral bij jongere kinderen met autisme maar is ook merkbaar bij oudere autisten, vooral in situaties met stress. Gaze-following: Bij jonge kinderen zie je een vertraagde ontwikkeling van het volgen van hoofdbewegingen en de kijkrichting van een andere persoon. De voorkeur voor het luisteren naar de spraak van anderen ontbreekt. Verder zijn er afwijkingen in het trekken van de aandacht van de volwassene. Als er ook sprake is van een verstandelijke handicap komt dit alles vaak nog duidelijker naar voren. Voor non-verbale communicatie gelden vergelijkbare problemen. Verbeelding Het begrip verbeelding = het begrip stereotyp gedrag. Stereotyp gedrag of herhaling van handelingen, ritueel of dwangmatig gedrag komt veel voor (vooral gedurende de kindertijd). Vooral autisten met een verstandelijke handicap kunnen erg dwangmatig vasthouden aan bepaalde gewoontes. In het hoofd van een autist is het eigenlijk een chaos. Drukte, onregelmatigheid en (onvoorspelbare en plotselinge) veranderingen zijn voor autisten een zware belasting. Zij hebben voortdurend structuur nodig. Die kunnen ze zelf niet aanbrengen en moet hen dus door de omgeving worden aangereikt. Afwijkingen in de verbeelding uiten zich al vroeg in de spelontwikkeling; er zit weinig variatie in en zich iets uit het niets voorstellen lukt nauwelijks. Autisten komen vaak niet verder dan het kopiëren van andermans gedrag. Verbeelding is wat mensen gebruiken om een betekenis toe te kennen aan een bepaald symbool. Mensen zonder autisme kunnen symbolen op velerlei wijzen toepassen en vanuit deze basis die toepassingen ook weer in nieuwe situaties gebruiken, zonder alles opnieuw te moeten leren. Voor mensen met autisme geldt dit niet. Het gebruik van de betekenis van een symbool in situatie A helpt hen niet voor het gebruik van hetzelfde symbool in situatie B. Bij kinderen kan dit bijvoorbeeld betekenen dat zij in de badkamer hun tanden poetsen, omdat het gebruik van de tandenborstel gekoppeld is aan de badkamer. Wil men dan dat het kind in de keuken zijn tanden poetst, dan zal het kind opnieuw betekenis aan de tandenborstel moeten toekennen. De tandenborstel had namelijk enkel een betekenis ('tanden poetsen') in combinatie met de badkamer en niet met de keuken. Doordat mensen met autisme in stukjes denken (fragmentarisch) is het voor hen ook moeilijk om het grote geheel te zien. Als het beeld dat ze kennen verandert, zullen ze opnieuw beginnen met het waarnemen van alle individuele kenmerken van het beeld, en met het inpuzzelen van deze kenmerken wederom komen tot het grote geheel. Sociale interacties De stoornis binnen de sociale interactie is vaak het opvallendste kenmerk van autisme. Mensen verwachten van elkaar een bepaalde vorm van socialiteit, zeker als het gaat om de opbouw van een relatie, waarin ook wederkerigheid wordt verwacht. Voor mensen met autisme kunnen dit soort zaken erg moeilijk zijn, omdat er voor sociale interacties geen duidelijke en vaste regels zijn en zij dus weinig houvast hebben. Door hun probleem met empathie is het ook erg moeilijk voor hen om zich in de gevoelens en gedachtengang van de ander te verplaatsen. Ook zijn mensen met autisme zelf niet goed in het verwoorden van hun gevoelens, omdat deze veel te abstract zijn om daar een concrete betekenis aan toe te kennen. De sociale stoornis kan zich heel divers manifesteren. Er worden vier types onderscheiden: Het afzijdige of inalerte type: dit is de klassieke autist, meestal met een verstandelijke handicap. Overschillig tegenover vreemden, maar ze aanvaarden lichamelijke toenadering door wie ze vertrouwen. Omgang met anderen alleen als ze er iets van willen. Het passieve type: zij zullen zelf geen initiatief nemen, maar zijn bereid te doen wat hen gevraagd wordt. Het actief-maar-bizarre type: neemt initiatief tot sociaal contact. De wijze waarop is echter onaangepast en eenzijdig. Ze praten eindeloos over hun eigen thema’s of interesses en gaan alleen van zichzelf uit. In deze groep komen doorgaans gemiddeld- tot hoogintelligente personen voor. Het stijf-formalistische of hoogdravende type: is overmatig beleefd en vormelijk. Door hun goede intelligentie weten zij hun problemen te compenseren en camoufleren. Zij leren sociale regels uit het hoofd en overleven op basis van aangeleerde of verworven scripts. Ze missen evenwel de intuïtie, nodig om de subtiliteiten van het intermenselijk verkeer te begrijpen. Gebrek aan empathie en sociale naïviteit kenmerken deze groep het meest. Zie ook Asperger of Syndroom van Asperger Terug naar A-B-C index Bipolaire stoornis I en II Ook wel manische depressie genoemd. Een tweezijdige stemmingsstoornis waarbij afwisselend episoden met een overdreven opgewekte (hypomanie of manie) en een sterk te neergeslagen (depressie) stemming voorkomen. Tussen deze episoden door functioneert de persoon normaal. De episoden beginnen vaak abrupt en hangen dikwijls samen met emotionele spanningen. Naarmate de persoon ouder wordt, komen vaker episoden met een depressieve stemming voor, die dan ook langer gaan duren. De bipolaire I stoornis wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van tenminste één manische episode en terugkerende depressies. Bij de bipolaire stoornis II is nog nooit sprake geweest van een manische episode, maar wel van tenminste een hypomane episode. Terug naar A-B-C index Borderline persoonlijkheidsstoornis Ook Schizotypische persoonlijkheidsstoornis of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen. Terug naar A-B-C index Bulimia nervosa Ook boulimie en boelemie. Een eetstoornis waarbij herhaaldelijk in korte tijd op een onbeheerste manier zeer veel voedsel wordt verzwolgen, dat vervolgens weer uitgebraakt wordt of dat met behulp van laxeermiddelen uit het lichaam wordt verwijderd. Dit gedrag levert voor de persoon vaak schuldgevoelens op en treedt meestal op als reactie op onlustgevoelens. De persoon is overdreven bezorgd over het eigen lichaamsgewicht en lijnt vaak tussen de vreetbuien door. Personen met bulimia nervosa hebben vaak in een eerder stadium geleden aan anorexia nervosa. Terug naar A-B-C index Cognitieve Gedragstherapie Een variant van de gedragstherapie, waarbij de therapeut zich niet alleen richt op het veranderen van gedrag, maar ook op de denkwereld erachter. Bij de behandeling van depressies richt men zich bijvoorbeeld op het uitdagen en ombuigen van negatieve denkpatronen. Een sterke kant van de cognitieve gedragstherapie is dat veel onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van de Behandeling. Het bestrijden van depressies en angststoornissen blijkt behoorlijk effectief. Terug naar A-B-C index Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis ook wel cyclothyme stoornis Een gedurende minimaal twee jaar aanhoudende stemmingsstoornis met regelmatige stemmingsschommelingen, die vrij licht zijn en die niet veroorzaakt worden door levensomstandigheden. De stoornis voldoet niet aan de criteria voor een bipolaire affectieve stoornis, omdat de terneergeslagen perioden niet voldoen aan de kenmerken van een depressieve stoornis en de enthousiaste perioden niet voldoen aan de kenmerken van Hypomanie. De stoornis veroorzaakt beperkingen in het functioneren en lijden, maar blijft vaak onbehandeld, omdat de betreffende personen geen medische hulp zoeken. Als de emotionele instabiliteit een vaste karaktertrek is, wordt gesproken van een cyclothyme persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Depressie Een psychische aandoening waarbij een sterke neerslachtigheid het meest in het oog lopende kenmerk is. In het dagelijks leven wordt van een verdrietig of chagrijnig persoon snel gezegd dat hij depressief is,maar als stoornis is depressie een veel ingrijpender gebeurtenis. Symptomen waarmee depressies gepaard kunnen gaan, zijn: het onvermogen van leuke gebeurtenissen te genieten, een gebrek aan waardering voor het eigen ik, schuldgevoelens, de aandrang zichzelf van het leven te beroven, pessimisme, slaapstoornissen en een algehele lamlendigheid, zodat zelfs lichte activiteiten de persoon kunnen uitputten. Depressies gaan in de regel vanzelf over, maar de terugval is een groot probleem. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen lichte, matige en ernstige depressieve episoden. Bij een licht depressieve episode voldoet de persoon net aan de criteria voor een depressieve stoornis, bij een matige is het iets meer en bij een ernstige wordt de betrokkene geplaagd door (bijna) alle hierboven genoemde symptomen. Een ernstig depressieve episode kan gepaard gaan met psychotische symptomen, waarbij de persoon bijvoorbeeld in de waan kan verkeren dat hij in de hel is terechtgekomen. Ook kunnen niet bestaande beschuldigende stemmen gehoord en afschuwelijke stank geroken worden. Theorieën over het ontstaan van depressies. Er bestaan globaal vier groepen opvattingen over de oorzaken van depressies: De biologische verklaringen zien depressies als een gevolg van een lichamelijke verstoring van het functioneren van de hersenen. De naar voren gebrachte hypothesen hebben betrekking op vermeende stoornissen in het hormonale systeem, te lage niveaus van bepaalde neurotransmitters of een verstoorde prikkelbaarheid van zenuwcellen. Een specifieke theorie ziet depressies als een reactie op stress. In eerste instantie probeert de persoon aan de toegenomen eisen te voldoen, maar als dat niet lukt treedt er een soort beveiligingsmechanisme in werking waarmee de hersenactiviteit wordt teruggeschroefd. De persoon is passief, ervaart weinig en voelt zich rot. De genetische verklaring gaat ervan uit dat de depressies ontstaan bij personen die hier een specifieke, erfelijk bepaalde aanleg voor hebben. Zo blijken depressies relatief vaak in bepaalde families voor te komen. De psychologische verklaringen leggen de nadruk op psychische factoren. Sommigen denken dat de depressieve persoon te weinig prettige dingen heeft meegemaakt, anderen gaan ervan uit dat de persoon geleerd heeft dat hij het eigen lot niet kan beheersen (aangeleerde hulpeloosheid), weer anderen wijzen op de gevolgen van te negatieve denkschema's en nog anderen denken eerder aan tegen zichzelf gerichte agressie. Samenvattend kan gezegd worden dat er meer dan genoeg verklaringen naar voren zijn gebracht, maar dat er desondanks weinig duidelijkheid bestaat over het precieze mechanisme dat tot depressies leidt. depressieve persoonlijkheidsstoornis: zie dysthyme stoornis Terug naar A-B-C index Depressieve stoornis Deze diagnose wordt gesteld als tenminste vijf van de volgende symptomen gedurende twee weken, het grootste deel van de dag aanwezig zijn. Bovendien moet symptoom 1 of 2 aanwezig zijn. Te neergeslagen stemming of bij kinderen ook wel een prikkelbare stemming, vermindering van belangstelling en plezier, duidelijk gewichtsverlies zonder dieet, of juist duidelijke gewichtstoename, veelvuldige slaperigheid of slapeloosheid, prikkelbaarheid of motorische vertraging, verlies van energie, gevoelens van waardeloosheid en schuldgevoelens, verminderd denkvermogen, besluiteloosheid en concentratieproblemen terugkerende gedachten aan de dood. Als de depressieve episode voor het eerst optreedt, spreekt men van een eenmalige episode, bij herhaling van een recidiverende depressieve stoornis. Depressieve stoornis, seizoengebonden Een depressieve stoornis, die op vaste tijdstippen in het jaar de kop opsteekt. Een voorbeeld is de winterdepressie. Terug naar A-B-C index Depressie, anaclitische Een ernstige vorm van depressie in de tweede helft van het eerste levensjaar, die kan ontstaan wanneer de moeder plotseling wegvalt en wanneer geen (geschikte) plaatsvervanger beschikbaar is. De anaclitische depressie wordt gekenmerkt door totale afwering van contact, weigering van voedsel, lichamelijke stoornissen en vatbaarheid voor infectieziekten. Terug naar A-B-C index Depressie, postpartum ook wel postnatale depressie Een depressieve stoornis die optreedt binnen vier weken nadat een vrouw een kind heeft gebaard. De symptomen zijn niet wezenlijk anders, maar mogelijk is vaker sprake van een fluctuerend verloop en stemmingswisselingen. Soms is sprake van waandenkbeelden, die vaak betrekking hebben op de baby (bijvoorbeeld dat die voorbestemd is voor een vreselijk lot). Vaak voelt de moeder zich schuldig, omdat ze eigenlijk gelukkig zou moeten zijn. Dit kan ertoe leiden dat ze niet over haar problemen praat. De depressie kan de relatie met de baby bedreigen. Terug naar A-B-C index Depressie, postschizofrene Een depressie die optreedt in de nasleep van schizofrenie. Er zijn nog wel enkele schizofrene symptomen aanwezig, maar die zijn niet meer zo opvallend. De depressie zou een psychische reactie kunnen zijn op de ziekte. Ook is het mogelijk dat de depressie al ten tijde van de schizofrenie aanwezig was, maar nu zichtbaar is geworden doordat de hallucinaties en wanen minder overheersen. Het medicijngebruik kan eveneens een rol spelen. Terug naar A-B-C index depressie, vitale of melancholische Misschien wel de meest prototypische vorm van een depressieve stoornis. Kenmerkend is de emotionele uitgeblustheid. Het plezier in (bijna) alle activiteiten is weg. Daarnaast is vaak sprake van een afwezigheid van gevoel, in plaats van ernstig verdriet zoals na het overlijden van een geliefd persoon. Het gevoel is anders, verdwenen. Dit is voor de betrokkene vaak nog erger dan groot verdriet. Andere symptomen kunnen zijn: vermagering, gebrek aan eetlust, onterechte schuldgevoelens, motorische vertraging of prikkelbaarheid en vroegtijdig ontwaken. Vaak zijn de klachten 's ochtends het ergst. Terug naar A-B-C index Dissociale persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, asociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Dissociatie Afhankelijk van het vakgebied wordt dissociatie anders gedefinieerd Het uit elkaar vallen van het 'ik' in verschillende segmenten. Dit is voor het eerst beschreven door de Franse psychiater Pierre Janet (1859-1947). Janet dacht dat de psyche bij bepaalde stoornissen gesplitst werd in een bewust deel en een onbewust, afgekapseld deel waar de persoon geen weet meer van heeft. De betrokken persoon kan op deze manier zaken die hij niet kan verwerken, uit zijn geheugen 'verliezen'. Hij heeft geen controle meer over zijn eigen herinneringen. De dissociatie kan soms zo ernstig zijn dat er sprake is van een meervoudige persoonlijkheid, hoewel dit laatste in psychiatrische kringen een omstreden concept is. De dissociatie kan ook betrekking hebben op lichamelijke functies, zodat verlammingen, andere bewegingsstoornissen of zintuiglijke ongevoeligheid ontstaan, waarvan geen lichamelijke oorzaak is aan te wijzen. Het los van elkaar optreden van lichamelijke verschijnselen, die normaal tegelijkertijd voorkomen. Tijdens het dromen bijvoorbeeld laat het EEG (elektro-encefalogram) een patroon zien dat wijst op een hoge activiteit. De lichaamsspieren zijn op dat moment echter vrijwel verlamd. Dit verschijnsel is wel beschreven als een wakkere geest in een slapend lichaam. Het gebruikelijke patroon van activering is hier dus uit elkaar gevallen. De ontleding van moleculen in kleinere eenheden. Terug naar A-B-C index Dissociatieve amnesie Een geheugenverlies voor een emotioneel bijzonder belastende gebeurtenis. Dit is niet te wijten aan een organische stoornis of gewone vergeetachtigheid. De herinnering is zo pijnlijk dat de persoon haar onbewust uit zijn geheugen heeft weggedrukt. Deze vorm van geheugenverlies is controversieel, omdat uit onderzoek blijkt dat mensen juist erg vaak aan vervelende gebeurtenissen moeten denken. Terug naar A-B-C index Dissociatieve fugue Een toestand waarin iemand alle herinneringen aan zijn eigen levensloop verliest (dissociatieve amnesie) en vlucht uit zijn thuisomgeving. De persoon neemt een nieuwe identiteit aan, blijft zichzelf verzorgen en kan op omstanders een volkomen normale indruk maken. De fugue heeft een psychische oorzaak, maar chronisch alcoholmisbruik kan een rol spelen. Het is vaak een reactie op zeer hoog opgelopen spanningen, bijvoorbeeld in het gezin of op het werk, of een gevolg van dramatische omstandigheden, zoals een overstroming. Het herstel van de fugue vindt gewoonlijk spontaan en binnen enkele dagen plaats. Terug naar A-B-C index Dysthymie, Dysthyme neurose Een door de Britse psycholoog Hans ]. Eyysenck (1916-1997) gebruikte verzamelnaam voor psychische afwijkingen die voortkomen uit ongunstige omstandigheden gecombineerd met emotionele labiliteit (neuroticisme). Een hoge mate van neuroticisme samen met een sterke gerichtheid op de buitenwereld (extraversie) zou kunnen leiden tot crimineel gedrag en psychische stoornissen waar vooral de omgeving het slachtoffer van wordt (psychopathie). Een hoge mate van neuroticisme gecombineerd met een sterke op zichzelf gerichtheid (introversie) zou eerder angstneurosen, obsessies en depressies met zich meebrengen. Terug naar A-B-C index Dysthyme stoornis Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijk te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Eetstoornissen Een aantal verwante stoornissen, waarbij de opname van voedsel ernstig verstoord is. Dit kan al op zeer jeugdige leeftijd ontstaan. Het kind eet dan duidelijk te weinig of is buitengewoon kieskeurig in de keuze van voedsel. Voorbeelden van eetstoornissen die op latere leeftijd voorkomen, zijn anorexia nervosa, bulimia nervosa en pica. Psychische moeilijkheden kunnen ook leiden tot braken, overeten of een verlies aan eetlust. Terug naar A-B-C index Ego Ook ‘ik’ en ‘ich’. Sigmund Freud heeft de persoonlijkheid beschreven als opgebouwd uit het ‘id’ (‘Es)’, het ego (‘ik’ of ‘ich’) en het superego (‘Über-Ich’). Binnen dit structurele model is het ego verantwoordelijk voor het in goede banen leiden van de driftimpulsen die afkomstig zijn van het ‘id’. Bovendien moet het ego rekening houden met de eisen van het superego (het geweten) en prikkels uit de buitenwereld, die innerlijke conflicten of angst kunnen veroorzaken. Het ego is feitelijk de instantie die de persoonlijkheid bij elkaar houdt. Voor de vervulling van deze functies beschikt het ego volgens Freud over een aantal afweermechanismen waarmee bepaalde intenties en gevoelens aan de bewuste zelfwaarneming onttrokken kunnen worden. Andere functies van het ego zijn het kennis nemen van de buitenwereld via de zintuigen, het geheugen, het vermijden van extreme prikkels uit de buitenwereld, het omgaan met gematigd sterke prikkels en het al handelend doelmatig en tot eigen voordeel veranderen van de omgeving. Een algemene aanduiding voor het centrale deel van iemands persoonlijkheid. Terug naar A-B-C index Egocentrisch maatschappijbeeld Term van de Duits-Britse socioloog Norbert Elias voor het wereldbeeld van mensen die zich als afzonderlijke individuen zien, en los van en tegenover de maatschappij en haar instituties staan. Het egocentrisch maatschappijbeeld dat Elias kenmerkend acht voor de zelf- en maatschappijbeleving van veel mensen in moderne samenlevingen, is volgens hem onjuist, omdat mensen niet los gezien kunnen worden van het geheel van sociale relaties dat zij met andere mensen in onderlinge verbondenheid en afhankelijkheid vormen. Omgekeerd kunnen samenlevingen en sociale instituties slechts gezien worden als verschijningsvormen van onderling verbonden mensen. De autonomie van mensen ten opzichte van elkaar of de maatschappij is slechts relatief. Terug naar A-B-C index Egocentrisme Het erg op zichzelf gericht zijn, zich weinig aan de gevoelens van anderen gelegen laten liggen. In de theorie van Jean Piaget een kenmerk van het denken en taalgebruik van kinderen tussen ongeveer twee en vier jaar oud. In deze fase kan het kind zich niet in het standpunt van een ander verplaatsen en betrekt het alle waarnemingen en ervaringen op zichzelf. Egocentrisch taalgebruik wordt door Jean Piaget onderscheiden in echolalie (nabootsen van klanken), monoloog en collectieve monoloog (monoloog in aanwezigheid van anderen, zonder een gesprek met hen). Terug naar A-B-C index Egoïsme Ook zelfzucht. Het nastreven van het eigenbelang, zonder met anderen rekening te houden. De verhouding tussen beide is een bekend probleem uit de geschiedenis van de filosofie. Hobbes achtte het egoïsme kenmerkend voor de mens. Het tegenovergestelde van het egoïsme, het ‘altruïsme’, is hier secundair uit afleidbaar. Terug naar A-B-C index Ego-ideaal Ook ik-ideaal. Iemands opvatting over hoe hij graag zou willen zijn. Gedrag dat strijdig is met het ego-ideaal leidt tot schaamte. De schaamte zou als functie hebben het zelfbeeld te beschermen. De schaamte zorgt voor het gevoel niet echt zo te zijn als het vertoonde gedrag suggereert. De termen ik-ideaal en ‘superego’ worden soms als synoniem beschouwd. Terug naar A-B-C index Ego-ontwikkeling oftewel Ego-formatie Het gestalte krijgen van een ik, een eigen identiteit, tijdens het opgroeien. Deze ontwikkeling is wel beschreven als een opeenvolging van een aantal stadia. Tijdens het eerste stadium, de periode van de ego-formatie, heeft het kind nog niet in de gaten dat het een eigen ik heeft. Het is eerst volledig op zichzelf gericht en daarna vormt het een symbiotische relatie met de moeder. De impulsieve fase begint bij de eerste taalverwerving. Het kind ontdekt de eigen wil, maar kan die nog niet zelf reguleren. Het zelfstandig bestaan heeft een aanvang genomen. De zelfbeschermende fase volgt hierop. De persoon is niet meer zo sterk afhankelijk en de relaties met anderen worden alleen aangegaan voor het eigen nut. Deze fase eindigt ongeveer aan het einde van de kindertijd. Hierna treedt de conformistische fase in. Men herkent het belang van de groep en richt zich volledig naar de bestaande normen en waarden. De bewust-conformistische of zelf-bewuste fase bestaat er in dat de persoon herkent dat er meerdere aanvaardbare gedragsalternatieven zijn buiten conformeren. Deze fase wordt soms wel en soms niet als een aparte fase beschouwd. In de bewuste fase is het voor het beoordelen van gedrag niet langer bepalend of anderen het aanvaardbaar achten. De algemeen geaccepteerde regels binnen de samenleving vormen de grondslag. In de individualistische fase wordt het ik van de persoon verder ontplooid. De persoon begint hier de verschillende mogelijkheden die het leven biedt te waarderen. De autonome fase maakt de ontwikkeling uit de vorige fase af. De persoon heeft nu ook oog voor de verschillende persoonlijkheden en standpunten van anderen. In de geïntegreerde fase ten slotte, ziet de persoon zichzelf als een onderdeel van een groter geheel. Volgens de theorie doorloopt niet iedereen al deze fasen. Iemand kan in de zelfbeschermende fase blijven hangen en dan als een egoïst door het leven gaan. De genoemde indeling is overigens niet de enige die betrekking heeft op de ego-ontwikkeling. Erik Erikson stelde bijvoorbeeld een verwante theorie op. Sigmund Freud beschreef de psychoseksuele ontwikkeling. Lawrence Kohlberg de morele ontwikkeling. Jean Piaget ten slotte had vooral oog voor de cognitieve ontwikkeling. Terug naar A-B-C index Ego-psychologie Ook ik-psychologie. Een stroming binnen de psychoanalyse die de nadruk legt op het autonoom functioneren van het ‘ik’ of het ego. De theoretici van deze richting bestrijden dat gedrag voornamelijk voortkomt uit onbewuste beweegredenen, zoals Sigmund Freud beweerde. Het ego zou handelingen zoals waarnemen, leren, denken en bewegen vrijwel onafhankelijk van de driften uit het ‘id’ volbrengen. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze richting, Heinz Hartmann (1894-1970), sprak in dit verband over autonome ego-functies, die niet het resultaat zijn van het conflict tussen driftmatige verlangens en het superego. Voorts was hij van mening dat deze conflictvrije sfeer van het ego zich in de loop van iemands ontwikkeling kon uitbreiden. Na verloop van tijd zouden sommige functies die oorspronkelijk tot de conflictsfeer van het ego behoorden (zoals afweermechanismen), zelfstandig en onafhankelijk van het driftleven gaan functioneren. Hartmann noemde deze functies secundaire autonome ego-functies. Zij kunnen een positieve rol gaan spelen bij de aanpassing van de persoonlijkheid. Terug naar A-B-C index Ejaculatie Ook zaadlozing. Plotselinge, min of meer krachtige uitstorting van sperma uit de urinebuis, normaliter als onderdeel van een orgasme. De zaadlozing begint met samentrekkingen van achtereenvolgens testes en bijballen (leveren de zaadcellen), zaadleider, prostaat en zaadblaasjes, waarna het sperma in de urinebuis wordt gedreven. Vervolgens kan het zaad door samentrekkingen van de urinebuis de penis verlaten. Terug naar A-B-C index Ejaculatie, voortijdige Zaadlozing na minimaal seksueel contact, zodat het niet lukt beide partners genoegen te laten beleven aan de geslachtsdaad. Dit heeft waarschijnlijk een psychische oorzaak, maar het kan ook een reactie zijn op andere problemen, zoals pijn en problemen met de erectie. Terug naar A-B-C index Electief mutisme Ook selectief mutisme. Een stoornis waarbij kinderen weigeren te spreken in specifieke situaties. Het vaakst zal het kind wel praten met goede bekenden en familie, maar niet met andere leeftijdgenoten en vreemden. Een omgekeerd patroon is eveneens mogelijk. De taalvaardigheid is niet gestoord. De weigering te spreken heeft een emotionele oorsprong. Zo kan er sprake zijn van een vorm van opstandigheid of van extreme verlegenheid. Terug naar A-B-C index Electra-complex De vrouwelijke tegenhanger van het oedipus-complex. De psychoanalytische theorie stelt dat de dochter zich vooral aangetrokken voelt tot de vader. De moeder wordt beleefd als een hinderlijke concurrent in de strijd om de liefde van de vader. Dit complex zou aan kracht winnen wanneer een stiefmoeder de plaats heeft ingenomen van de biologische moeder. Terug naar A-B-C index Emotie Gemoedsbeweging. Aan emoties zitten verschillende kanten: het aspect van de bewuste ervaring (bijvoorbeeld blijdschap of verdriet), een gedragsaspect (wegrennen of vechten) en een fysiologisch aspect (zweten of hartkloppingen). Woede kan bijvoorbeeld begrepen worden als een onaangenaam gevoel, gecombineerd met een neiging de ander kwaad te doen, wat onder andere gepaard gaat met een boos vertrokken gezicht, een versnelde hartslag en een verhoogde spierspanning. Van oudsher worden plezierige en onplezierige emoties onderscheiden. Men spreekt daarbij van de hedonistische waarde van een emotie (Grieks: hèdonè = lust). Een grondregel van gedrag is dat het organisme streeft naar lust of blijdschap, en naar het vermijden van onlust of verdriet. Een tweede dimensie die bij emoties onderscheiden kan worden, is de activeringsgraad, dat wil zeggen de mate waarin de emotie gedrag opwekt. Dit is een dimensie die loopt van slaap tot zeer hevige opwinding. Veel theoretici nemen in navolging van de bioloog Charles Darwin aan dat emoties nuttig zijn. Mens en dier zijn geneigd onlust te vermijden, en daardoor vormen emoties de drijfveer om te ontsnappen aan gevaarlijke en andere vervelende situaties. Emoties vergroten de kans op overleving. Binnen de hersenen speelt vooral het Limbisch systeem een belangrijke rol bij de totstandkoming van emoties. Het is echter niet als enige verantwoordelijk voor emoties. Lagere hersendelen en de hersenschors zijn eveneens belangrijk en de, zoals we nu weten, de kleine hersendelen die in ons hart en darmen gesitueerd zijn. Terug naar A-B-C index Emotieregulatie Het in goede banen leiden van de eigen emoties. De mens kan zowel de uitingen van emoties beheersen, als - tot op zekere hoogte - ook de gevoelens. Het maakt bijvoorbeeld veel uit of iemand er al dan niet bewust - voor kiest een grapje over de eigen persoon te zien als een ernstige belediging of als een plagerig-vriendelijke vorm van spot. Er zijn voldoende aanwijzingen dat de emotieregulatie bij vrijwel iedere emotie een belangrijke rol speelt. Een beschadiging van de hypothalamus kan tot het wegvallen van deze regulatie leiden. Er ontstaat een toestand die schijnwoede (het met enorme heftigheid reageren op kleine tegenslagen) genoemd wordt. Andere aanwijzingen zijn dat bij vermoeidheid of dronkenschap emoties aan intensiteit winnen. Men geeft zich over aan vreugde, verdriet of woede omdat de regulatie het gedeeltelijk laat afweten. Nog een aanwijzing voor het belang van regulatie is dat onverwachte gebeurtenissen een sterkere emotionele reactie uitlokken. De tijd voor regulatie ontbreekt. Terug naar A-B-C index Emotieregulatie, stoornissen in de Een beperkte of geen controle over de eigen emotionele beleving. Schijnwoede of shamrage (bij proefdieren). Het na een minimale aanleiding maximaal boos reageren. Dit kan voorkomen bij een beschadigde hypothalamus. Emotionele incontinentie (bij patiënten). Het als gevolg van een hersenbeschadiging niet meer kunnen controleren van de uitingen van het eigen gevoelsleven. Emotionele labiliteit. Snel wisselende en heftige emoties. De drempel die overschreden moet worden voor een emotionele reactie plaatsvindt, is hierbij zeer laag. Terug naar A-B-C index Emoties, ABC-model van Het emotiemodel dat in de rationeel emotieve therapie wordt gehanteerd. Hier gaat men ervan uit dat een emotie voorafgegaan wordt door een activerende ervaring (A), hierna volgt een evaluatie of beoordeling van de situatie (B) en hieraan worden bepaalde gevolgen of consequenties verbonden (C). Deze laatste stap legt het individu zichzelf op door bijvoorbeeld op zichzelf in te praten. Dit gedrag kan er voor zorgen dat neurotische symptomen in stand worden gehouden. Terug naar A-B-C index Emotietheorieën De theoretische opvattingen over emoties. Een van de eerste moderne emotietheorieën werd door de Amerikaanse psycholoog William James (1842-1910) en de Deense fysioloog Carl Georg Lange, onafhankelijk van elkaar, opgesteld. Deze James theorie stelde dat lichamelijke veranderingen aan het emotionele gevoel voorafgaan. Iemand rent niet weg, omdat hij bang is, maar is bang, omdat hij wegrent. James en Lange meenden dus dat de waarneming van een bepaalde uitwendige gebeurtenis lichamelijke veranderingen (inwendige gebeurtenissen) teweegbrengt en dat het ondergaan, het voelen van die verandering de emotie is. De James-Lange-theorie wordt wel een perifere emotietheorie genoemd, omdat de oorzaak van het gevoel in het lichaam (de periferie) gezocht wordt. Een centrale emotietheorie werd opgesteld door de Amerikaanse fysioloog Walter B. Cannon (1871-1945). Hij meende in navolging van de Britse bioloog en opsteller van de evolutietheorie Charles Darwin dat emoties biologisch nut hebben. Ze staan met andere woorden in dienst van het behoud van het individu en de soort. Zo zou angst het lichaam gereed maken om te kunnen vechten of vluchten. De theorie wordt vaak aangeduid als de Cannnon-Bard-theorie of de thalamustheorie van emoties. De grondlegger van het behaviorisme, John B. Watson, (1878-1958) omschreef emoties als een gedeeltelijk erfelijk bepaald en gedeeltelijk aangeleerd reactiepatroon waarmee ingrijpende veranderingen van alle lichaamsprocessen gemoeid zijn. De emotie wordt gezien als een soort reflex, een automatische reactie op bepaalde omstandigheden. Het reactiepatroon zou bovendien gevoelig zijn voor conditioneren. De Zwitserse psycholoog Eduard Claaparède (1873-1940) benadrukte het ontregelende effect dat emoties kunnen hebben. Hij stelde dat iemand die wegrent geen angst zal voelen omdat hij het gevaar kan ontwijken. Angst ontstaat juist, wanneer hij niet kan wegrennen. Emoties treden in deze visie pas op als aanpassing onmogelijk is en zijn daarom in feite nutteloos en zelfs schadelijk. De cognitieve emotietheorieën benadrukken dat iemands waarneming van een situatie van cruciaal belang is voor de emotionele beleving. Emotioneel gedrag volgt pas als een situatie als bedreigend of aangenaam wordt gezien. De Amerikaanse psycholoog Marga B. Arnold onderscheidt zes fasen in een emotieproces: de waarneming, de beoordeling of taxatie, de emotie (het bewust ervaren gevoel), de lichamelijke veranderingen, de secundaire taxatie (de gewaarwording van de lichamelijke verandering) en ten slotte de actie. De actie bestaat uit handelingen (bijvoorbeeld wegrennen of iemand omarmen) die wat hun gerichtheid betreft, afhangen van de inschatting van de situatie. Een ander voorbeeld van een cognitieve emotietheorie is opgesteld door de Nederlandse psycholoog Nico H. Frijda. Emoties zijn volgens hem in de eerste plaats gevoelens dat het goed of slecht gaat. Zij sporen iemand aan om bepaalde handelingen uit te voeren. Het zijn met andere woorden actietendensen. Vreugde geeft de tendens 'houden zo' en droefheid geeft de neiging tot veranderen. Buiten het gevoel en de geneigdheid tot gedrag onderscheidt Frijda nog een derde aspect aan emoties: de waarneming van de actiebereidheid, bijvoorbeeld het gevoel dat je de ander zou willen kussen of slaan. De actietendensen zijn nuttig, omdat zij de belangen van het individu bewaken. Boosheid treedt bijvoorbeeld op als een ander de belangen van het individu schaadt. Om de belangen effectief te kunnen bewaken, moeten emoties in staat zijn het lopende gedrag te onderbreken. Zij hebben met andere woorden voorrang in het sturen van het gedrag. Wanneer bijvoorbeeld een moeder haar kind in het water ziet vallen, aarzelt zij geen ogenblik en duikt er direct achteraan. De emoties vormen bij Frijda een apart besturingssysteem voor gedrag dat reageert als een situatie in strijd of in overeenstemming is met de belangen van het individu. Ten slotte zijn er verschillende emotietheorieën die vooral betrekking hebben op de neuronanatomie van emoties. Zij bestuderen welke hersendelen betrokken zijn bij emotionele reacties. Met name het Limbisch systeem wordt van belang geacht. Terug naar A-B-C index Emotioneel gedrag Gedrag dat voortkomt uit een gevoel van het individu. Vluchten is bijvoorbeeld emotioneel omdat het voortkomt uit angst, en vechten omdat het voortkomt uit woede. Een bijzondere vorm van emotioneel gedrag is expressief gedrag. Dit gedrag is net als vechten en vluchten een uiting van een gevoel, maar het dient geen bepaald doel (de ander schade te berokkenen of zichzelf in veiligheid brengen). Lachen en huilen zijn voorbeelden van expressief gedrag. Zij geven uitdrukking aan een innerlijk beleven en zijn niet primair bedoeld om iets te bereiken. Terug naar A-B-C index Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis Bestaat uit twee typen: het explosieve en het borderline type. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit. Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren. Er worden twee typen onderscheiden. Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee. Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten. Terug naar A-B-C index Emotionele anesthesie: zie emotionele beleving, stoornissen in de Emotionele beleving Het ervaren van gevoelens. In de eerste plaats heeft dit de dimensie van pijn en plezier, oftewel onlust en lust. Naast deze basale eigenschap van ieder gevoel kunnen nog meer aspecten onderscheiden worden. De Nederlandse psycholoog N.H. Frijda noemt o.m. het besef van de lichamelijke reactie (bijvoorbeeld hartkloppingen), de beleefde impuls tot handelen (iemand willen omarmen of pijn willen doen) en de ervaring dat de gebeurtenis die de emotionele reactie uitlokt, van belang is voor het welbevinden van het individu. Terug naar A-B-C index Emotionele beleving, stoornissen in de Het niet meer normaal kunnen ervaren van gevoelens. Hypesthesie of anesthesie. Het niet meer ervaren van gevoelens. Dit is een onderdeel van vitale depressies. Vreugde en verdriet gaan langs de persoon heen, die zich koud, dood of leeg van binnen voelt. Affectarmoede of affectvervlakking. Het minder sterk beleven van emoties. Dit kan een overblijfsel zijn van een genezen psychose. Inadequaat gevoel. Een emotionele reactie die niet past bij de omstandigheden, zoals lachen bij het overlijden van een geliefd persoon. Dit komt voor bij geesteszieken. Overgevoeligheid (zie emotieregulatie, stoornissen in de). Terug naar A-B-C index Emotionele Hypesthesie: zie emotionele beleving, stoornissen in de Emotionele intelligentie De vaardigheid bij het hanteren van emoties. Hierbij worden vijf terreinen onderscheiden. De kennis van de eigen emoties. Wie beter weet wat hij zelf voelt, is beter in staat op grond hiervan tot beslissingen te komen. De regulering van emoties. Het in de hand kunnen houden van emoties, zodat de heftigheid van de reactie aansluit bij de ernst van de omstandigheden: de emoties moeten in de context passen. Zelfmotivatie. Iemand moet zichzelf ertoe kunnen brengen om bepaalde dingen te doen. Het herkennen van emoties bij anderen. Dit vermogen tot empathie maakt het mogelijk een betere afstemming met anderen te verkrijgen. Het kunnen hanteren van relaties. Hier gaat het vooral om de sociale vaardigheden en het kunnen inspelen op gevoelens van anderen. Het begrip emotionele intelligentie is populair gemaakt door de Amerikaanse psycholoog Daniel Goleman. Het is in veel opzichten hetzelfde als wat men vroeger sociale intelligentie noemde. Terug naar A-B-C index Emotionele ontwikkeling Het tot stand komen van het volwassen emotioneel functioneren. In verschillende psychologische theorieën wordt daarbij sterk de nadruk gelegd op de eerste levensjaren. In deze tijd kan door een goede verzorging een gevoel van veiligheid ontstaan op grond waarvan een gezonde emotionele ontwikkeling mogelijk is. Het belang hiervan is ook met behulp van dierproeven aangetoond (Harry Frederick Harlow). Met name van belang is dat er adequaat op de baby of het jonge kind gereageerd wordt, zodat het kan leren dat de omgeving min of meer beheersbaar is. Terug naar A-B-C index Empathie Het vermogen zich te verplaatsen in de belevingswereld van anderen. Dit vermogen wordt met name binnen de Rogeriaanse therapie van doorslaggevend belang geacht voor het welslagen van de behandeling. Door dit begrip kan de cliënt vrijer ten opzichte van zichzelf komen te staan, zijn problemen anders zien en zelf beslissingen tot veranderingen nemen. De cliënt kan met andere woorden zijn eigen potentieel verwezenlijken. Terug naar A-B-C index Episodische paroxismale angst Ook paniekstoornis. Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn. Zie ook: agorafobie Terug naar A-B-C index Eufoor, Euforie Een sterk gevoel van welbehagen. Dit is een normale reactie als het mensen goed gaat, maar euforie kan ook voorkomen bij psychische stoornissen, zoals een manie. Bij deze stoornis ontbreekt de relatie tussen het goede gevoel en aangename gebeurtenissen. Euforie kan ook bereikt worden door de inname van bepaalde drugs en alcohol. Terug naar A-B-C index Exhibitionisme Een vooral bij mannen voorkomende seksuele afwijking die gekenmerkt wordt door de neiging de geslachtsdelen aan een toevallige voorbijganger of aan een groot publiek te tonen. Dit veroorzaakt grote opwinding en wordt doorgaans gevolgd door masturbatie. De daad is geen poging tot het verkrijgen van seksueel contact. Exhibitionisten hebben het gevoel dat zij hun gewoonte niet kunnen beheersen en zij herhalen hun daad gemiddeld meer dan vijfhonderd keer. Terug naar A-B-C index Fallisch karakter Ook fallisch-narcistisch karakter. Een karakterstructuur die volgens psychoanalytici ontstaat als iemand niet in staat is de angsten uit de Oedipale fase te overwinnen. Dit komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Symptomen zijn een overdreven zelfvertrouwen, gecombineerd met een zeer kwetsbare trots en angst voor en verachting van vrouwen, terwijl de penis wordt gezien als een orgaan voor agressie. Terug naar A-B-C index Fallisch narcisme Een overdreven vorm van zelfvertrouwen die voortkomt uit een enorme overschatting van de eigen penis. Dit komt volgens psychoanalytici voor bij kleine jongetjes die net hebben ontdekt dat zij wel en meisjes geen penis hebben. Zij gaan daardoor bijvoorbeeld met geweren spelen. Dit wordt gezien als een symbolische verheerlijking van het eigen geslachtsorgaan. Het fallisch narcisme is een soort overschreeuwen van de castratieangst en kan het hele leven blijven bestaan. De persoon heeft dan een fallisch karakter. Terug naar A-B-C index Fallische fase Volgens psychoanalytici de derde fase van de psychoseksuele ontwikkeling. De periode begint in het tweede levensjaar en duurt tot in de 'Oedipale fase. De primaire bron van lustbevrediging is in deze fase het eigen geslachtsdeel. Hoewel de term fallisch duidelijk naar het mannelijk geslachtsorgaan verwijst, maken meisjes dezelfde periode door. In deze fase begint de ontwikkeling van jongens en meisjes verschillende vormen aan te nemen. Een combinatie van de fallische fase, zoals hierboven beschreven, en de Oedipale fase. In deze opvatting duurt de fallische fase voort tot in het zevende levensjaar. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Falsificatie Weerlegging. Volgens de wetenschapsfilosoof Karl Raimund Popper (geb. 1902) is de ontwikkeling van de wetenschap het meest gediend met een speurtocht naar feiten die een bepaalde theorie weerleggen. Een algemene hypothese kan namelijk nooit bewezen worden met een eindig aantal observatie-uitspraken (verificatie), maar de theorie kan wel weerlegd worden door één enkele uitspraak. Zo kan de theorie ‘alle zwanen zijn wit’ weerlegd worden door het tonen van één zwarte zwaan, terwijl het laten zien van duizend witte zwanen geen sluitend bewijs vormt van de theorie. Volgens Popper heeft een theorie meer zeggingskracht naarmate zij beter falsifieerbaar is. Zo kan de theorie ‘alle levende wezens zijn sterfelijk’ makkelijker weerlegd worden dan de theorie ‘alle mensen zijn sterfelijk’. leder onsterfelijk levend wezen dat gevonden kan worden, toont namelijk aan dat de theorie onjuist is. De eerstgenoemde theorie gaat over een grotere hoeveelheid verschijnselen en heeft daardoor een grotere empirische inhoud. Terug naar A-B-C index Fanatisme Het in extreme mate en meestal zeer emotioneel aanhangen van een bepaald idee, gepaard met het willen ‘bekeren’ van anders denkenden. Een fanaticus is niet in staat om zich in een ander standpunt in te leven en vermijdt elke vorm van discussie. Terug naar A-B-C index Fantasie Het vermogen om zich voorstellingen van allerlei aard te vormen. Verzinsel en werkelijkheid worden daarbij tot een nieuw geheel samengevoegd. De inhoud van de voorstellingen wordt bepaald door persoonlijke wensen, behoeften, gevoelens of verlangens en wordt over het algemeen als plezierig ervaren. Volgens de psycholoog William James (1842-1910) is het verschil tussen het ‘normale’ fantasie leven en het ‘gestoorde’ denken minder groot dan over het algemeen wordt aangenomen. De wanen en hallucinaties van ernstig geestelijk gestoorden liggen volgens hem in het verlengde van normaal fantaseren en dagdromen. Sigmund Freud sloot zich bij deze opvatting aan. Zijn ervaringen met neurotische patiënten brachten hem tot een theorie over de aard en functie van fantasie die hij algemeen toepasbaar achtte. Volgens Freud kunnen mensen zelden rechtstreeks aan al hun verlangens en behoeften voldoen, hetgeen tot allerlei spanningen leidt. Om zulke spanningen te verwerken, zou men over verschillende afweermechanismen beschikken. Zo kan men bij wijze van afweer angstverwekkende denkbeelden of impulsen onderdrukken of zijn toevlucht nemen tot dagdromen en fantaseren. De bron van fantasieën bestaat volgens deze opvatting uit onvervulde, en vaak ook onvervulbare wensen. Fantaseren vormt een uitlaatklep voor al te onbezonnen pogingen om wat toch niet haalbaar is, te proberen te bereiken. De fantasie heeft in deze opvatting een driftreducerend karakter. Fantasie speelt met name een belangrijke rol in het leven van jonge kinderen (magisch denken), maar is ook bij volwassenen een teken van psychisch gezond functioneren. Pas wanneer de fantasie het leven gaat overheersen, krijgt het ongezonde aspecten. Terug naar A-B-C index Fetisjisme Het woord fetisj is afkomstig uit het Portugees en duidt een vereerd voorwerp aan. Fetisjisme is een vrijwel uitsluitend bij mannen voorkomende seksuele afwijking, waarbij seksuele prikkeling en bevrediging alleen mogelijk zijn met behulp van een levenloos voorwerp (het fetisj), bijvoorbeeld bepaalde kleding. Terug naar A-B-C index fMRI-scan Afbeelding van subtiele veranderingen in de bloedstroom in de hersenen. Zenuwcellen die actief zijn krijgen extra bloed en daardoor kan de fMRI gebruikt worden om zichtbaar te maken, welke delen actief zijn bij het uitvoeren van bepaalde taken. Hierbij maakt men gebruik van een vergelijkingsstaak om de ruis weg te halen. Men laat de proefpersoon bijvoorbeeld eerst losse woorden lezen en dan dezelfde woorden in zinsverband. Het verschil in activiteit bij beide taken laat zien welke hersendelen actief zijn bij het interpreteren van de grammatica, het verband tussen woorden in een zin. Terug naar A-B-C index Fobie Een irreële, grote angst voor specifieke situaties, objecten, activiteiten of personen die niet als gevaarlijk gelden. Voor de persoon met de fobie is de angst zeer levensecht, en gaat bijvoorbeeld gepaard met hartkloppingen of een wee gevoel. Een fobie kan iemand in zijn doen en laten ernstig beperken, vooral wanneer het moeilijk is om de situatie die de fobie veroorzaakt, te vermijden. Wanneer een fobie onbehandeld blijft, kan zij tientallen jaren blijven bestaan. Een fobie gaat vaak gepaard met een depressie. Voorbeelden van fobieën zijn: schoolfobie, agorafobie (het niet de straat op durven vanwege de vrees dat een paniekaanval zal optreden), examenfobie, claustrofobie (engtevrees), zoöfobie (angst voor dieren), acrofobie (extreme hoogtevrees), slangfobie, sociale fobie (voor de kritische beoordeling van anderen) en nycto- of achluofobie (angst voor het donker). Terug naar A-B-C index Fobietest Met dit soorttests kan een fobie worden opgespoord. Voorbeelden zijn de Vreesvragenlijst FSS-1I1 en de AZU Vreesvragenlijst. Beide tests zijn geschikt voor volwassenen en kunnen individueel of groepsgewijs worden afgenomen. Zie ook: psychologische test Terug naar A-B-C index Fobie, sociale Ook antropofobie. Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen. Terug naar A-B-C index Functionele analyse Ook wel gedragsanalyse genoemd. De eerste fase in de gedragstherapie. De therapeut probeert daarbij na te gaan welke situaties het ongewenste gedrag uitlokken en waardoor het probleemgedrag in stand gehouden wordt. Terug naar A-B-C index Fysiologie Ook functieleer. Tak van wetenschap die de biologische processen bestudeert die ten grondslag liggen aan de normale werking van levende organismen en hun organen. Het gaat om de basale processen die noodzakelijk zijn om het leven in stand te houden. Terug naar A-B-C index Fysiologische psychologie Ook fysiopsychologie. Tak van de psychologie die zoekt naar de stoffelijke kanten van psychische processen. Een belangrijk onderdeel hiervan is de neuropsychologie, waar het functioneren van de hersenen wordt bestudeerd. Veel aandacht krijgt ook de werking van hormonen. Binnen de fysiologische psychologie wordt veelvuldig gebruik gemaakt van proefdieren. Het onderzoeksveld van de fysiologische psychologie is vrijwel gelijk aan dat van de biopsychologie en kent grote overlappen met de psychofysiologie. Terug naar A-B-C index GABA Ook gamma-aminoboterzuur, GABA is de afkorting van het Engelse gamma-aminobutyric acid. Het is een aminozuur dat fungeert als bouwsteen van eiwit. In de hersenen is het bovendien de belangrijkste neurotransmitter met een remmende werking (door hyperpolarisatie van het cel membraan). Ongeveer 30% van alle zenuwcellen heeft GABA als neurotransmitter, terwijl vrijwel alle zenuwcellen gevoelig zijn voor de stof. GABA is werkzaam in de hersenen, het ruggenmerg en op enkele plaatsen in het lichaam. Veranderingen in het GABA systeem kunnen leiden tot ziektebeelden als epilepsie, bewegingsstoornissen zoals de ziekten van Huntington en Parkinson, angst en paniekaanvallen. De werking van de angstverminderende en spierontspannende benzodiazepinen komt tot stand doordat ze aan een bepaalde groep GABA receptoren hechten en gedeeltelijk de werking van GABA versterken. Ook de kalmerende barbituraten hechten zich aan GABA-receptoren. Terug naar A-B-C index GABA-receptoren De receptoren in het zenuwstelsel die gevoelig zijn voor de neurotransmitter GABA. Er zijn twee hoofdtypen: GABA-A en GABA-B. GABA-C wordt tegenwoordig geschaard onder het A-type. Het A-type zorgt ervoor dat de ionenkanalen voor chloride bij de ontvangende cel worden geopend. Dit leidt ertoe dat de spanning op de celwand vermindert, zodat er minder snel een actiepotentiaal ontstaat. Deze werking is dus remmend en komt snel tot stand. Angstdempende medicatie grijpt aan op de GABA-A-receptor. Er zijn zeker 19 verschillende typen GABA-A -receptoren. GABA-B leidt tot een tragere reactie die tot stand komt via second messengers. Via een samenspel van verschillende factoren werkt ook GABA-B remmend. Terug naar A-B-C index GAF-schaal Global Assessment of Functioning scale (Globaal Algemeen Functioneren). Een in de DSM-IV opgenomen meetinstrument waarmee een globale inschatting gemaakt kan worden van iemands psychische, sociale en beroepsmatige functioneren. De schaal loopt van 1 (voortdurend gevaar voor zichzelf en anderen, ernstig tekortschieten in zelfverzorging of ernstige zelfmoordpoging) tot 100 (geen symptomen, levensproblemen lopen nooit uit de hand, anderen zoeken persoon op vanwege positieve kwaliteiten). Terug naar A-B-C index Geboortevolgorde Ook plaats in de kinderrij. De rangorde in leeftijd van broers en zusters. Psychologisch onderzoek naar het effect van de plaats van een kind binnen het gezin heeft o.a. uitgewezen dat oudste kinderen zich tegenover leeftijdgenoten vaker dominant gedragen dan jongste kinderen en dat afhankelijk gedrag en tegendraads gedrag vaker wordt aangetroffen bij jongste kinderen. Deze effecten zijn bescheiden, maar wel significant. Terug naar A-B-C index Geboortetrauma (trauma = wond) Een beschadiging die het kind tijdens de geboorte oploopt. De hersenen kunnen hierbij beschadigd worden door zware druk op de schedel of door een tekort aan zuurstof of suiker in het bloed. De ernst van het geboortetrauma kan vastgesteld worden met de apgar-score. In de psychoanalytische theorie: het gevoel van enorme hulpeloosheid dat het kind overvalt bij de geboorte. Het kind komt vanuit de veilige baarmoeder terecht in de vijandige buitenwereld. Uit deze overweldigende ervaring ontstaat een overweldigende angst, waarvan alle andere angstvormen in het latere leven afgeleid zijn. Terug naar A-B-C index Gedachtegangstoornissen Een aantal verwante denkstoornissen. Perseveratie is een stoornis waarbij de gedachtegang vertraagd is en waarbij veel herhalingen plaatsvinden zonder dat de gedachten ergens naar toe leiden. Soms lijkt het alsof de gedachtegang gedurende enige tijd wordt afgebroken, een blokkering die met de Duitse term Sperrung wordt aangeduid. Ze treedt op bij een helder bewustzijn en is enigszins te vergelijken met het niet verder kunnen spreken als een pijnlijk onderwerp wordt aangeroerd. Bij Sperrung wordt echter een gevoel van innerlijke leegte, een werkelijk afbreken van de gedachtegang beleefd. Deze stoornis komt vaak bij schizofrenie voor. Incoherentie is een gedachtegang waarin geen logische samenhang valt te ontdekken. Zij komt ook voor bij schizofrenie. Terug naar A-B-C index Gedrag Alle waarneembare handelingen en activiteiten die een levend wezen uitvoert. Volgens de grondlegger van het behaviorisme, John B. Watson, is dit het enig toelaatbare studieterrein van de psychologie (waarbij b.v. geestelijk lijden door gevoelens uitgebannen werd en de psychologie ongelooflijk beperkt werd) . Het is echter moeilijk te bepalen wat nog wel gedrag genoemd kan worden en wat niet. Immers, als de juiste apparatuur gebruikt wordt, is het mogelijk om bijvoorbeeld veranderingen in de bloedsamenstelling waar te nemen. Dit wordt echter door de meeste psychologen niet meer als gedrag beschouwd. Men heeft dit getracht op te lossen door een onderscheid te maken tussen gedrag dat grotere gehelen omvat (molair gedrag) en kleinere gedragselementen (moleculair gedrag). Dit laatste studieterrein werd veelal aan fysiologen overgelaten. De scheiding blijft echter problematisch. Een andere moeilijkheid voor de behavioristen was om activiteiten als dromen en denken een plaats te geven. De oplossing hiervoor werd gezocht in een onderscheid tussen overt en covert behavior: resp. openlijk en verborgen gedrag. Dit onderscheid doet echter afbreuk aan de eis dat gedrag observeerbaar moet zijn. Terug naar A-B-C index Gedragsanalyse Ook wel functionele analyse genoemd. De eerste fase in de gedragstherapie. De therapeut probeert daarbij na te gaan welke situaties het ongewenste gedrag uitlokken en waardoor het probleemgedrag in stand gehouden wordt. Terug naar A-B-C index Gedragsstoornis Een algemene aanduiding voor stoornissen waarbij het uiterlijk waarneembare gedrag abnormaal is. Dit kan uiteenlopen van gokverslaving tot bedplassen of pyromanie (een ziekelijke neiging tot brandstichten). Ook conduct disorder. Een op jeugdige leeftijd voorkomend patroon van agressief en uitdagend gedrag. Het asociale gedrag herhaalt zich en is ernstig; het gaat verder dan kattenkwaad. Voorkomende gedragingen zijn bijvoorbeeld: veel vechten, wreedheid jegens dieren, liegen, ongehoorzaamheid, heftige woedeaanvallen, spijbelen en ernstige vernielzucht. Kinderen met gedragsstoornissen zijn vaak ernstig verwaarloosd door hun opvoeders en hebben moeilijkheden op school. Zie ook: gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde; oppositioneel-opstandige stoornis Terug naar A-B-C index Gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde Gedragsstoornissen (betekenis 2) worden ingedeeld in verschillende groepen. Bij de niet-gesocialiseerde vorm heeft het kind problemen met vrijwel alle sociale relaties. Het heeft geen prettig contact met leeftijdgenoten, en ook geen hechte, vertrouwelijke band met volwassenen. Het kind is eenzaam en geïsoleerd, en misdraagt zich meestal in zijn eentje. Bij de gesocialiseerde gedragsstoornis heeft het kind wel vriendschappelijke betrekkingen met leeftijdgenoten. Het asociale gedrag is bij deze kinderen vaak onderdeel van lidmaatschap van een bende. Er zijn wetenschappers die menen dat er bij de niet-gesocialiseerde gedragsstoornis echt sprake is van een psychiatrische stoornis of ziekte, maar bij de gesocialiseerde vorm niet. Deze laatste stoornis zou eerder een kwestie zijn van verkeerde vrienden. Terug naar A-B-C index Gedragstherapie Een vorm van psychotherapie die sinds het begin van de jaren zestig bestaat. Het uitgangspunt van de behandeling is dat ongewenst gedrag is aangeleerd en dus ook weer afgeleerd kan worden. Hierbij wordt gebruik gemaakt van eenvoudige leerprincipes, zoals belonen en (in mindere mate) straffen. De therapie is met name bruikbaar voor problemen als angstigheid voor bepaalde situaties (-fobie), en slechte gewoonten zoals roken, bedplassen en veel drinken. Het voordeel van de behandelwijze is dat in relatief korte tijd goede resultaten geboekt kunnen worden. Belangrijke therapeutische technieken binnen de gedragstherapie zijn onder andere systematische -desensitisatie en -implosieve therapie. De ‘gewone’ gedragstherapie weet minder goed raad met veel voorkomende psychische problemen, zoals depressies en psychosen, maar cognitieve gedragstherapie weer wel. Terug naar A-B-C index Gedragstherapie, cognitieve Een variant van de gedragstherapie, waarbij de therapeut zich niet alleen richt op het veranderen van gedrag, maar ook op de denkwereld erachter. Bij de behandeling van depressies richt men zich bijvoorbeeld op het uitdagen en ombuigen van negatieve denkpatronen. Een sterke kant van de cognitieve gedragstherapie is dat veel onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van de Behandeling. Het bestrijden van depressies en angststoornissen blijkt behoorlijk effectief. Terug naar A-B-C index Geheugen Het vermogen om dingen die in het verleden hebben plaatsgevonden, te onthouden. Hierbij kan een onderscheid gemaakt worden tussen herinnering en herkenning. In het eerste geval is de persoon in staat de geheugen inhoud zelf voor de geest te roepen en in het tweede geval realiseert de persoon zich dat een bepaalde indruk overeenkomt met informatie die al in het geheugen is opgeslagen. Mensen blijken in staat veel meer dingen passief te herkennen dan zich actief te herinneren. Het geheugen werkt met drie te onderscheiden stappen: het vastleggen, bewaren en opdiepen van informatie. Bij geheugenstoornissen kan elk van deze drie stappen zijn aangetast. Zo is het mogelijk dat iemand vlak na een ongeluk een groot deel van zijn geheugen kwijt is, maar dat dit later weer terugkomt in de herinnering. In zo'n geval was de herinnering de hele tijd wel bewaard, maar tijdelijk niet meer op te diepen. De menselijke hersenen beschikken niet over één plaats waar alle herinneringen liggen opgeslagen. Er is sprake van veel verschillende geheugens. Zo liggen de herinneringen aan beelden ergens anders opgeslagen dan die aan geluiden. Ook beschikt het brein over een korte termijn geheugen en een lange termijngeheugen. Een ander onderscheid is dat tussen het procedurele en het declaratieve geheugen (geheugen, impliciet en expliciet). Terug naar A-B-C index Geheugenmetafoor Het gebruik van een vergelijking om het menselijke herinneren voor te stellen. De gebruikte metaforen zijn vrijwel allemaal te herleiden tot sporen en opslagplaatsen. De sporen. Het geheugen wordt hier voorgesteld als iets waar een afdruk op achter blijft. Dit is bijvoorbeeld herkenbaar in uitdrukkingen als 'in het geheugen gegrift staan' of een 'fotografisch geheugen'. Plato vergeleek het geheugen met een wastablet: stevig genoeg om afdrukken op vast te leggen (onthouden), maar ook soepel genoeg om daarna nog vervormd te kunnen worden (vergeten). De metafoor wordt ook gebruikt in psychologische theorieën waar de vastlegging van informatie wordt beschreven als inprenting. De vergelijking met sporen is echter zeer beperkt. De enige functie die er door beschreven wordt, is de vastlegging, terwijl de opdieping van informatie uit het geheugen onbelicht blijft. De opslagruimte. Het geheugen wordt hier gezien als een soort archief waar informatie netjes geordend wordt opgeslagen en ook weer terug te vinden is. Een uitdrukking als ‘uit het geheugen opdiepen’ is hiervan afgeleid. Ook in veel psychologische theorieën speelt de opslagmetafoor een belangrijke rol. Er wordt bijvoorbeeld wel gesproken van een zoekproces in het geheugen. Terug naar A-B-C index Genitale fase Volgens psychoanalytici de eindfase van de psychoseksuele ontwikkeling, waarin de voorafgaande fasen (orale fase, anale fase, fallische fase en oedipale fase) als het ware samenkomen. De fase begint in het twaalfde of dertiende levensjaar. De jongere wordt dan plotseling weer veel slordiger, gaat plezier beleven aan knoeien en kan allerlei vormen van vraatzucht vertonen. Een duidelijk verschil met de kleutertijd is dat de persoonlijkheid veel sterker is geworden. De jongere kan de impulsen onderdrukken. Dit kan leiden tot perioden waarin de tiener zich als een modelkind gedraagt. De belangstelling voor en het verlangen naar seks wordt in deze fase steeds sterker. Dit zorgt eerst voor fantasieën, die vaak gepaard gaan met masturbatie, en ten slotte voor het daadwerkelijk aangaan van (seksuele) relaties. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Geofagie (letterlijk: aardeten) Ziekelijke neiging om aarde te eten. Dit gedrag gaat voorbij aan de noden van het lichaam en is, als het niet voortkomt uit zwakzinnigheid, vaak een aanwijzing voor een ernstige psychische stoornis. Terug naar A-B-C index Geslachtsdrift Ook libido sexualis. Drijfveer tot seksueel gedrag. Het begrip geslachtsdrift wordt veel gebruikt in biologische en psychologische theorieën waarin seksualiteit beschouwd wordt als een door een instinct bepaald gedragspatroon, te vergelijken met eten en drinken. Geslachtsdrift wordt dan opgevat als een primaire drijfveer, die weinig door prikkels van buitenaf wordt beïnvloed. Tegenwoordig is deze opvatting - althans voor de menselijke seksualiteit- grotendeels verlaten. Zie ook: libido Terug naar A-B-C index Geslachtshormonen Hormonen met een stimulerende werking op de geslachtsorganen en de secundaire geslachtskenmerken (bijvoorbeeld baardgroei bij de man en borstgroei bij de vrouw). Zij zijn verder verantwoordelijk voor een licht afwijkende hersenontwikkeling van mannelijke en vrouwelijke embryo's. De geslachtshormonen worden hoofdzakelijk gemaakt in de geslachtsklieren. Men onderscheidt vrouwelijke geslachtshormonen (oestrogenen en progesteron) en mannelijke geslachtshormonen (androgenen). De naam geslachtshormonen doet ten onrechte vermoeden dat het hormonen zijn die exclusief zijn voor een bepaald geslacht. Dit is onjuist want zo maken bijvoorbeeld de eierstokken bij de vrouw ook kleine hoeveelheden 'testosteron aan. Terug naar A-B-C index Geslachtsidentiteit (Eng: gender identity) De wijze waarop het eigen man- of vrouwzijn wordt beleefd. Dit gevoel ontstaat pas na het vierde levensjaar, Omdat tot die tijd het idee tot een bepaald geslacht te behoren ontbreekt. De geslachtsidentiteit heeft biologische en culturele wortels, maar de verschillende theoretici zijn het met elkaar oneens over hoeveel gewicht toegekend moet worden aan beide factoren. Terug naar A-B-C index Geslachtsidentiteitsstoornis Verwarring en onbehagen over het man- of vrouwzijn. Vormen die voorkomen, zijn: Het individu beleeft zichzelf zowel als man als als vrouw. Een afwisselende beleving als lid van het eigen en van het andere geslacht. De overtuiging eigenlijk tot het andere geslacht te behoren (transseksualiteit). Terug naar A-B-C index Geslachtsrol (Eng: gender role) Het vertonen van gedrag dat hoort bij het eigen geslacht. In de westerse cultuur is de rol van vrouwen als moeder/verzorger en de rol van mannen als kostwinner sterk benadrukt. De laatste jaren lijkt erop dit gebied een kentering plaats te vinden, waardoor zowel mannen als vrouwen een grotere keuzevrijheid hebben bij het bepalen van hun rol in de maatschappij. Zie ook: geslachtsidentiteit Terug naar A-B-C index Gespleten persoonlijkheid Een niet-wetenschappelijke aanduiding voor schizofrenie of voor een meervoudige persoonlijkheid. Bij de eerste stoornis is de samenhang tussen denken en voelen verstoord. Bij een meervoudige persoonlijkheid is sprake van een splijting van de psyche in verschillende persoonlijkheden. Bij deze afgesplitste persoonlijkheden is de relatie tussen denken en voelen wel intact. Bij schizofrenie is geen sprake van afgescheiden persoonlijkheden. Terug naar A-B-C index Gestaltpsychologie Een stroming in de psychologie die vooral in de periode tussen de twee wereldoorlogen in Duitsland opgang maakte. Belangrijke vertegenwoordigers waren Wolfgang Köhhler, Kurt Koffka en Max Wertheimer. Het begrip Gestalt- dat letterlijk gestalte betekent, maar beter vertaald kan worden met samenhangend geheel of totaliteit - duidt op de eigenschappen van complexe gehelen die niet aan de eigenschappen van de afzonderlijke delen kunnen worden toegeschreven. De Gestaltpsychologen kenden aan het bestaan van deze geheel-eigenschappen grote betekenis toe voor bijvoorbeeld de psychologie van het denken en waarnemen. Daarmee verzetten zij zich tegen de toen gangbare opvattingen binnen de psychologie (behaviorisme en associationisme) die op zoek waren naar de kleinst mogelijke mentale elementen of gedragseenheden. Terug naar A-B-C index Gestalttherapie Een vorm van psychotherapie, die in de jaren zestig vooral door de ideeën van de van oorsprong Duitse psychiater Frederick S. Perls (1893-1970) in Amerika bekendheid kreeg. De Gestalttherapie is gericht op het herstellen van een evenwicht tussen alle componenten van de persoonlijkheid en op het hervinden van een evenwichtige relatie van de cliënt met zijn omgeving. De cliënt moet zich daarbij bewust worden van wat hij doet en hoe hij handelt (zelfontdekking), maar de vraag naar het waarom hiervan is minder belangrijk. De Gestalttherapie is daardoor dan ook een op het ‘hier en nu’ gerichte therapie. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de psychoanalytische therapie, berust zij niet op een samenhangende persoonlijkheidstheorie, maar bevat zij elementen uit aan aantal theorieën (o.a. de Gestaltpsychologie en de leertheorie). Terug naar A-B-C index Gestaltwetten Een aantal generalisaties over de wijze waarop bij de menselijke waarneming een aantal losse elementen samengevoegd worden tot een geheel. Het optreden van deze wetten werd aangetoond met behulp van op papier getekende figuren. De wet van nabijheid stelt dat elementen die dicht bij elkaar liggen, worden waargenomen als bij elkaar horend. De wet van goede voortzetting stelt dat als het mogelijk is een organiserend principe, zoals bijvoorbeeld bewegingsrichting, wordt gezocht achter de elementen. De wet van gelijkheid stelt dat bij het voorkomen van twee soorten elementen, de elementen worden opgedeeld in twee afzonderlijke samenhangende gehelen. Hierdoor kan het lijken alsof de ene groep elementen zich op de voorgrond bevindt en de andere op de achtergrond. De wet van geslotenheid beschrijft de neiging om één geheel waar te nemen, in plaats van afzonderlijke elementen. Als bijvoorbeeld vier losse, rechte hoeken in de juiste verhouding tot elkaar worden getekend, wordt dit waargenomen als één vierkant en niet als vier rechthoeken. De wet van pregnantie (Prägnanz) ten slotte stelt dat de waarneming er op is gericht te zoeken naar een combinatie van eenvoud en essentie. Een onregelmatig getekend rondje lijkt daardoor toch een cirkel. De Gestaltwetten zijn overigens niet absoluut, omdat de waarneming ook sterk beïnvloed wordt door de context. Terug naar A-B-C index Gevoel Het vermogen om prikkels waar te nemen, hetzij uit het eigen lichaam, hetzij uit de buitenwereld. De prikkels worden opgevangen door speciale orgaantjes (receptoren) van waaruit een elektrisch signaal langs de zenuwvezels naar het centraal zenuwstelsel wordt vervoerd. Hier kunnen de prikkels tot het bewustzijn doordringen en al dan niet tot een reactie leiden. (De waarneming van andere prikkels, zoals de registratie van de bloeddruk, speelt zich buiten het bewustzijn af. Dit is het terrein van het autonome zenuwstelsel.) Gemoedsbeweging (emotie of stemming). Ten slotte kan gevoel ook betrekking hebben op het weten buiten verstandsoverwegingen om: ‘Mijn gevoel zegt mij dat hier iets niet klopt, maar ik kan er geen redenen voor noemen’. Terug naar A-B-C index Histrionische persoonlijkheidsstoornis Ook wel de theatrale persoonlijkheidsstoornis genoemd Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept. Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een histrionische persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch. Symptomen van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme) Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden. Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn. Treft snelle beslissingen Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen Kenmerken van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis De histrionische persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint. Het essentiële kenmerk van de histrionische persoonlijkheidstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten. Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden. De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten. Vrouwen Vrouwen met de histrionische persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben. Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties. Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen. Mannen Mannen met de histrionische persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig. Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren. Andere gegevens De histrionische persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven. De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden. Oorzaken De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De histrionische persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe. Terug naar A-B-C index Hypnose Een toestand die opgewekt kan worden door een hypnotiseur. De persoon gehoorzaamt passief aan de opdrachten van de hypnotiseur, maar doet geen dingen die tegen zijn eigen wil ingaan. De controle van de hypnotiseur is dus beperkt. Voorbeelden van gedrag onder hypnose zijn: het vergeten van dingen die men van tevoren nog wel wist; het waarnemen van zaken die in werkelijkheid niet aanwezig zijn, en omgekeerd; het ongevoelig zijn voor pijn en pijn voelen zonder dat daar een lichamelijke oorzaak van is; en het niet meer kunnen beheersen van spieren die men anders wel onder controle heeft. Onder hypnose zijn mensen zeer gevoelig voor suggestie en daardoor is het mogelijk hen op een totaal andere manier naar herinneringen te laten kijken. Een hypnotiseur beschikt niet over bijzondere gaven, maar maakt gebruik van technieken die iedereen zich in principe eigen kan maken. Terug naar A-B-C index Hypnose-theorieën Verklaringen die ten grondslag liggen aan het verschijnsel hypnose. Enkele van deze theorieën zijn: De in Frankrijk werkende Oostenrijkse arts Franz Anton Mesmer (1734-1815) veronderstelde dat hypnotische verschijnselen tot stand kwamen door magnetische verschijnselen. Deze opvatting wordt het mesmerisme genoemd. De zgn. suggestionalisten, zoals A.A. Liéébeault (1823-1904) en Hippolyte Bernheim (1837-1919), rekenden af met het mesmerisme. Zij stelden dat een patiënt tijdens hypnose vooral extra beïnvloedbaar is. De Franse psychiater Pierre Janet (1859-1947) dacht dat hypnose veroorzaakt werd door een afwijking in het zenuwstelsel. Hij baseerde dit op het ervaringsfeit dat bepaalde symptomen van psychische ziekten tijdens de hypnose kunstmatig opgewekt kunnen worden. Hypnose als een aparte vorm van slaap (het woord hypnose is afgeleid van het Griekse hypnos, dat slaap betekent). Ivan Pavlov nam aan dat het wakende bewustzijn tijdens de hypnose voor het grootste deel wegvalt en dat daardoor een sterke reactie op een geringe stimulus kan volgen, terwijl sterke prikkels genegeerd worden. Uit onderzoek blijkt dat de met behulp van een electro-encefalogram geregistreerde hersengolven tijdens hypnose op geen van de slaapstadia lijken. Clark L. Huil (1884-1952) ontwikkelde een theorie over hypnose vanuit het ideomotorische principe. Dit betekent dat het in gedachten uitvoeren van een beweging al leidt tot een meetbare spierreactie. Tijdens de hypnose is deze reactie versterkt. Hypnose verschilt volgens Huil alleen kwantitatief en niet kwalitatief van andere bewustzijnstoestanden. De geconditioneerde theorie van L. Welch is aan het behaviorisme ontleend. De woorden die de hypnotiseur uitspreekt om de hypnose tot stand te brengen, zijn in het dagelijks leven verbonden met bepaalde gevoelens en bijbehorende gedragspatronen. De uitspraak: 'Ik ben slaperig', gaat bijvoorbeeld vrijwel altijd gepaard met een slaperig gevoel. Hieruit is een conditionering ontstaan. Het gevoel en de uitspraak zijn gekoppeld. De uitspraken van de hypnotiseur roepen op deze manier het hieraan vastgekoppelde gevoel op. Binnen de moderne psychoanalyse gaat men ervan uit dat het ego zijn besturende functie tijdelijk afstaat aan een externe autoriteit. Het ego blijft echter waakzaam op de achtergrond en geeft de besturing alleen uit handen, zolang dit geen onaanvaardbare consequenties heeft. De neo-dissociatietheorie van E.R. Hilgard gaat ervan uit dat de hiërarchie van mentale systemen tijdens de hypnose doorbroken wordt. E. Fromm stelt dat hypnose een bijzondere bewustzijnstoestand is, die tussen normaal waken en hallucineren in ligt. Tijdens de hypnose valt het kritische en doelgerichte denken grotendeels weg en daardoor staat de persoon meer open voor andere ervaringen. Er zijn ook theoretici (o.a. T.X. Barber) die meer de nadruk leggen op de sociale omstandigheden waarin de hypnose voorkomt. De hypnotiseur en de proefpersoon spelen als het ware een rollenspel en hoe meer zij zich hiervoor inspannen en hoe sterker hun geloof in de situatie is, des te groter is de kans dat er daadwerkelijk zoiets als hypnose tot stand komt. De ultradiane theorie van E.L. Rossi stelt dat de proefpersoon tijdens hypnose vervalt in een normale rustfase van een biologische cyclus, die ongeveer negentig minuten duurt. Hierbij zouden met name de rechterhersenhelft en het parasympathisch zenuwstelsel actief zijn. Terug naar A-B-C index Hypnose-inductie Het tot stand brengen van hypnose. De verschillende inductiemethoden vertonen vrijwel allemaal de volgende kenmerken: De hypnotiseur vraagt of men zich een aantal dingen wil voorstellen. De toon waarop hij dit doet, kan verschillen van gebiedend tot vriendelijk vragend. De hypnotiseur kondigt gedrag aan dat zich bij de proefpersoon in feite spontaan voltrekt. De hypnotiseur zegt bijvoorbeeld: 'U blijft naar uw handen kijken en uw ogen gaan tranen.' Dit gebeurt dan ook, hoewel het tranen van de ogen het gevolg is van het staren en niet een willige reactie op de suggestie van de hypnotiseur. Wel krijgt de volgende opdracht hierdoor meer kans van slagen. De proefpersoon heeft nu meer vertrouwen in de voorspelling. De hypnotiseur maakt de inhoud van zijn woorden extra suggestief door beeldende taal te gebruiken: 'Er zit lijm tussen uw handpalmen. Ze kunnen niet meer van elkaar.' Suggesties van de hypnotiseur mogen maar voor één uitleg vatbaar zijn. Hij zegt niet: 'Uw hand gaat omhoog', maar 'Uw rechterhand gaat omhoog', zodat ieder misverstand is uitgesloten. Eventuele onzekerheid van de proefpersoon zou hem van de opdracht afleiden. De opeenvolging van opdrachten gaat van makkelijk naar moeilijk. Ook daardoor kan de proefpersoon het vertrouwen krijgen dat gebeurt wat de hypnotiseur zegt. De hypnose wordt daardoor dieper. Terug naar A-B-C index Hypnose-deductie Het ongedaan maken van een hypnotische toestand. De tijdens de hypnose gegeven opdrachten moeten altijd worden 'uitgeveegd'. Dit wil zeggen dat na de suggestie: 'U kunt uw ogen niet meer openen', de tegensuggestie moet volgen: 'U kunt uw ogen weer gewoon openen'. In weerwil van de vele verhalen over personen die nooit meer goed zijn wakker geworden uit een hypnose, blijken de meeste mensen ook zonder de uitdrukkelijke instructie van een hypnotiseur zich los te kunnen maken uit de hypnose. Terug naar A-B-C index Hypnotherapie Iedere vorm van psychotherapie waarbij gebruik gemaakt wordt van hypnose. Eén van de eersten die zich hiermee bezig hield was Sigmund Freud. Hij liet zijn patiënten onder hypnose belangrijke persoonlijke gebeurtenissen opnieuw beleven. De ontlading van emoties waarmee dit gepaard ging, bleek een heilzaam effect te hebben. Deze vorm van therapie wordt ook wel hypno-analyse genoemd en wordt nog steeds toegepast. Freud zelf verliet deze methode echter vrij snel, omdat hij dacht dat vrije associatie en droomanalyse betere therapeutische mogelijkheden zouden hebben. Een tweede vorm is meer gericht op het heden en de toekomst. Het blijkt bijvoorbeeld mogelijk om bepaalde symptomen met hypnose te bestrijden. Wanneer een patiënt bijvoorbeeld klaagt over pijnen waarvoor geen lichamelijke oorzaak bestaat, dan kan onder hypnose gesuggereerd worden dat alles wel in orde is. Terug naar A-B-C index Hypnotica Geneesmiddelen die ervoor zorgen dat de persoon gemakkelijker inslaapt, langer doorslaapt of minder vaak wakker wordt tijdens de slaapperioden. Een ideaal slaapmiddel heeft al deze effecten, zonder dat de natuurlijke slaap veranderd wordt en zonder dat bijwerkingen optreden. Zulk een ideaal slaapmiddel blijkt echter niet te bestaan. Vandaar dat verandering van slaapgewoonten in de regel de voorkeur krijgt boven medicatie. Het langdurig gebruik van hypnotica is af te raden. Er kan afhankelijkheid ontstaan en bovendien treedt gewenning op, zodat de werking op den duur minder wordt. De hypnotica zijn in verschillende groepen te verdelen. De belangrijkste daarvan zijn: De barbituraten, die een algemeen remmende werking op het zenuwstelsel hebben en daarom als slaapmiddel af te raden zijn. Ze leiden tot sufheid. De benzodiazepinen zijn wat dit betreft wat gunstiger, maar ook deze middelen beïnvloeden het natuurlijke verloop van de verschillende slaapstadia. De niet-benzodiazepinen tenslotte vormen een vrij nieuwe groep slaapmiddelen, met een vergelijkbaar effect als de benzodiazepinen, maar met een geringere uitwerking op de verschillende slaapstadia. Het werkingsmechanisme van deze middelen verloopt net als bij de benzodiazepinen via het stimuleren van de remmende neurotransmitter GABA. Terug naar A-B-C index Hypochondrie Een steeds terugkerende overtuiging dat men getroffen is door een ernstige lichamelijke ziekte, op basis van een verkeerde interpretatie van symptomen. Alledaagse kwaaltjes worden daardoor gezien als tekenen van een levensbedreigende ziekte. De persoon is hierbij terneergeslagen en angstig en laat zich niet geruststellen door artsen. Terug naar A-B-C index Hypofyse Ook hersenaanhangsel. Een halve gram wegend aanhangsel van de hypothalamus, dat vanwege zijn enorm belangrijke rol in het menselijk lichaam ook wel de meesterklier genoemd wordt. De hypofyse zit vast aan de hypofysesteel en regelt de uitscheiding van de endocriene of hormoonproducerende klieren in het lichaam. Zij staat op haar beurt weer onder invloed van de hypothalamus. De hypofyse vormt de schakel tussen het centrale zenuwstelsel en het hormoonstelsel. De activiteit van de hypofyse wordt afgeremd door negatieve feedback. Als een klier een hoeveelheid hormoon heeft afgescheiden, stijgt de concentratie in het bloed en dit is voor de hypofyse een teken om de betreffende klier minder te gaan stimuleren. De hypofyse is opgebouwd uit drie kwabben: De hypofyse-achterkwab of neurohypofyse scheidt twee hormonen uit: het antidiuretisch hormoon (vasopressine) en oxytocine. Deze worden gemaakt door gespecialiseerde zenuwcellen in de hypothalamus en via zenuwvezels naar de achterkwab vervoerd, waar ze aan het bloed worden afgegeven. De hypofysevoorkwab of adenohypofyse produceert hormonen die invloed uitoefenen op de hormoonproducerende klieren elders in het lichaam. Dit zijn de zogenaamde ‘trope’ of stimulerende hormonen: onder andere het thyreoïdstimulerend hormoon, het adrenocorticotroop hormoon, het follikelstimulerend hormoon, het luteïniserend hormoon en prolactine. De hypofysevoorkwab scheidt tevens een zelfstandig werkend hormoon uit: het groeihormoon. Een tussen kwab, waarvan de functie niet geheel duidelijk is. Terug naar A-B-C index Hypokinesie Een abnormale bewegingstraagheid, die zich bijvoorbeeld uit in een verminderde expressiviteit in het gezicht. Daarnaast zwaaien de armen niet mee met het lopen en kunnen er ook grote problemen bestaan met het stoppen of in gang zetten van bewegingen. Terug naar A-B-C index Hypomanie Lichte vorm van manie met een duidelijk verhoogde stemming en drift tot handelen. De persoon heeft minder behoefte aan slaap, is spraakzamer en vrijpostiger dan normaal, en heeft het gevoel dat hij in zijn eentje de wereld aankan. Het concentratievermogen kan verminderd zijn, maar de persoon is niet zo sterk ontregeld dat hij niet meer kan functioneren in zijn werk of in persoonlijke relaties. De euforie maakt soms plaats voor prikkelbaarheid, eigenwaan en onbehouwen gedrag. Vergelijkbare symptomen kunnen ook veroorzaakt worden door een te snelle werking van de schildklier, maar dan wordt niet van hypomanie gesproken. Terug naar A-B-C index Hypothalamus Het regel centrum in het brein dat zorgt voor het handhaven van het interne milieu (homeostase). Dit gebeurt zowel direct als indirect. Direct door de aansturing van het autonome zenuwstelsel en indirect door het organisme te motiveren bepaald gedrag te vertonen, bijvoorbeeld eten als de hypothalamus een hongergevoel veroorzaakt. De hypothalamus ligt aan de voor- en onderzijde van de thalamus, weegt vier gram en neemt minder dan 1 % van het volume van de hersenen in beslag. Een van de taken van de hypothalamus is de besturing van het hormonale systeem. Dit gebeurt op twee manieren. Allereerst wordt het lichaam direct beïnvloed door het antidiuretisch hormoon (vasopressine) en oxytocine. Deze hormonen worden in de hypothalamus gemaakt en na transport afgegeven in de bloedbaan door de hypofyse-achterkwab. Daarnaast is sprake van een indirecte beïnvloeding die via de hypofyse loopt. De verbinding tussen de hypofyse en hypothalamus bestaat uit een bloedbaan. De hypothalamus scheidt bepaalde stoffen uit die door het bloed direct naar de hypofyse worden gebracht, waar zij aanleiding geven tot een vergrote of verminderde uitscheiding van hormonen. De hormonen van de hypofyse besturen op hun beurt weer de hormoonafscheiding in andere klieren in het lichaam. Het hormonale systeem wordt dus bestuurd vanuit het centrale zenuwstelsel. De hypothalamus speelt daarnaast een hoofdrol bij het reguleren van het autonome zenuwstelsel, zowel bij het sympathische als parasympathische deel. Het draagt bij aan het klaarmaken van het lichaam voor actie en aan het herstel tijdens de rust. De nucleus paraventricularis van de hypothalamus integreert de reacties van het hormonale systeem en het autonome zenuwstelsel. De hypothalamus regelt ook gevoelens van honger, dorst en verzadiging en op die manier de energiehuishouding. Tot slot bevat de hypothalamus de biologische klok via de nucleus suprachiasmaticus. De hypothalamus bestaat uit meer dan tien afzonderlijke kernen en heeft nauwe verbindingen met het limbisch systeem en de hersenschors van de grote hersenen. Terug naar A-B-C index Hypothese Een mogelijke verklaring. Bij experimenten: een voorafgaand aan de proef opgestelde specifieke veronderstelling die daarna aan de hand van de verzamelde experimentele gegevens getoetst kan worden. In het algemeen: een veronderstelling die wordt gebruikt om een stelling te bewijzen. Deze veronderstelling wordt voor waar gehouden als de hieruit afgeleide stellingen waar zijn gebleken. In verband met het oplossen van problemen: het achter elkaar uitproberen van verschillende hypotheses. Veronderstel dat ‘dit’ aan de hand is, dan kan ‘dat’ een oplossing zijn. Wanneer deze hypothese niet leidt tot het gewenste resultaat, wordt een andere hypothese uitgeprobeerd. Terug naar A-B-C index Hysterie Een aantal uiteenlopende psychische aandoeningen. De term is afgeleid van het Griekse woord voor baarmoeder. De Grieken meenden dat bepaalde hysterische verschijnselen samenhingen met abnormale bewegingen van de baarmoeder. Deze gedachtegang heeft lang standgehouden, want nog aan het eind van 19de eeuw werden vrouwen door artsen in de schaamstreek ‘gemasseerd’ als vorm van therapie. Het bleek echter dat dezelfde kwaal ook bij mannen voor kon komen. Later werd de term hysterie gebruikt voor zgn. conversieverschijnselen. Dit zijn lichamelijke symptomen die het gevolg zijn van psychische problemen en waarvoor geen lichamelijke oorzaak gevonden kan worden. Een hysterische verlamming kan bijvoorbeeld de symbolische uitdrukking zijn van een heftig verlangen om door de omgeving geholpen te worden. De patiënt lijkt dan, zonder dat hij zich daar zelf bewust van is, te zeggen: ‘Zonder jullie hulp kan ik niet verder’. Het begrip hysterie kan ook gebruikt worden voor stoornissen waarbij dissociatie een opvallend kenmerk is. Een ‘aanstellerig’ karaktertype dat gekenmerkt wordt door een sterke geldingsdrang gecombineerd met een onechtheid in het uiten van gevoelens. Al met al heeft het begrip hysterie een zo onduidelijke betekenis gekregen dat de meeste psychologen en psychiaters het niet meer gebruiken. Terug naar A-B-C index Impotentie Problemen met het krijgen of volhouden van een erectie, zodat bevredigende geslachtsgemeenschap niet mogelijk is. De impotentie kan een lichamelijke oorzaak hebben, zoals een onderbreking van de zenuwbanen naar het onderlichaam, een bijwerking zijn van medicatie, maar kan ook een psychische oorsprong hebben. In dit laatste geval spreekt men van een erectiestoornis. Wanneer erecties wel optreden tijdens de slaap of tijdens masturbatie, is een psychische oorzaak het meest waarschijnlijk. Een onvermogen om de geslachtsgemeenschap als lustvol te beleven. Terug naar A-B-C index Impulsiviteit Een gebrekkige beheersing van emotionele impulsen. Kinderen die hier last van hebben kunnen bijvoorbeeld het antwoord op een vraag eruit flappen, voordat de vraag helemaal duidelijk is. Ook hebben deze kinderen moeite met het wachten op hun beurt tijdens spel of in groepssituaties. Wanneer de impulsiviteit voorkomt in combinatie met een aandachtstekort en hyperactiviteit, is sprake van een aandachtstekort stoornis met hyperactiviteit. Terug naar A-B-C index Incest Bloedschande: het seksueel contact tussen naaste familieleden. De laatste jaren is dit onderwerp sterk in de belangstelling komen te staan en heeft de term een lading gekregen van het seksueel misbruiken van een familielid. Het gaat daarbij met name om meisjes die misbruikt worden door hun vader, oom of broer. Jongens worden minder vaak het slachtoffer. Doordat tegenwoordig veel moeite wordt gedaan om het onderwerp uit de taboesfeer te halen, is gebleken dat incest veel vaker voorkomt dan altijd is aangenomen. Terug naar A-B-C index Individu De mens in zijn meest zelfstandige betekenis, met een eigen, specifieke identiteit, die los staat van zijn sociale omgeving. In het dagelijks en sociologisch spraakgebruik worden individu en samenleving vaak als tegenpolen opgevat, hetgeen niet zelden vergezeld gaat van de opvatting dat een van beiden domineert of zou moeten domineren. Er zijn echter gronden om te stellen dat dit rigide onderscheid vals of althans verwarrend is. Terug naar A-B-C index Individualisering Het proces waarbij binnen een groep of samenleving de sociale banden losser worden, de sociale controle verzwakt, de mensen meer op zichzelf worden teruggeworpen, met alle voor- en nadelen van dien. Er zijn gronden om te stellen dat de geschiedenis der westerse samenlevingen deels als een veelomvattend proces van individualisering kan worden geduid. Het uiteenvallen van een sociale groep wordt ook wel atomatisering genoemd. Terug naar A-B-C index Individualiteit Het geheel van iemands unieke eigenschappen en persoonlijkheidstrekken. Elke persoonlijkheidstheorie benadrukt de individualiteit als een belangrijk kenmerk, hetzij kwalitatief, hetzij kwantitatief. In de laatste benadering gaat men ervan uit dat men verschillen tussen mensen kan meten (door middel van tests) en dat de individualiteit dan bestaat in een voor de persoon unieke combinatie van testscores op een aantal persoonlijkheidsdimensies. Terug naar A-B-C index Individuele psychologie Ook Individualpsychologie. De benaming die Alfred Adler gebruikte voor zijn eigen opvattingen om de verschillen aan te duiden met de psychoanalyse van Freud. Adler vond dat de mens geen speelbal was van zijn seksuele lusten en hij vond de rol van het onbewuste vrij onbelangrijk. Adler legde de nadruk op de verschillen in de persoonlijkheidsontwikkeling van individuen die tot stand zouden zijn gekomen door de interactie met de sociale omgeving. Met name de plaats in de kinderrij is bij hem van belang. De belangrijkste drijfveer in een mensenleven is volgens Adler het streven naar meerderwaardigheid. Dit betekent bij hem dat de mens probeert zijn minderwaardigheidsgevoelens te overwinnen door te streven zichzelf te vormen naar een eigen zelfideaal. Het streven naar meerderwaardigheid heeft daardoor bij Adler geen negatieve bijklank en het lijkt erg veel op wat Jung ‘individuatie’ en anderen ‘zelfactualisatie’ noemen. Terug naar A-B-C index Individuatie Het streven naar het volledig uitkristalliseren van het eigen ik. Alle mogelijkheden en talenten worden optimaal ontplooid en de verschillende aspecten van de persoonlijkheid leven met elkaar in harmonie. De term wordt gebruikt binnen de analytische psychologie van Carl Gustav Jung. Terug naar A-B-C index Inductie De redenering van het bijzondere geval naar de algemene toestand. Bijvoorbeeld: Vlerk is een hond. Vlerk heeft vier poten. Dus: honden hebben vier poten. Deze redeneerwijze is tegengesteld aan deductie. Bij het trekken van een steekproef wordt ook inductief gewerkt. Aan de hand van de steekproef worden conclusies getrokken met betrekking tot de gehele populatie. Terug naar A-B-C index Jaloezie Het verlangen naar bezit, eigenschappen, enz. van een ander. In gematigde vorm komt dit bij ieder mens wel eens voor. Van een pathologische jaloezie (Othello-syndroom) kan gesproken worden indien de jaloezie gericht is op een (vermeende) relatie van de partner met een derde en wanneer deze jaloezie een obsessie wordt. Deze toestand kan leiden tot hevige agressie en uiteindelijk tot een poging een uitweg te vinden in het vermoorden van de partner en/of zelfmoord. Jaloezie is een basisbegrip in de psychologie van Sigmund Freud. Hij acht de emotionele conflicten in de oedipale of fallische fase, waarbij het kind de ouder van het andere geslacht voor zichzelf opeist, bepalend voor de latere persoonlijkheid. Terug naar A-B-C index Jargon Een manier van spreken die zonder betekenis lijkt te zijn. Dit komt voor bij afasie van Wernicke. De spraak is vloeiend, en ook de zinsmelodie is in orde, maar het is toehoorders een raadsel waar de persoon het over heeft. Vaktaal die door een kleine groep gebruikt wordt. Terug naar A-B-C index Jeugdherinneringen Herinneringen aan de eigen jeugd. Deze zijn in de regel zeer fragmentarisch en vaak verbonden aan emotionele gebeurtenissen. Personen die onder hypnose gebracht zijn, lijken zich gebeurtenissen uit de vroegste jeugd te kunnen herinneren. De juistheid van deze herinneringen is vaak moeilijk te achterhalen, mede omdat de hypnose de motivatie om het onderzoek te doen slagen verhoogt, zodat de persoon onbewust de gaten in zijn herinnering gaat opvullen. Hij geeft bijvoorbeeld een gedetailleerd verslag van één verjaardag, dat samengesteld is uit fragmenten van herinneringen aan verschillende verjaardagen. Een ander probleem is dat de eigen herinneringen en de informatie die via anderen over dezelfde gebeurtenis is verkregen, door de persoon niet meer zijn te scheiden. Terug naar A-B-C index Jeugdpsychologie Een aanduiding voor het deel van de ontwikkelingspsychologie dat zich vooral bezighoudt met jeugd tussen de twaalf en twintig jaar. Terug naar A-B-C index Jung, Carl Gustav (1875-1961) Zwitsers psychiater, een der grondleggers van de dieptepsychologie. Jung studeerde medicijnen en werkte nauw samen met Freud, met wie het in 1912 tot een breuk kwam wegens uiteenlopende opvattingen. Jung stelde dat het bewustzijn is voortgekomen uit de rijke voedingsbodem van het onbewuste. Naast het persoonlijk onbewuste onderscheidde hij een collectief onbewuste. Het libido, bij Freud seksuele drift, vatte hij op als algemene levenskracht. Jung was de intellectuele vader van de analytische psychologie. Hij had een sterk religieuze inslag. Terug naar A-B-C index Klinisch psycholoog Een specialist die na een universitaire opleiding een vijfjarige opleiding heeft gevolgd. De klinisch psycholoog is in staat diagnoses te stellen, heeft een opleiding tot psychotherapeut en beheerst ook andere behandelmethoden, zoals vaardigheidstraining, advisering en begeleiding. Terug naar A-B-C index Klinische psychologie Tak van de psychologie die zich bezighoudt met afwijkend gedrag dat - hetzij door de persoon zelf, hetzij door zijn omgeving als ongewenst wordt beschouwd. De term klinisch geeft aan dat klinisch psychologen vaak werkzaam zijn in een (psychiatrische) kliniek. Zij geven een groot aantal uiteenlopende vormen van psychotherapie en kunnen zich ook bezighouden met onderzoek of preventie. Terug naar A-B-C index Korte-termijngeheugen Ook primair geheugen. Dat deel van het geheugen dat informatie korte tijd vasthoud en dat een beperkte capaciteit heeft. Het kan zeven - plus of min twee - informatie-eenheden bevatten. Wanneer iemand bijvoorbeeld net een telefoonnummer heeft opgezocht en onderweg naar de telefoon wordt aangesproken, dan zal hij zich het nummer daarna waarschijnlijk niet meer kunnen herinneren. De cijfers zijn alweer uit het korte-termijngeheugen verdwenen Dingen die langer in het geheugen bewaart moeten worden, komen in het lange-termijngeheugen terecht. De capaciteit van het korte-termijngeheugen kan vergroot worden door de informatie-eenheden groter te maken (chunking). Het brein bevat waarschijnlijk niet een algemeen korte-termijngeheugen, maar heeft gespecialiseerde onderdelen, bijvoorbeeld voor het vasthouden van betekenissen of klanken. Terug naar A-B-C index Lange-termijngeheugen Ook secundair geheugen. Het deel van het geheugen waarin informatie voor langere tijd bewaard kan worden. Dit kan zelfs een leven lang zijn. Het lange-termijngeheugen heeft een onbegrensde opslagcapaciteit en is nooit vol. Het kan op verschillende manieren ingedeeld worden. Men onderscheidt bijvoorbeeld het episodisch en semantisch geheugen en het expliciete en impliciete geheugen. Het is overigens een simplificatie om te spreken van één lange-termijngeheugen. Er zijn aanwijzingen dat verschillende brokken informatie op kwalitatief verschillende manieren in het geheugen vastgelegd worden. In het algemeen is het zo dat hoe meer bepaalde indrukken verwerkt zijn, hoe beter zij in het geheugen verankerd liggen. Het verwerken van de informatie zorgt ervoor dat zij meer aanknopingspunten met andere informatie krijgt en daardoor wordt zij beter toegankelijk en minder gemakkelijk gewist. Zie ook: geheugen, episodisch en semantisch; geheugen, impliciet en expliciet Terug naar A-B-C index Latentieperiode Volgens psychoanalytici een fase in de psychoseksuele ontwikkeling die volgt op de oedipale fase. Dit stadium duurt ongeveer van het zevende tot en met het twaalfde levensjaar. De seksuele activiteit in deze periode is minder sterk dan in de voorafgaande perioden. Volgens Sigmund Freud komt dat, doordat de seksuele energie voor andere levensdoelen wordt aangewend. Anderen menen dat de seksuele energie in deze periode gewoon minder groot is. Een nieuwere theorie stelt dat het kind op deze leeftijd de seksuele impulsen goed kan beheersen. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Libido Ook driftenergie. Het hele complex van verlangens en gevoelens dat samenhangt met seksualiteit en erotiek. Sigmund Freud omschreef het libido als een van de fundamentele drijfveren van de mens. Het libido komt voort uit het 'id' en levert de brandstof die de menselijke geest voortstuwt. Hierbij treedt het seksuele karakter van het libido meer of minder op de voorgrond. Freud ging ervan uit dat seksualiteit en erotiek niet pas hun intrede doen omstreeks de puberteit, maar dat zich al vanaf de geboorte gedragingen en verlangens voordoen die een libidineus karakter hebben. De volwassen seksualiteit wordt vooraf gegaan door verschillende stadia van kinderlijke of infantiele seksualiteit. Deze psychoanalytische ontwikkelingsstadia zijn: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Elke fase wordt gekenmerkt door een andere libido-organisatie. Buiten de psychoanalyse wordt libido gebruikt voor a) seksuele lust en b) algemene psychische energie of levenslust. Terug naar A-B-C index Libidoverlies Verlies van het verlangen naar seks. Het kan een tijdelijk verschijnsel zijn, maar ook blijvend. Oorzaken zijn meestal moeilijk te achterhalen. Angst voor seks, vrees voor intimiteit, stress, depressie en afkeer van de partner kunnen eraan ten grondslag liggen. Ook is het mogelijk dat het libidoverlies wordt veroorzaakt door een stoornis in het hormoonsysteem, medicatie of de hersenwerking. Terug naar A-B-C index Libido sexualis Ook geslachtsdrift. Drijfveer tot seksueel gedrag. Het begrip geslachtsdrift wordt veel gebruikt in biologische en psychologische theorieën waarin seksualiteit beschouwd wordt als een door een instinct bepaald gedragspatroon, te vergelijken met eten en drinken. Geslachtsdrift wordt dan opgevat als een primaire drijfveer, die weinig door prikkels van buitenaf wordt beïnvloed. Tegenwoordig is deze opvatting - althans voor de menselijke seksualiteit- grotendeels verlaten. Zie ook: libido Terug naar A-B-C index Manie Een gevaarlijke periode met een versterkte aandrift, die kan leiden tot een zorgeloze euforie, maar ook tot onbeheersbare rusteloosheid en achterdochtigheid. Vaak overheersen in het begin van een manische episode de extra energie, de grotere doelgerichtheid en het zelfvertrouwen. De persoon heeft een overdreven hoge eigendunk, weinig behoefte aan slaap en een sterke spreekdwang. De opgetogenheid past niet bij de omstandigheden en de persoon kan onpraktische plannen maken, roekeloos met geld smijten of zich storten in een reeks liefdesavonturen. Het concentratievermogen is vaak gebrekkig en gedachten springen van de hak op de tak. Daarna worden de symptomen duidelijker psychiatrisch van aard, omdat het oordeelsvermogen ernstig verstoord raakt. De betrokkene kan levensgevaarlijke keuzes maken en het eigen welbevinden op het spel zetten. In ernstige gevallen kan de manie gepaard gaan met psychotische symptomen, zodat de waarneming van de eigen persoon en de omgeving verstoord is. De persoon kan bijvoorbeeld het idee hebben dat hij God is, maar kan ook lijden aan achtervolgingswanen. De sterke neiging tot handelen kan bovendien tot gevolg hebben dat de persoon zijn lichamelijke behoeften op een gevaarlijke manier verwaarloost. Lithium is het meest gebruikte medicijn tegen manische episoden. in het dagelijks spraakgebruik heeft een manie de betekenis van een overdreven enthousiasme voor een bepaald onderwerp, maar dit wordt niet als ziekelijk beschouwd. Zie ook: bipolaire stoornis; hypomanie Terug naar A-B-C index Masochisme Het beleven van (seksueel) genot aan onderwerping of kleinering, waarbij het de 'masochist(e)' erom gaat de partner te verleiden/manipuleren, hem/haar te domineren, kwellen of vernederen. Een middel hiertoe is het toebrengen van pijn. (Wanneer iemand geen behoefte heeft gedomineerd te worden, maar wel opgewonden raakt door pijn, noemt men dit algolagnie.) Als er door deze parafilie grote problemen ontstaan tussen de masochist en de omgeving, kan er sprake zijn van een psychische aandoening. Terug naar A-B-C index Misbruik van een middel Een schadelijk patroon van gebruik van drugs of alcohol of van beide, zonder dat er sprake is van 'afhankelijkheid'. Terug naar A-B-C index Narcisme Eigenliefde; vaak ook erotische eigenliefde. De term is afgeleid van de Griekse mythologische figuur Narcissus, die in het water zijn eigen spiegelbeeld bewonderde. In de psychoanalytische theorie geldt narcisme als een normale fase in de psychoseksuele ontwikkeling van het kind in de eerste levensmaanden (de zgn. ik-bezetting). Hoewel op latere leeftijd de libido meestal en vooral op objecten buiten het individu gericht is (de zgn. objectbezetting), is een zekere mate van narcisme volgens Sigmund Freud ook dan nog normaal. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen primair narcisme, dat voorkomt in de eerste levensmaanden, en secundair narcisme, waarbij sprake is van een terugval in het narcisme. Terug naar A-B-C index Narcisme, fallisch Fallisch narcisme is een overdreven vorm van zelfvertrouwen die voortkomt uit een enorme overschatting van de eigen penis. Dit komt volgens psychoanalytici voor bij kleine jongetjes die net hebben ontdekt dat zij wel en meisjes geen penis hebben. Zij gaan daardoor bijvoorbeeld met geweren spelen. Dit wordt gezien als een symbolische verheerlijking van het eigen geslachtsorgaan. Het fallisch narcisme is een soort overschreeuwen van de castratieangst en kan het hele leven blijven bestaan. De persoon heeft dan een fallisch karakter. Terug naar A-B-C index Narcistische libido ook wel object-libido Term van Sigmund Freud voor dat gedeelte van het geheel van seksuele en erotische verlangens (libido) dat op anderen gericht is. Deze anderen zijn het object van de libido. Het deel van de libido dat niet op anderen maar op de eigen persoon is gericht, wordt de narcistische libido genoemd. Terug naar A-B-C index Narcistische persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die gekenmerkt wordt door een opgeblazen gevoel van eigenwaarde en de behoefte aan bewondering. De persoon kan bijvoorbeeld helemaal in beslag genomen worden door vermeende successen, macht, schoonheid en genialiteit. Andere personen zijn er voor de mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vooral om de eigen grootheid beter te laten uitkomen. Terug naar A-B-C index Neobehaviorisme (Letterlijk: nieuw behaviorisme) Een uit het behaviorisme voortgekomen stroming die er voor kiest om meer te bestuderen dan de relaties tussen stimulus en respons. Ook de eigenschappen van het organisme zelf worden van belang geacht. Er wordt met andere woorden uitgegaan van een Stimulus-Organisme-Responsmodel (S-O-R model) in plaats van het Stimulus-Responsmodel (S-R model) dat de behavioristen van het eerste uur hanteerden. De nadruk blijft wel liggen op observeerbaar gedrag. Eén van de belangrijkste theoretici uit deze richting was E.C. Tolman (1886-1959). Terug naar A-B-C index Neocortex hersenschors van de grote hersenen Terug naar A-B-C index Neologisme Een niet bestaand woord dat door de spreker zelf gevormd is. De toehoorder weet niet wat met dit woord bedoeld wordt. Het taalgebruik kan onbegrijpelijk worden door het gebruik van veel neologismen, wat voor kan komen bij schizofrenie en afasie. Terug naar A-B-C index Nervositeit Ook zenuwachtigheid. Een toestand van gejaagdheid, onrust en een vergrote prikkelbaarheid. De neiging sterk emotioneel te reageren heeft te maken met een verhoogde prikkelbaarheid van het autonome zenuwstelsel. In sommige persoonlijkheidstheorieën is nervositeit een dimensie of factor, met als tegengestelde pool kalmte en een toestand van ontspanning. Terug naar A-B-C index Neuraal netwerk 1) In de neurologie: een netwerk van zenuwcellen. 2) Een met behulp van de computer gemaakte imitatie van een netwerk van zenuwcellen. Het netwerk bestaat uit een reeks processoren (verwerkingseenheden) die in hiërarchisch georganiseerde lagen zijn ondergebracht. Deze processoren lijken een beetje op zenuwcellen in die zin, dat zij vele ingangen hebben en slechts één uitgang. De processoren zijn op zich vrij simpel, maar dankzij de structuur van het netwerk kan toch complexe informatie verwerkt worden. Het netwerk is namelijk in staat zelf de gewichten van de onderlinge verbindingen aan te passen. Het leert op deze manier nieuwe dingen. De grootste kracht van de neurale netwerken ligt op het gebied van de patroonherkenning Terug naar A-B-C index Neurale buis De langs de rugzijde van een embryo gelegen buis waaruit zich het centrale zenuwstelsel ontwikkelt. In een vroeg stadium (vierde embryonale week) is het een lange buis, met aan de bovenzijde drie hersenblaasjes. De lange buis ontwikkelt zich tot het ruggenmerg. Het onderste blaasje wordt aangeduid als het rhombencephalon. Dit blaasje deelt zich in het myelencephalon, waaruit uiteindelijk het verlengde merg ontstaat, en het metencephalon (achterhersenen), waaruit de pons en de kleine hersenen ontstaan. Het middelste blaasje wordt aangeduid als het mesencephalon. Hieruit ontstaan de middenhersenen. Het bovenste blaasje is het prosencephalon (voorhersenen). Dit deelt zich in het diencephalon en het telencephalon. Uit het diencephalon (tussenhersenen) ontstaan de thalamus en de hypothalamus, het netvlies en de zenuwvezels die de lichtprikkels naar de hersenschors vervoeren. Het telencephalon (grote hersenen) ontwikkelt zich tot de hersenschors, basale ganglia, hippocampus en amygdala. Terug naar A-B-C index Neurasthenie (Letterlijk: zenuwzwakte) Een stoornis waarbij grote vermoeidheid het meest opvallende symptoom is. Er komen twee hoofdvormen voor, die elkaar voor een belangrijk deel overlappen. Bij de eerste vorm is vooral de geestelijke weerbaarheid verminderd en heeft de persoon moeite om zich te concentreren en taken te volbrengen. Bij de andere vorm ligt de nadruk op gevoelens van lichamelijke uitputting, zelfs na lichte inspanning. Bijkomende klachten kunnen zijn: spierpijn, hoofdpijn, slaapstoornissen, duizeligheid en een onvermogen om zich te ontspannen. Terug naar A-B-C index Neuro Voorvoegsel dat gebruikt wordt om aan te geven dat het over de hersenen, het zenuwstelsel of zenuwcellen gaat. Terug naar A-B-C index Neuroanatomie Bestudering van de bouw van het zenuwstelsel met de nadruk op de verbindingen die gemaakt worden. De manier van communicatie staat centraal. Terug naar A-B-C index Neuroblast Ongedifferentieerde cel in het embryo van dieren en de mens, die later een zenuwcel (neuron) wordt. Terug naar A-B-C index Neurofeedback Het laten zien van hersengolven, zoals die door een elektro-encefalogram geregistreerd worden, teneinde controle te krijgen over de hersengolven. In de jaren zestig is aangetoond dat deze feedback mensen bijvoorbeeld in staat stelt om de hersenen vaker in de alfa-golftoestand te laten verkeren. Dit werd indertijd gezien als een manier om meditatieve ervaringen te bereiken, zonder dat je echt hoefde te leren mediteren. Neurofeedback wordt soms gebruikt om vormen van epilepsie te verzachten die niet op medicijnen reageren. Ook zijn er aanwijzingen dat neurofeedback een middel kan zijn om het brein van kinderen met ADHD als het ware in een hogere versnelling te zetten, zodat zij beter opletten. Bij depressies is neurofeedback een middel om het evenwicht te herstellen tussen de activiteit in de linker en rechter frontaalkwab. Ook bij andere stoornissen wordt neurofeedback wel gebruikt, maar vaak ontbreekt het nog aan solide bewijs voor de werkzaamheid. Terug naar A-B-C index Neurohormonen Hormonen die door zenuwcellen gemaakt worden en in de bloedbaan worden afgescheiden. Terug naar A-B-C index Neuroleptica De eerste generatie antipsychotica, die waarschijnlijk werkt door een bepaald type receptor (2A) voor de neurotransmitter dopamine te blokkeren. Het effect hiervan is tweeledig. In de eerste plaats hebben ze een sterke kalmerende werking, doordat zij emotionele reacties onderdrukken. Angstgevoelens, innerlijke onrust en spanning nemen in intensiteit af, evenals agressieve impulsen. De neuroleptica onderscheiden zich van de gewone kalmerende middelen doordat zij geen slaapverwekkend effect hebben. De patiënt wordt lijdzaam, maar verliest niet het bewustzijn, wordt niet suf en heeft ook geen grote concentratieproblemen. Een tweede bijzondere eigenschap van de neuroleptica is dat zij psychosen kunnen bestrijden. Dit wil zeggen dat zij helpen tegen typisch psychotische verschijnselen als hallucinaties, wanen en onsamenhangend denken. Het anti-psychotisch effect kan op twee verschillende manieren tot stand komen. Soms kan direct de psychotische gedachtegang worden afgebroken. In andere gevallen blijven de psychotische verschijnselen bestaan, maar doordat de patiënt gekalmeerd is en minder emotioneel reageert, wordt de reactie op de psychotische gedachtegang minder sterk. De medicijnen kunnen ook een aantal ernstige bijwerkingen hebben. De patiënt kan er zo sterk door afgeremd worden dat hij apathisch wordt. Daarnaast hebben de neuroleptica invloed op het motorische systeem van het lichaam. Er kunnen bijvoorbeeld verschijnselen ontstaan die aan de ziekte van Parkinson doen denken. De werking van de neuroleptica blijft niet beperkt tot de menselijke psyche, maar heeft ook invloed op het lichaam, met name op het autonome zenuwstelsel. Er ontstaat een lagere bloeddruk, die vaak gepaard gaat met een licht gevoel in het hoofd en hartkloppingen. Ook kunnen een droge mond en obstipatie optreden. Terug naar A-B-C index Neurolinguïstisch programmeren (NLP) Een van oorsprong psychotherapeutische techniek die tot doel heeft de communicatieve verbeteren. De techniek is ontwikkeld door de Amerikanen Richard Bandier en John Grinder. Bij NLP gaat men ervan uit dat een effectieve communicatie pas mogelijk is wanneer de therapeut 'rapport maakt' met zijn cliënt, dat wil zeggen dat hij zich aansluit bij de manier waarop de cliënt tegen de wereld aankijkt. Als de cliënt bijvoorbeeld visuele beelden gebruikt om gebeurtenissen te beschrijven, zal de therapeut dat ook doen. De bedoeling is dat de cliënt op deze manier het idee krijgt dat hij op dezelfde lijn zit als de therapeut. Het vertrouwen in de therapeut zal daardoor groeien en de cliënt zal zich openstellen voor de veranderingen die de therapeut voorstelt. De cliënt kan daardoor leren de beperkingen te overwinnen die hij zichzelf oplegt. NLP wordt buiten de hulpverlenersituatie ook gebruikt om de communicatie met klanten te verbeteren. Terug naar A-B-C index Neurologie 1) Tak van wetenschap die de functie, structuur en ziekten van het zenuwstelsel bestudeert. 2) Het medisch specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van het zenuwstelsel. Aan het begin van de vorige eeuw werden neurologie en psychiatrie als één vakgebied gezien, omdat men ervan uitging dat alle psychiatrische ziektebeelden op een aantoonbare afwijking in het zenuwstelsel berustten. Daarna is de psychiatrie steeds meer de psychologische kanten van psychiatrische ziektebeelden gaan benadrukken. De laatste jaren is echter weer een tegenbeweging zichtbaar, omdat steeds meer bekend is geworden over de neurologische basis van ernstige psychische stoornissen. Terug naar A-B-C index Neuroloog Medicus die zich gespecialiseerd heeft in de behandeling van ziekten van het zenuwstelsel, zoals multiple sclerose en epilepsie. Psychiatrische aandoeningen, zoals depressies en schizofrenie, vallen buiten zijn vakgebied. Een neuroloog kan zich ook zenuwarts noemen. Terug naar A-B-C index Neuromodulatie Ook modulatie. Het ingrijpen in de prikkeloverdracht tussen zenuwcellen. Het is mogelijk de prikkelbaarheid van de zenuwcel te verhogen, waardoor impulsen eerder worden overgenomen, of te verlagen, waardoor de prikkeloverdracht minder snel tot stand komt. Terug naar A-B-C index Neuromodulatoren Een niet-klassieke soort neurotransmitters die niet direct zorgdragen voor de prikkeloverdracht. In plaats daarvan hebben zij vooral invloed op de gevoeligheid van zenuwen voor de prikkels van anderen. Deze neurotransmitters komen met name voort uit de lagere hersendelen. Voorbeelden van neuromodulatoren zijn acetylcholine, dopamine, noradrenaline en serotonine. Terug naar A-B-C index Neuromusculaire synaps Contactzone tussen een uitloper van een motorische zenuwcel en een spiervezel. Op deze plaats is de wand van de spiercel (sarcolemma) sterk geplooid en is het zenuwuiteinde vergroot. Uit synaptische blaasjes van het zenuwuiteinde komt bij prikkeling van de zenuw acetylcholine vrij, een neurotransmitter die zich dan in de ruimte (synaptische spleet) tussen zenuwuiteinde en sarcolemma bevindt. Het vrijkomen van acetylcholine zorgt ervoor dat de spiervezel zich samentrekt. Terug naar A-B-C index Neuropeptiden Een verzameling verschillende peptiden (aan elkaar gekoppelde aminozuren), die actief zijn in de hersenen. Zij zijn meestal 3-15 aminozuren lang en kunnen op grond van hun chemische gelijkenis in verschillende families ingedeeld worden, met als bekendste voorbeeld de opiaten. Neuropeptiden worden niet specifiek in een synaps uitgescheiden en hebben daardoor een meer globale werking. Zij worden bovendien niet actief opgeruimd en hechten zich niet snel aan receptoren, zodat hun werking langdurig is. Bovendien leiden zij in de ontvangende cel in de regel tot het vrijkomen van een tweede-boodschapperstof (second messenger) die leidt tot langer durende veranderingen binnen de ontvangende cel. Neuropeptiden kunnen de doelzenuwcellen stimuleren of afremmen, of ze kunnen afhankelijk van het type receptor beide effecten hebben. De neuropeptiden spelen onder andere een belangrijke rol bij de regulering van emoties en pijn. Neuropeptiden worden dikwijls door de zenuwcel tegelijkertijd uitgescheiden met een kleine neurotransmitter, bijvoorbeeld acetylcholine of gamma-aminoboterzuur (GABA). Dergelijke combinaties geven het brein de mogelijkheid om de informatieoverdracht tussen de zenuwcellen te variëren. De neuropeptiden kunnen in de rest van het lichaam actief zijn als hormoon. Zo wordt het antidiuretisch hormoon (ADH) in de hypothalamus aangemaakt, waarna het via de hypofyse aan de bloedbaan wordt afgegeven. Het beïnvloedt onder andere de bloeddruk en de nierwerking, maar ook leer- en geheugen processen en seksueel gedrag. ADH is opgebouwd uit negen aminozuren. Voorbeelden van neuropeptiden die betrokkken zijn bij de pijnwaarneming, zijn de enkefalinen en endorfinen, die een morfineachtige werking hebben. Ze worden ook wel natuurlijke pijnstillers genoemd. Substantie P is een neuropeptide dat de pijnwaarneming juist versterkt. Terug naar A-B-C index Neuropsychiatrie Aanduiding van het vakgebied dat zich bezighoudt met de raakvlakken tussen het functioneren van de hersenen en het ontsporen van de geest. De term wordt op verschillende manieren gebruikt. Neuropsychiatrie kan gebruikt worden om te benadrukken dat psychische stoornissen gepaard gaan met afwijkingen in het brein. Een andere betekenis legt de nadruk op persoonlijkheidsveranderingen die het gevolg zijn van neurologische aandoeningen. Terug naar A-B-C index Neuropsychologie De wetenschap die de samenhang tussen het centraal zenuwstelsel en het menselijk of dierlijk gedrag bestudeert. De hersenen worden daarbij beschouwd als het centrale orgaan dat het gedrag coördineert en reguleert. Terug naar A-B-C index Neurose Een psychische stoornis waar de persoon onder lijdt, maar waarbij het contact met de werkelijkheid in stand is gebleven en waarbij het gedrag niet ingaat tegen sociale regels. De symptomen komen voort uit emotionele problemen en leiden tot allerlei vormen van angst en onbehagen. Een neurose is niet minder ernstig dan een psychose in die zin, dat het lijden van de patiënt geringer is. De term is zo algemeen dat in de reguliere wetenschap een neurose niet opgevat wordt als een apart ziektebeeld. Terug naar A-B-C index Neurosecretie 1) Vorming en afscheiding van hormonen door zenuwcellen. Het gaat hierom zenuwcellen die elektrische informatie verwerken en die tevens fungeren als kliercellen. Zij ‘vertalen’ neurale informatie in een hormonale boodschap. Dit geldt in het bijzonder voor de hypofyse, maar ook bepaalde celtypen van de hypothalamus zijn tot neurosecretie in staat. Sommige van deze celtypen maken hormonen aan, die door de bloedbaan naar de hypofyse voorkwab worden gevoerd; andere celtypen produceren hormonen die, na transport door de zenuwvezels, worden afgegeven door de hypofyse achterkwab (antidiuretisch hormoon en oxytocine). 2) Ook de afscheiding van neurotransmitters (stoffen die prikkels van de ene zenuwcel op de andere overdragen) kan men neurosecretie noemen. Terug naar A-B-C index Neurose, depressieve: zie dysthymie Neuroticisme Een dimensie in de persoonlijkheid die betrekking heeft op emotionaliteit. Het begrip is afkomstig van de psycholoog Hans Jürgen Eysenck, die stelde dat mensen die laag of gemiddeld scoren op de neuroticisme dimensie emotioneel stabiel zijn en niet makkelijk van streek raken. Dit betekent niet dat deze personen onemotioneel of ongevoelig zouden zijn, maar dat zij passend kunnen reageren op allerlei verschillende omstandigheden. De personen die hoog scoren op de neuroticisme dimensie zijn emotioneel labiel en bij hen gaan zelfs geringe levensproblemen met grote spanningen gepaard. Zij dreigen ook sneller onder de spanning te 'bezwijken'. Terug naar A-B-C index Neuroticisme test Een test die neuroticisme meet. Een voorbeeld is de Delftse Vragenlijst. Deze test kan groepsgewijs vanaf vijftien jaar worden afgenomen. Ook andere persoonlijkheidstests, zoals de Amsterdamse biografische vragenlijst, meten neuroticisme als één van de vele persoonlijkheidsfactoren. Terug naar A-B-C index Zie ook: persoonlijkheidsvragenlijst; psychologische test Neurotoxicologie Het studieterrein dat de schadelijke invloed van chemische stoffen op het zenuwstelsel onderzoekt. Het is een onderzoeksterrein dat voor een groot deel nog ontgonnen moet worden. Geschat wordt dat de mens in contact komt met meer dan 50.000 stoffen, waaronder insecticiden, kleurstoffen, cosmetica en medicijnen. Van een paar honderd van deze stoffen is bekend dat zij schadelijk zijn voor het zenuwstelsel, maar dat betekent niet dat de rest onschadelijk is. Veel zaken zijn eenvoudigweg nog nooit onderzocht. Contact met giftige stoffen kan leiden tot allerhande stoornissen, zoals een achteruitgang in intelligentie, persoonlijkheidsveranderingen, verlammingen en waarnemingsstoornissen. Vergiften voor het zenuwstelsel zijn onder meer MPTP, Lood, oplosmiddelen, arsenicum en alcohol. Terug naar A-B-C index Neurotransmitter Ook genoemd transmitter(stof). Een chemische stof die een rol speelt bij de prikkeloverdracht tussen zenuwcellen. Er zijn naar schatting meer dan honderd verschillende transmitters. Zij liggen opgeslagen in de uiteinden van de zenuw (axon) in de zogenaamde synaptische blaasjes. Als een impuls bij het uiteinde van het axon aankomt, dan geven de blaasjes hun inhoud af in de synaptische spleet (de ruimte tussen twee zenuwen). Dit veroorzaakt bij de tegenoverliggende zenuw een verandering in de ionendoorlaatbaarheid, wat een prikkelende of een remmende werking op de zenuw heeft. De transmitter heeft dit effect, omdat zij zich kan binden aan specifieke receptoren in de ontvangende zenuwcel. De receptor is vergelijkbaar met een slot waarop alleen een specifieke sleutel past. Of de transmitter een remmende of een stimulerende werking heeft, is feitelijk niet afhankelijk van de transmitter zelf, maar van het type receptor op de ontvangende cel. Na uitscheiding van de neurotransmitter wordt de stof ook weer opgeruimd, omdat alleen op deze manier betekenisvolle prikkeloverdracht mogelijk is. Hierboven werd beschreven dat neurotransmitters in een synaps (de contactzone tussen twee zenuwcellen) worden afgegeven. De transmitter kan ook vrijkomen in een gebied waar niet direct andere zenuwuiteinden in de buurt zijn. De werking van de substantie is dan meer diffuus en minder snel, maar heeft wel invloed op een groter gebied. Dit komt voor op verschillende plaatsen in de hersenen en in het autonoom zenuwstelsel. De laatste jaren klinkt af en toe protest tegen de term neurotransmitter, omdat die ten onrechte suggereert dat deze stoffen alleen beetrokken zijn bij de prikkeloverdracht. In werkelijkheid zijn de stoffen al actief in het brein, voordat de zenuwcellen onderling synapsen hebben gevormd. De transmitters spelen dan een rol bij de migratie (verplaatsing) van hersencellen tijdens de embryonale ontwikkeling. De verwijdering van Neurotransmitters. Nadat neurotransmitters in de synaptische spleet zijn afgegeven, moeten zij daar ook weer snel verwijderd worden, om te voorkomen dat een opeenhoping van deze stoffen ontstaat, waardoor het vrijkomen van neurotransmitter op den duur geen effect meer heeft. Er worden verschillende mechanismen gebruikt voor de verwijdering van de transmitters. In de eerste plaats zijn er specifieke enzymen die de neurotransmitters afbreken. Daarnaast is ook sprake van heropname van de transmitter in de zenuwcel en van diffusie (verdunning). Terug naar A-B-C index Neurotrofe stoffen Stoffen die een voedende of ondersteunende functie hebben voor zenuwweefsel. Deze stoffen zijn van groot belang voor de overleving van zenuwcellen. Zij hebben in de ontwikkeling een belangrijke functie bij het in stand houden van de juiste zenuwverbindingen. Als een cel een goed contact heeft gemaakt, zorgt het doelwit voor het uitscheiden van neurotrofe stoffen, zodat de cel blijft voortbestaan. Neurotrofe stoffen kennen ook medische toepassingen. Zij lijken gebruikt te kunnen worden bij verwondingen, om het verlies van zenuwcellen te beperken. Ook bij andere aandoeningen zouden ze toegepast kunnen worden, maar deze ontwikkeling bevindt zich nog in de beginfase. Soms worden stoffen die de celdeling bevorderen, ook aangeduid als neurotrofe stoffen. Deze stoffen zijn echter niet noodzakelijk voor de overleving van zenuwcellen en kunnen ook groeifactoren genoemd worden. Terug naar A-B-C index Neuro-endocrien systeem Een aanduiding voor het deel van het zenuwstelsel dat het hormonale stelsel in het lichaam bestuurt door regulerende hormonen af te scheiden. Het gaat hier om de hypothalamus en de hypofyse. Terug naar A-B-C index Neuro-endocriene cel Zenuwcel die bij stimulatie geen elektrische prikkel op zenuw- of spiercellen overdraagt, maar waaruit neurohormonen vrijkomen, zoals adrenaline. Ze bevinden zich bijvoorbeeld in het bijniermerg, de hypothalamus en bij de sympathische zenuwen. Terug naar A-B-C index Neutralisering 1) Een van de afweermechanismen die in de psychoanalytische theorie, met name in de ego-psychologie, onderscheiden worden. Neutralisering is het proces waarbij agressieve driften tijdens de socialisatie hun agressieve en driftmatige karakter verliezen. Daardoor komen zij vrij als neutrale energie voor de ontwikkeling van de functies van het ego. 2) Meer algemeen wordt met neutralisering elk proces aangeduid waarin oorspronkelijk op bevrediging van één behoefte gerichte energie vrijkomt voor bevrediging van andere behoeften. Terug naar A-B-C index Nociceptie Ook pijnwaarneming. De registratie van schadelijke invloeden op het lichaam door gespecialiseerde zintuigen (nociceptoren). De belangrijkste zenuwbanen die hierbij betrokken zijn, lopen door het ruggenmerg naar de thalamus. De nociceptie ligt aan de basis van de pijnbeleving, maar er is geen lineair verband tussen beide grootheden. De beleefde pijn is bijvoorbeeld ook afhankelijk van emotionele factoren. Zo kan angstigheid de pijnervaring verhevigen. Terug naar A-B-C index Nociceptor Een gespecialiseerd zenuwuiteinde voor het waarnemen van pijn. Nociceptoren komen overal in het lichaam voor, behalve in het centrale zenuwstelsel. Er zijn verschillende soorten. Sommige zijn speciaal gevoelig voor mechanische druk of hoge en lage temperaturen, terwijl andere op verschillende soorten prikkels met een hoge intensiteit reageren. Terug naar A-B-C index Non-verbale leerstoornis NLD, afkorting van het Engelse non-verbal learning disabilities. Een sterk onevenwichtige verdeling van verschillende leermogelijkheden van het kind. Informatie die via de oren binnenkomt wordt beter opgenomen en verwerkt dan de prikkels die binnenkomen via de ogen of de tast. De term non-verbaal drukt dit uit, maar is tegelijkertijd verwarrend, omdat bijvoorbeeld het begrijpen van wat het kind leest moeilijk gaat. Kinderen met NLD zijn gericht op details en missen het grotere verband. De problemen uiten zich in de motoriek, het ruimtelijk inzicht, het inzicht in oorzaakrelaties, de schoolse vaardigheden bij rekenen en schrijven, het werktempo en het begrijpen van sociale situaties, vanwege moeite met lichaamstaal. Opvallend is dat kinderen met NLD verbaal sterk zijn, waardoor de omgeving de mogelijkheden van het kind vaak verkeerd inschat. Het kind heeft moeite zich staande te houden, met name in nieuwe situaties. Geschat wordt dat 1 tot 5 procent van de kinderen NLD heeft. De oorzaak is mogelijk een verstoorde samenwerking tussen beide hersenhelften. Terug naar A-B-C index Non-verbaal Zonder woorden. Alle communicatievormen waar geen woorden aan te pas komen. Hieronder valt bijvoorbeeld de lichaamshouding en de gezichtsexpressie, maar ook geluiden, zoals keelschrapen en lachen. Ook de toon waarop dingen gezegd worden en de intonatie behoren tot het non-verbale. En verder wordt de uitstraling (de energetische en emotionele overdracht) van mensen en dieren gerekend tot non-verbale communicatie. Terug naar A-B-C index Non-verbale intelligentie Dat deel van de intelligentie dat niets te maken heeft met de taalvaardigheid. Dit wordt ook wel performale intelligentie genoemd en komt tot uitdrukking bij het uitvoeren van handelingen. Bijvoorbeeld het ruimtelijk inzicht en het geheugen maken onderdeel uit van de non-verbale intelligentie. Terug naar A-B-C index Noradrenaline (NA) Ook norepinefrine. Een stof die gebruikte wordt als hormoon en als neurotransmitter. Als hormoon wordt NA in het bijniermerg geproduceerd en heeft het een vergelijkbare, maar wat zwakkere werking dan adrenaline. Als neurotransmitter is de stof te vinden aan de uiteinden van sympathische zenuwvezels in het perifere zenuwstelsel en in twee zenuwkernen in de hersenstam, de locus coeruleus en de nucleus lateralis tegmentalis. Beide kernen hebben uitlopers naar alle delen van het brein. De stof is niet direct betrokken bij het verwerken van zintuiglijke of motorische gegevens, maar heeft een modulerende invloed op het brein. Hij is betrokken bij uiteenlopende functies zoals het reguleren van bloeddruk, slaap-waakritme, alertheid, angst, pijn, emotionele opwinding en cognitieve processen. Medicatie die noradrenaline onderdrukt kan leiden tot depressies; andersom kan een verhoging van het NA-niveau depressies verlichten. NA lijkt ook betrokken bij paniekaanvallen, posttraumatische stressstoornis, schizofrenie, aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) en de ziekte van Parkinson. Noradrenaline hecht zich aan de adrenerge receptoren. De á1-adrenerge receptoren zijn betrokken bij voortbeweging en exploratie gedrag en het klaarmaken van het lichaam voor actie. De á2-radrenerge receptoren hebben een remmende invloed op andere zenuwcellen, en zijn betrokken bij het vermijden of onderzoeken van nieuwe prikkels, leren en voortbeweging. De â-adrenerge receptor kent drie subtypes, die betrokken zijn bij het geheugen, moederlijk gedrag, verzorging en de reacties op nieuwe prikkels. Terug naar A-B-C index Noradrenaline-dopamine-heropnameremmenrs Een antidepressivum dat door het remmen van heropname zorgt voor de extra beschikbaarheid van de neurotransmitter noradrenaline in het brein. Dopamine wordt in minder sterke mate verhoogd. De stofnaam is buprorpion (Wellburtrin). Bijwerkingen zijn onder andere prikkelbaarheid, slapeloosheid, angst en in hoge dosering kans op een epileptische aanval. Terug naar A-B-C index Noradrenerg neuron Een zenuwcel die bij prikkeling de transmitterstof noradrenaline afgeeft. Deze zenuwcellen komen voor in het sympathische deel van het perifere zenuwstelsel, dat het lichaam klaarmaakt voor activiteit. Daarnaast bevatten ook twee kernen in de hersenstam noradrenerge neuronen. De locus coeruleus lijkt hiervan de belangrijkste. Deze kern is betrokken bij het reguleren van gevoelsmatige reacties. Terug naar A-B-C index Norm Een morele standaard waaraan gedrag kan worden afgemeten. Aan de grondslag van normen liggen waarden: de meer algemene en vage ideeën over wat goed en kwaad is. De norm is de beoordelingsmaatstaf die hiervan is afgeleid. Terug naar A-B-C index Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis Ook wel dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer. De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen. Men onderscheidt: Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks. Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen. Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat. Terug naar A-B-C index Oedipale fase De periode in de psychoseksuele ontwikkeling waarin het oedipus-complex een belangrijke rol speelt. In deze fase (ongeveer van vier tot zes jaar) is de seksuele energie van het kind niet langer op zichzelf gericht, maar meer op de vader en moeder. Bovendien ontstaat in deze periode de psychische structuur met het id, het ego en het superego. De oedipale fase eindigt in de latentieperiode. Een combinatie van de oedipale fase, zoals hierboven beschreven, met de fallische fase. In deze opvatting begint de oedipale fase al in het derde levensjaar als het Oedipus-complex nog geen rol van betekenis speelt. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Oedipus-complex Een complex dat is genoemd naar de figuur in de Griekse mythologie die zijn vader doodde en zijn moeder huwde. In de oedipale fase leert het kind een onderscheid te maken tussen zichzelf en de omgeving. Het kind wordt een individu en dit doet het verlangen naar een exclusieve relatie opleven. Het kind wil de ouder van het andere geslacht voor zichzelf hebben en raakt in een driehoeksrelatie verzeild, die volgens psychoanalytici een belangrijke rol zal blijven spelen in het verdere leven. De ene ouder wordt beleefd als een concurrent en rivaal in de strijd om de exclusieve liefde en aandacht van de ander. In deze periode treden ook belangrijke verschillen tussen jongens en meisjes op. Zowel een jongen als een meisje zal meestal in eerste instantie streven naar een exclusieve relatie met de moeder, met wie de meeste kinderen immers de innigste band onderhouden. Bij jongens is dus sprake van een gerichtheid op de andere sekse en daarom spreekt men ook wel van een positief oedipale instelling. Meisjes zijn gericht op een lid van de eigen sekse en zij hebben een negatief oedipale instelling. Zij maken daarna een verschuiving door, waarbij de vader steeds belangrijker voor hen wordt. Kinderen hebben in deze periode te maken met tegenstrijdige gevoelens. De ouder van het hetzelfde geslacht is een rivaal, maar tegelijkertijd een bron van aandacht en liefde. Het kind kan deze problemen overwinnen door zich te identificeren met de ouder van hetzelfde geslacht. Wanneer het kind er niet in slaagt het Oedipus-complex te boven te komen, kan dit een zwakke plek in de psychische constitutie achterlaten en dit maakt iemand op latere leeftijd gevoelig voor neurosen. Terug naar A-B-C index Oerschreeuwtherapie (Eng: primal scream therapy) Een door Janov bedachte vorm van therapie om neurosen te behandelen. De cliënt beleeft onder begeleiding van een therapeut opnieuw zijn eigen geboorte. De gedachte hierachter is dat de onvoldoende verwerkte hevige pijn tijdens de geboorte de basis vormt van de neurose. In de therapie komen intense emoties die tijdens de geboorte worden beleefd tot ontlading. Terug naar A-B-C index Omkering in het tegendeel Een afweermechanisme waarbij het ego poogt negatieve gevoelens te vervangen door hun tegendeel. Via dit proces kan bijvoorbeeld jaloezie die voortgekomen is uit een gevoel van onmacht, omslaan in een gevoel van almacht door middel van de illusie dat men beschikt over magische krachten. Dit afweermechanisme kan optreden bij kinderen, vooral wanneer deze nog niet helemaal in staat zijn onderscheid te maken tussen wat zij zelf zijn en kunnen, en wat anderen of andere krachten eigen is. Terug naar A-B-C index Ontwikkelingsstoornis Een ontwikkelingsstoornis is een psychische aandoening die wordt geconstateerd bij kinderen of adolescenten en die een belemmering en/of afwijking vormt in de normale ontwikkeling. De symptomen zijn uiteenlopend en er kunnen ook verschillende oorzaken zijn. Sommige aandoeningen zijn blijvend, andere zijn tijdelijk. Soms ontstaan de symptomen als reactie op een schokkende ervaring, in andere gevallen ligt de oorzaak in erfelijke factoren of een lichamelijke ziekte. Ook omgevingsfactoren moeten in de gaten gehouden worden, evenals opvoedingsfactoren. Bij onderzoek is het van belang dat gelet wordt op alle factoren die bij de ontwikkeling van het kind van belang zijn, omdat deze doorlopend van invloed op elkaar zijn. Zo kunnen kinderen met een lichamelijk probleem aangetast worden in hun gevoel van eigenwaarde en zich hierdoor minder sociaal opstellen. Dit wekt een reactie op van de omgeving, die vervolgens weer van invloed is op de psyche van het kind. Dit is slechts een voorbeeld van hoe een wisselwerking van verschillende factoren zijn uitwerking kan hebben. Het DSM-IV onderscheidt de volgende groepen ontwikkelingsstoornissen: Mentale retardatie (As II) Leerstoornissen (waaronder dyslexie en dyscalculie) Motorische stoornissen (dyspraxie) Communicatiestoornissen (waaronder stotteren) Pervasieve ontwikkelingsstoornissen Aandachtstekort- en gedragsstoornissen (ADHD, ODD, CD) Eetstoornissen in de kinderleeftijd (waaronder pica en ruminatiestoornis) Ticstoornissen (waaronder het syndroom van Gilles de la Tourette) Stoornissen met de ontlasting (enurese en encoprese) Andere stoornissen in de kinderleeftijd of adolescentie (separatieangst, hechtingsstoornis, selectief mutisme, stereotiepe-bewegingsstoornis) Terug naar A-B-C index Oraal karakter In de psychoanalytische theorie: volwassen gedragspatronen die gekenmerkt worden door een fixatie op de orale fase. Deze fixatie kan volgens de klassieke opvattingen voorkomen, wanneer het kind te weinig (soms te veel) orale bevrediging heeft gehad, dat wil zeggen te weinig (of te veel) gevoed en gekoesterd is, waarbij vooral de stimulatie van de mond, en verder van de huid, in het algemeen een belangrijke factor is. Typerende eigenschappen zijn volgens Freud: egoïsme, een onverzadigbare behoefte aan liefde en aandacht, passieve afhankelijkheid en soms een overmatige behoefte aan eten, drinken of roken. Moderne opvattingen binnen de psychoanalyse hebben meer oog voor de verschillen tussen het volwassen functioneren en dat van een kind in de orale fase. Er wordt van uitgegaan dat een persoon met een oraal karakter gedreven wordt door drijfveren die zijn voortgekomen uit de orale aandriften. Dit kan betekenen dat de persoon op zoek gaat naar orale bevrediging (bijvoorbeeld eten of slapen) of naar bevrediging van zijn agressieve behoeften. Een oraal karakter kan gekenmerkt worden door hebzucht, de sterke wil om op zijn wenken bediend te worden, afhankelijkheid, ongeduld, maar ook door nieuwsgierigheid of vrijgevigheid. Terug naar A-B-C index Orale fase (Oraal = de mond betreffend) De eerste fase van de psychoseksuele ontwikkeling, die globaal de eerste achttien maanden omvat. Voor pasgeborenen lijken de voornaamste lust- en onlustgevoelens uitsluitend samen te hangen met lichamelijke gewaarwordingen. Pijn en honger veroorzaken onlust, terwijl het opheffen van honger de indruk wekt dat de zuigeling iets plezierigs, lustvols beleeft. Sigmund Freud bracht zulke plezierige ervaringen in verband met de prikkeling van de mond en het maag-darmkanaal tijdens de voedselopname. Bovendien komt de lustbeleving langzamerhand tot op zekere hoogte los te staan van het al dan niet opnemen van voedsel. Het sabbelen op een fopspeen of op de eigen vingers lijkt de zuigeling een plezier te doen. Vandaar Freuds veronderstelling dat het lustbeleven aanvankelijk voornamelijk gelokaliseerd is in en om de mondholte. Tijdens deze fase is er nog geen sprake van een ego; het kind kan het vreemde nog niet van het eigene onderscheiden, maar er is wel een exclusieve gerichtheid op de verzorgende figuur, meestal de moeder, aanwezig. De moeder geldt als het object waarop de libidineuze energie (libido) van het kind gericht is. De ontwikkeling van de agressie - de destructieve en op zelfhandhaving gerichte drift - in de orale fase, is door de psychoanalytici veel minder nauwkeurig beschreven dan die van de libido. Als eerste vormen van agressie kunnen de uitingen van onlust van de zuigeling worden opgevat, zoals huilen, trappelen en andere vormen van heftige lichamelijke activiteit. Deze reacties zijn in het begin nog diffuus, dat wil zeggen ongericht, maar zo rond het einde van het eerste levensjaar raken de agressieve drijfveren gekoppeld aan bepaalde personen. De moeder is dan meestal zowel de ontvanger van allerlei positieve (libidineuze) gevoelens van het kind als van de boze en agressieve. Zie ook: orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase. Terug naar A-B-C index Paniekstoornis Ook episodische paroxismale angst. Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn. Zie ook: agorafobie Terug naar A-B-C index Panpsychisme Een filosofische stroming die aan alles (pan) een zeker soort van bewustzijn (psyche) toekent. Met bewustzijn wordt een bepaalde vorm van psychische activiteit bedoeld die bij levenloze dingen minder gecompliceerd is dan bij levende wezens. Het panpsychisme kent verschillende variaties. De filosoof en wiskundige Alfred North Whitehead (1861-1947) dacht bijvoorbeeld dat de wereld een organische eenheid was waarin alle processen van elkaar afhankelijk waren. Terug naar A-B-C index Panseksualisme Aanduiding voor opvattingen en theorieën die al het menselijke gedrag trachten te verklaren uit seksuele drijfveren. Meestal wordt de term door critici van zulke theorieën gebruikt om te benadrukken dat mogelijke andere verklaringen genegeerd worden. In het bijzonder is dit gebeurd door bestrijders van de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud. Terug naar A-B-C index Paradigma Een soort basistheorie of grondplan waarover binnen een groep vakgenoten (de scientific community) overeenstemming bestaat. Het paradigma moet de ruimte bieden voor het oplossen van een groot aantal problemen in het vakgebied. De term is afkomstig van Thomas Samuel Kuhn (geb. 1922), die dacht dat de moderne wetenschap te omschrijven was als een opeenvolging van paradigma's. De wetenschappers ontdekken namelijk op den duur (te) veel tegenstrijdigheden (anomalieën) binnen het paradigma waarbinnen zij werken en dit leidt tot onvrede. Hierop volgt een periode van grote onrust aan het wetenschappelijk front, totdat een nieuw geaccepteerd paradigma opkomt. De 'revolutie' is dan voltooid. Volgens Kuhn bevat een nieuw paradigma niet noodzakelijk meer waarheid dan het oude, maar het biedt wel ruimte voor nieuw en breder onderzoek. Terug naar A-B-C index Paradoxale interventie Een techniek die vooral gebruikt wordt binnen de systeemtherapie. De cliënt krijgt daarbij een opdracht, waarvan het eigenlijk de bedoeling is dat die niet uitgevoerd wordt. Wanneer een echtpaar veel ruzie maakt, kan de therapeut bijvoorbeeld eerst zeggen dat de ruzies kennelijk een belangrijke functie in de relatie vervullen. Vervolgens geeft hij het stel de opdracht mee naar huis om de komende week maar eens flink ruzie te maken. De onderlinge ruzies en irritaties komen dan in een ander licht te staan of worden dan op een dergelijke manier uitvergroot dat zij de personen tegen beginnen te staan. Terug naar A-B-C index Parafilia Ook seksuele afwijking of seksuele deviatie. Vormen van seksueel gedrag die tegen de heersende maatschappelijke normen en waarden in gaan. Er wordt pas van parafilia gesproken wanneer een persoon de leeftijd heeft bereikt waarin de psychoseksuele structuur zo stabiel is, dat er geen spontane veranderingen meer verwacht kunnen worden. Dit is vanaf de adolescentie. In de DSM IV-classificatie zijn de volgende seksuele afwijkingen opgenomen: Exhibitionisme, Fetisjisme, Pedofilie, Seksueel masochisme, Seksueel sadisme, Transvestitisme, Voyeurisme, Zoöfilie, atypische parafilia. De laatstgenoemde is een soort restcategorie die afwijkingen omvat die niet binnen de andere categorieën passen. Voorbeelden zijn urofilie en necrofilie. Overigens is het niet zo dat iedereen die opgewonden wordt van het kijken naar blote mensen of die zichzelf graag laat bekijken, meteen een voyeur of een exhibitionist is. Er is pas sprake van een seksuele afwijking als dit aspect een zeer centrale rol is gaan spelen in de seksuele beleving. Terug naar A-B-C index Paralimbische zone Onderdeel van de hersenschors ook wel mesocortex genoemd. Een vijftal gebieden die onderdeel uitmaken van de hersenschors, maar die niet de kenmerkende structuur van zes cellagen bezit. Zij spelen onder andere een rol bij motivatie, emotie, reukwaarneming en geheugen. Terug naar A-B-C index Paralinguïstische communicatie Ook parataal. Taalwetenschappelijke term voor een specifieke vorm van communicatie waarbij niet direct gebruik wordt gemaakt van taal; namelijk het maken van geluiden (vocalisaties: grommen, kuchen, hummen) of veranderingen in spreekkwaliteiten (aarzelen, sneller of langzamer spreken). Deze parataal heeft een cultureel gedefinieerde betekenis. Zij kan bijvoorbeeld de emotionele toestand van de spreker aangeven. Menselijke parataal vertoont overeenkomsten met communicatie tussen dieren. Een belangrijke vertegenwoordiger van de wetenschappers die zich met paralinguïstische communicatie bezighouden, is de Amerikaan George L. Trager. Terug naar A-B-C index Parallelle informatieverwerking Het verschijnsel dat één brok informatie tegelijkertijd in verschillende delen van het zenuwstelsel verwerkt wordt. Dit is een algemeen gebruikt principe in het brein. Een voorbeeld biedt het zien. Het beeld dat op het netvlies valt, wordt tegelijkertijd door verschillende systemen verwerkt, die ieder een verschillende taak hebben. Zo worden kleur, beweging en vorm door gespecialiseerde eenheden verwerkt. Wanneer deze stappen na elkaar worden uitgevoerd, wordt gesproken van seriële verwerking van informatie. Terug naar A-B-C index Parallellisme Psychofysisch parallellisme. Een klassieke opvatting over het Lichaam-Geest-probleem. Stof en geest worden hier gezien als twee naast elkaar verlopende processen, waarbij iedere gebeurtenis in het ene domein een corresponderende gebeurtenis kent in het andere. Tevens wordt aangenomen dat lichaam en geest geen causale invloed op elkaar kunnen uitoefenen. Een beroemde vergelijking op dit gebied is afkomstig van Arnold Geulincx (1624-1669). Hij vergeleek lichaam en geest met twee klokken die beide dezelfde tijd aangeven, maar die elkaar toch niet beïnvloeden. Psychoneuraal parallellisme. Een bijzondere uitwerking van het psychofysisch parallellisme, waarbij de categorie 'stof' vervangen wordt door de hersenen. Alle gebeurtenissen in de geest kennen volgens deze opvatting hun fysische evenbeeld in het zenuwstelsel. Cultureel parallellisme. Een term afkomstig uit de culturele antropologie, waarmee het voorkomen van soortgelijke culturele instellingen wordt bedoeld in samenlevingen die geen contact met elkaar hebben gehad. Terug naar A-B-C index Paramedici Een tiental beroepsgroepen die binnen de gezondheidszorg werkzaam zijn, maar het zijn geen artsen of verpleegkundigen. Het gaat bijvoorbeeld om fysiotherapeuten, ergotherapeuten, logopedisten en diëtisten. Terug naar A-B-C index Paranoia Een psychische stoornis, gekenmerkt door wanen en vaak ook door hallucinaties, die een samenhangend systeem vormen rondom een kern. Voorbeelden zijn het idee dat de buitenwereld tegen de persoon samenspant (achtervolgingswaan) of dat de eigen persoon gezien wordt als het centrum van de wereld (grootheidswaan). Het denkvermogen zelf en de intellectuele vermogens zijn hierbij niet verminderd. De term paranoia, met het ervan afgeleide paranoïde (ziekelijk wantrouwend), wordt soms ook gebruikt als synoniem voor achtervolgingswaan. Terug naar A-B-C index Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Een 'persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke achterdocht ten opzichte van medemensen, waardoor zelfs neutrale gedragingen als vijandig beleefd worden. De persoon heeft vaak het gevoel dat anderen tegen hem samenspannen en verdenkt de vaste partner herhaaldelijk van ontrouw. De eigen belangrijkheid wordt sterk overschat en er is sprake van een extreme gevoeligheid voor afwijzing en een neiging om blijvend wrok te koesteren. De relaties met anderen zijn zeer afstandelijk. Terug naar A-B-C index Paranoïde Schizofrenie De meest voorkomende vorm van schizofrenie. Het denken van de persoon wordt beheerst door stabiele en meestal achterdochtige wanen. Er is vaak sprake van het horen van stemmen, andere hallucinaties en verstoringen van de waarneming. Hier staat tegenover dat de stoornissen van de emotionele beleving, wilskracht, bewegingen en spraak relatief gering zijn. De persoon kan het waandenkbeeld hebben dat hij van hoge komaf is, dat zijn lichaam is veranderd of dat hij achtervolgd wordt. De gehallucineerde stemmen kunnen de patiënt bedreigen of opdrachten verstrekken. De andere hallucinaties hebben meestal betrekking op geuren of smaken. Visuele hallucinaties zijn zelden overheersend. Terug naar A-B-C index Paranoid-hallucinatoor syndroom Een combinatie van wanen en hallucinaties van een angstaanjagende aard, bij een helder bewustzijn. Dit komt het vaakst voor bij psychiatrische stoornissen, zoals schizofrenie, maar soortgelijke verschijnselen zijn ook mogelijk bij een lichamelijk ziekteproces in het brein, zoals bloedcirculatiestoornissen of de ziekte van Parkinson. Terug naar A-B-C index Paranormaal Verschijnselen waarvoor de gebruikelijke verklaringen te kort schieten. Voorbeelden zijn 'helderziendheid en psychokinese. Zie ook: parapsychologie Terug naar A-B-C index Parapraxie De kleine foutjes en vergissingen die gemaakt worden. Voorbeelden zijn misstappen, versprekingen, weglatingen en andere kleine ongelukjes. Met name Sigmund Freud heeft zich met dit onderwerp bezig gehouden en dacht dat in de vergissing een onbewuste wens of gedachtegang naar de oppervlakte komt, die de bewuste handeling in de war stuurt. Terug naar A-B-C index Parapsychologie Een weinig geaccepteerde tak binnen de psychologie, die zich bezighoudt met paranormale fenomenen. Een probleem voor de serieuze onderzoekers binnen deze richting is o.a. het grote aantal oplichters dat zich op hetzelfde terrein begeeft. Bovendien blijkt het vrijwel onmogelijk om eenmaal gevonden resultaten opnieuw te herhalen en tevens heeft men nog geen enkele verklaring op kunnen stellen over de wijze waarop paranormale fenomenen tot stand zouden komen. Daardoor is het voor de grote schare critici nog steeds mogelijk te ontkennen dat paranormale fenomenen echt bestaan. Terug naar A-B-C index Parasomnia Een verzamelnaam voor een aantal afwijkende gebeurtenissen die plaatsvinden tijdens de slaap. Voorbeelden zijn slaapwandelen, nachtmerries, bedplassen (enuresis) en pavor nocturnus. In de kindertijd hangen deze stoornissen hoofdzakelijk samen met de ontwikkelingsfase van het kind (bijvoorbeeld angst voor dieren bij kleuters), terwijl zij tijdens de volwassenheid overheersend voortkomen uit emotionele problemen. Terug naar A-B-C index Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheid die weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Tegelijkertijd wordt het anderen zeer kwalijk genomen dat zij wel initiatief nemen. Het lijkt alsof de persoon niet volwassen wil worden. De passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis weet anderen mateloos te irriteren door het consequent uitstellen van beslissingen, te laat komen en een kinderachtige koppigheid. De stoornis zou voortkomen uit het niet kunnen accepteren van gezag. Terug naar A-B-C index Pathologie Wetenschap van de veranderingen van vormen en functies die zich in een lichaam door ziekte voordoen. De pathologie omvat de kennis van de aard van de ziekten en hun indeling, hun oorzaken (etiologie), de ontwikkeling van de verschijnselen en hun gevolgen. Een onderdeel van de pathologie is de psychopathologie, waarbinnen de aandacht uitgaat naar geestelijke ziekte. Terug naar A-B-C index Pavor Nocturnus Ook nachtelijke panische angstgevoelens. Een stoornis die vooral bij kinderen optreedt in de eerste uren van de slaap. Zij worden plotseling wakker uit slaapstadium 4, zijn bevangen door een hevige angst en laten zich nauwelijks troosten. Het kind zweet en is zeer onrustig. De episode duurt meestal slechts enkele minuten en als het kind later weer wakker wordt, kan het zich niets meer herinneren. Het gevaar bestaat dat het kind zich verwondt tijdens de angstaanval. Terug naar A-B-C index Pedofilie Seksuele afwijking waarbij volwassenen opgewonden raken van de gedachte aan, of de werkelijke seksuele omgang met jonge kinderen. Opvallend is dat veel pedofielen zeggen zelf op jeugdige leeftijd seksueel misbruikt te zijn, maar er bestaan aanwijzingen dat deze verhalen eerder als een soort smoesje worden gebruikt dan dat zij op een dergelijk voorval uit het verleden wijzen. Er bestaat overigens enige discussie over de vraag hoe schadelijk een en ander is voor kinderen. Een meerderheid stelt zich op het standpunt dat een kind in het contact met een pedofiel onvoldoende vrijheid heeft om zelf te bepalen wat het wil en dat daardoor deze omgang schadelijk is. Terug naar A-B-C index Persoonlijkheid Een moeilijk te definiëren begrip dat staat voor de eigenschappen van een persoon. Het woord persoonlijkheid stamt af van het Latijnse personae, het masker dat in het Romeinse theater door acteurs gedragen werd om bepaalde effecten te sorteren. Tegenwoordig wordt het begrip gebruikt om iemands essentiële eigenschappen aan te duiden, een betekenis die dus tegengesteld is aan de oorspronkelijke. De persoonlijkheid van iemand is de karakteristieke manier waarop hij denkt en waarop hij de wereld tegemoet treedt. Terug naar A-B-C index Persoonlijkheidsleer Wordt ook wel persoonlijkheidspsychologie en soms personologie genoemd. De systematische bestudering van de persoonlijkheid. Zie ook: persoonlijkheidstheorieën Persoonlijkheidspsychologie: zie persoonlijkheidsleer Terug naar A-B-C index Persoonlijkheidsstoornis Hiervan is sprake als iemand een vaste, starre manier van reageren heeft ontwikkeld op zeer uiteenlopende omstandigheden. Dit is hinderlijk voor de persoon zelf en/of voor de directe omgeving. De stoornis komt aan het licht op veel levensgebieden, ontstaat doorgaans in de kindertijd of adolescentie en blijft voortduren in de volwassenheid. De stoornis maakt als het ware onderdeel uit van iemands karakter, en dit impliceert dat veranderingen niet zo snel zullen optreden. Als de verstoorde manier van reageren op de omgeving op volwassen leeftijd is ontstaan, wordt de voorkeur gegeven aan de term duurzame persoonlijkheidsverandering. Hier kunnen verschillende oorzaken voor bestaan. In de eerste plaats zijn dat traumatische ervaringen. Iemand die een ramp heeft meegemaakt of in een concentratiekamp heeft gezeten, kan een voortdurende wantrouwende houding tegenover de wereld ontwikkelen, naast een onvermogen zich te ontspannen. Personen die een ernstige psychiatrische ziekte hebben doorgemaakt, maken zich soms blijvend een passieve houding eigen, waarbij ze zich afhankelijk van anderen opstellen. Tot slot kunnen ook hersenbeschadigingen leiden tot persoonlijkheidsveranderingen. Terug naar A-B-C index Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis Ook asthene persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis waarbij de persoon weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Hij heeft voortdurend behoefte aan advies en geruststelling en geeft anderen toestemming of moedigt hen aan om belangrijke beslissingen voor hem te nemen. De persoon is overdreven volgzaam en wil ook geen redelijke eisen stellen aan personen van wie hij afhankelijk is. Dit hangt meestal samen met een sterke angst om verlaten te worden. Terug naar A-B-C index Angstige persoonlijkheidsstoornis Ook ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden. Terug naar A-B-C index Antisociale persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: asociale, dissociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Asociale persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, dissociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Asthene persoonlijkheidsstoornis Ook afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis waarbij de persoon weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Hij heeft voortdurend behoefte aan advies en geruststelling en geeft anderen toestemming of moedigt hen aan om belangrijke beslissingen voor hem te nemen. De persoon is overdreven volgzaam en wil ook geen redelijke eisen stellen aan personen van wie hij afhankelijk is. Dit hangt meestal samen met een sterke angst om verlaten te worden. Terug naar A-B-C index Borderline persoonlijkheidsstoornis Ook emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis of schizotypische persoonlijkheidsstoornis of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen. Terug naar A-B-C index Compulsieve persoonlijkheidsstoornis Ook wel obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis of dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer. De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen. Men onderscheidt: Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks. Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen. Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat. Terug naar A-B-C index Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis zie cylothymie Ook wel cyclothyme stoornis. Een gedurende minimaal twee jaar aanhoudende stemmingsstoornis met regelmatige stemmingsschommelingen, die vrij licht zijn en die niet veroorzaakt worden door levensomstandigheden. De stoornis voldoet niet aan de criteria voor een bipolaire affectieve stoornis, omdat de terneergeslagen perioden niet voldoen aan de kenmerken van een depressieve stoornis en de enthousiaste perioden niet voldoen aan de kenmerken van Hypomanie. De stoornis veroorzaakt beperkingen in het functioneren en lijden, maar blijft vaak onbehandeld, omdat de betreffende personen geen medische hulp zoeken. Als de emotionele instabiliteit een vaste karaktertrek is, wordt gesproken van een cyclothyme persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Depressieve persoonlijkheidsstoornis zie dysthymie Ook wel dysthyme stoornis. Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijkt te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Dissociale persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, asociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis Ook wel compulsieve of obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer. De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen. Men onderscheidt: Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks. Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen. Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat. Terug naar A-B-C index Dysthyme (persoonlijkheids)stoornis Ook wel depressieve persoonlijkheidsstoornis. Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijkt te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis Bestaat uit twee typen: het explosieve en het borderline type. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit. Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren. Er worden twee typen onderscheiden. Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee. Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten. Terug naar A-B-C index Explosieve persoonlijkheidsstoornis Ook wel emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit. Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren. Er worden twee typen onderscheiden. Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee. Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten. Terug naar A-B-C index Histrionische persoonlijkheidsstoornis Ook wel de theatrale persoonlijkheidsstoornis genoemd Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept. Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een histrionische persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch. Symptomen van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme) Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden. Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn. Treft snelle beslissingen Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen Kenmerken van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis De histrionische persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint. Het essentiële kenmerk van de histrionische persoonlijkheidstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten. Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden. De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten. Vrouwen Vrouwen met de histrionische persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben. Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties. Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen. Mannen Mannen met de histrionische persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig. Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren. Andere gegevens De histrionische persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven. De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden. Oorzaken De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De histrionische persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe. Terug naar A-B-C index Narcistische persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die gekenmerkt wordt door een opgeblazen gevoel van eigenwaarde en de behoefte aan bewondering. De persoon kan bijvoorbeeld helemaal in beslag genomen worden door vermeende successen, macht, schoonheid en genialiteit. Andere personen zijn er voor de mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vooral om de eigen grootheid beter te laten uitkomen. Terug naar A-B-C index Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis Ook wel compulsieve of dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer. De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen. Men onderscheidt: Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks. Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen. Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat. Terug naar A-B-C index Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis Ook angstige persoonlijkheidsstoornis genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden. Terug naar A-B-C index Paranoïde persoonlijkheidsstoornis Een 'persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke achterdocht ten opzichte van medemensen, waardoor zelfs neutrale gedragingen als vijandig beleefd worden. De persoon heeft vaak het gevoel dat anderen tegen hem samenspannen en verdenkt de vaste partner herhaaldelijk van ontrouw. De eigen belangrijkheid wordt sterk overschat en er is sprake van een extreme gevoeligheid voor afwijzing en een neiging om blijvend wrok te koesteren. De relaties met anderen zijn zeer afstandelijk. Terug naar A-B-C index Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheid die weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Tegelijkertijd wordt het anderen zeer kwalijk genomen dat zij wel initiatief nemen. Het lijkt alsof de persoon niet volwassen wil worden. De passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis weet anderen mateloos te irriteren door het consequent uitstellen van beslissingen, te laat komen en een kinderachtige koppigheid. De stoornis zou voortkomen uit het niet kunnen accepteren van gezag. Terug naar A-B-C index Psychopathische persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Schizoïde persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een koele afstandelijkheid en een vervlakt gevoelsleven. Kritiek of lof raakt de schizoïde persoonlijkheid schijnbaar niet. De persoon beleeft (bijna) nergens plezier aan en heeft weinig interesse in seks. Warme relaties met medemensen ontbreken en worden niet gemist. De persoon doet dingen het liefst in zijn eentje en leeft in een eigen fantasiewereld. Hij houdt opvallend weinig rekening met hoe het hoort. Terug naar A-B-C index Schizotypische persoonlijkheidsstoornis Ook latente schizofrenie of Borderline persoonlijkheidsstoornis genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen. Terug naar A-B-C index Sociopathische persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en psychopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Theatrale persoonlijkheidsstoornis Ook wel de histrionische persoonlijkheidsstoornis. (Eng: histrionic personality) Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept. Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch. Symptomen van de theatrale persoonlijkheidsstoornis het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme) Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden. Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn. Treft snelle beslissingen Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen Kenmerken van de theatrale persoonlijkheidsstoornis De theatrale persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint. Het essentiële kenmerk van de theatrale persoonlijkheidsstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten. Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden. De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten. Vrouwen Vrouwen met de theatrale persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben. Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties. Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen. Mannen Mannen met de theatrale persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig. Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren. Andere gegevens De theatrale persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven. De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden. Oorzaken De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De theatrale persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe. Terug naar A-B-C index Persoonlijkheidstheorieën Een theoretisch kader waarbinnen normaal en abnormaal gedrag en de mogelijkheden tot verandering van ongewenst gedrag (therapie) met elkaar in verband worden gebracht. Er zijn talrijke persoonlijkheidstheorieën. Hieronder worden vier van dergelijke benaderingen besproken. De psychoanalytische benadering van Sigmund Freud: Deze psychoanalytische benadering kan het best beschreven worden aan de hand van de vijf postulaten, waar hij van uitging: het genetische, structurele, dynamische, economische en topografische postulaat. Het genetisch postulaat veronderstelt het bestaan van een aantal algemene, biologisch bepaalde stadia in de psychoseksuele ontwikkeling, die van groot belang zijn voor het vormen van een stabiele persoonlijkheid ('orale fase, 'anale fase, 'fallische fase, 'latentieperiode en 'genitale fase). Volgens het structurele postulaat bestaat de psyche uit drie instanties (id, ego en superego), die voortdurend met elkaar in conflict zijn (dynamisch postulaat) en strijden om de beschikbare psychische energie (economisch postulaat). Volgens het topografisch postulaat moet een onderscheid gemaakt worden tussen psychische processen die al dan niet direct voor het bewustzijn toegankelijk zijn (onbewuste, bewust, voorbewuste), waarbij de onbewuste drijfveren het meest bepalend zouden zijn. De leertheoretische benadering gaat uit van het 'lege organisme', dat relaties legt tussen stimulus en respons ('behaviorisme). Het uitgangspunt is dat zowel normale als pathologische aspecten van de persoonlijkheid het gevolg zijn van leren, afleren en generalisatie van het geleerde gedrag naar andere stimuli. De persoonlijkheid ontstaat in deze visie door straf en beloning uit de omgeving. De cognitieve benadering werd o.m. voorgestaan door George A. Kelly (1905-1966). Hij stelde de mogelijkheden van de mens om zelf het eigen lot te bepalen centraal. Volgens hem is de mens geen robot die gestuurd wordt door jeugdervaringen of straf en beloning. De mens kan beter vergeleken worden met een wetenschapper. Dit wil zeggen dat de mens gebeurtenissen ervaart en evalueert. Aan de hand hiervan formuleerde hij bepaalde ideeën, 'constructen' genaamd, om deze gebeurtenissen te ordenen en onder controle te krijgen. De kernconstructen zijn de constructen die iemands identiteit en zijn voortbestaan bepalen. Van de humanistisch-fenomenologische benadering is Carl Rogers de belangrijkste vertegenwoordiger. Volgens hem ligt de kern van de persoonlijkheid in de mogelijkheid tot zelfhandhaving en zelfverwerkelijking (zelfactualisatie). De mens moet groeien van globaal naar gedifferentieerd, van afhankelijkheid naar onafhankelijkheid en van rigiditeit naar vrijheid van expressie. Abnormaal gedrag ontstaat wanneer de innerlijke behoefte aan groei geblokkeerd wordt. Zie ook: cognitieve therapie; gedragstherapie; psychoanalyse; Rogeriaanse therapie Terug naar A-B-C index Persoonlijkheidstrekken Duurzame eigenschappen die een persoonlijkheid in meer of minder sterke mate kan bezitten. De Amerikaanse psycholoog Gordon W. Allport (1897-1967) stelde een lijst samen met daarop 18.000 eigenschapsnamen. Dit illustreert de grote verscheidenheid aan termen waarmee persoonlijkheidsstrekken kunnen worden aangeduid. Een dergelijke veelheid aan termen is echter wetenschappelijk gezien onbruikbaar. Allport bracht daarom een ordening aan en onderscheidde gemeenschappelijke en individuele trekken. De eerste hebben betrekking op de eigenschappen die alle mensen met elkaar gemeen hebben, terwijl de individuele trekken, ofwel de persoonlijke dispositie, staan voor de eigenschappen die mensen onderling onderscheiden. De persoonlijke dispositie deelde Aliport verderop in kardinale, centrale en perifere disposities. De kardinale disposities, zoals dominantie of verlegenheid, vormen de kern van de persoonlijkheid: ieder mens heeft slechts enkele kardinale disposities; de centrale disposities zijn iets talrijker (5-1 0), maar minder belangrijk; de perifere disposities ten slotte bezit een mens veelvuldig en zij zijn meer afhankelijk van situaties. Een andere Amerikaanse psycholoog, Raymond B. Cattell (geb. 1905), probeerde met behulp van wiskundiige analyses (met name factoranalyse) te bepalen welke trekken in grote lijnen bij elkaar horen en dus teruggevoerd kunnen worden op dezelfde fundamentele karaktertrek. Hij kwam op deze manier tot zestien ‘brontrekkken’ (zoals: wel of niet intelligent; wel of geen zelfvertrouwen), die hij onderscheidde van de ‘oppervlaktetrekken’, die afhankelijk zijn van de situatie waarin zij optreden. Brutaliteit en vrijpostigheid komen bijvoorbeeld voort uit dezelfde brontrek, waarbij het gedrag in het geval van brutaliteit tegen personen met gezag is gericht en bij vrijpostigheid tegen vreemden. Een andere indeling is afkomstig van Hans Jürgen Eysenck (1916-1997). Hij onderscheidde, eveneens met behulp van factoranalyse, twee gronddimensies: introversie tegenover extraversie en emotionaliteit tegenover stabiliteit (neuroticisme). De laatste jaren lijkt er echter een consensus te groeien dat de persoonlijkheid het best met behulp van vijf dimensies beschreven kan worden. Men spreekt in dit verband wel van de 'Big Five'. Deze dimensies hebben verschillende benamingen gekregen, maar staan in het Engels vrij algemeen bekend als: Surgency (dominant en extravert tegenover ondergeschikt en introovert). Agreeableness (warmhartig en vertrouwend tegenover koel en achterdochtig). Conscientiousness (betrouwbaar en georganiseerd tegenover onberekenbaar en chaotisch). Emotional Stability (zelfverzekerd en gelijkmatig tegenover nerveus en temperamentvol). Intellect of Openness (openstaand en nieuwsgierig tegenover gesloten en ongeïnteresseerd). Terug naar A-B-C index Persoonlijkheidsverandering Veel hersenaandoeningen leiden niet alleen tot specifieke klachten, zoals een verlamming, maar ook tot verandering van karakter of persoonlijkheid. Hierbij worden de volgende types onderscheiden: Bij het labiele type is de stemming veranderlijk. Bij het ontremde type lukt het niet meer impulsen te beheersen, waardoor bijvoorbeeld seksuele indiscretie volgt. Het agressieve type reageert sneller kwaad. Het apathische type is onverschillig en onderneemt weinig. Het paranoïde type wordt geregeerd door achterdocht. Ook combinaties van deze en andere klachten zijn mogelijk. Terug naar A-B-C index Pica De aanhoudende neiging om niet-eetbare dingen, bijvoorbeeld potloden of de inhoud van een asbak, te nuttigen. Dit kan onder andere voorkomen bij zwakzinnigheid. Een speciale vorm is geofagie. Terug naar A-B-C index Psyche De menselijke geest of ziel. Het woord is afgeleid van het Griekse psuchè, dat (levens)adem, leven, geest of ziel betekent. De psyche zou beschouwd kunnen worden als een verzameling van functies die door de hersenen worden uitgevoerd. psychedelica zie bewustzijnsverruimende middelen Terug naar A-B-C index Psychiater Medisch specialist die zich richt op de behandeling van psychiatrische ziekten, zoals depressies en schizofrenie. Hij maakt zowel gebruik van lichamelijke behandelingen, zoals het toedienen van medicijnen en elektroshocks, als van gesprekken met patiënten over hun levensmoeilijkheden. De opleiding tot psychotherapeut maakt onderdeel uit van de opleiding tot psychiater. Een psychiater kan zich ook zenuwarts noemen. Terug naar A-B-C index Psychiatrie Een medisch specialisme dat zich richt op het herkennen en behandelen van psychische stoornissen. Deze kunnen zich op uiteenlopende wijzen manifesteren. Sommige betreffen vooral de stemming (depressie of manie), andere uiten zich in een gestoorde waarneming van de werkelijkheid (psychosen), weer andere treden op de voorgrond in relaties met medemensen (ongeremde agressie). De biologische psychiatrie is het specialisme dat zich voornamelijk richt op de processen in de hersenen die verantwoordelijk zijn voor de stoornissen. Terug naar A-B-C index Psychiatrische instelling Instellingen waar patiënten met psychiatrische stoornissen voor behandeling terecht kunnen. Psychiatrische patiënten kunnen opgenomen worden in een psychiatrisch ziekenhuis of op de psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis. Daarnaast zijn er therapeutische gemeenschappen en centra voor dagbehandeling, waar de patiënten alleen overdag verblijven. Psychiatrische opnamen kunnen vrijwillig, maar ook gedwongen gebeuren; dit laatste bijvoorbeeld om hetzij de patiënt, hetzij zijn omgeving te beschermen. Ook biedt een opname de mogelijkheid een patiënt te onderzoeken op de oorzaken van een psychische stoornis en kan met een al dan niet lichamelijke behandeling (psychotherapie, psychofarmaca, elektroshocks) begonnen worden. De therapeutische gemeenschap is een samenlevingsvorm die het meest geschikt is voor patiënten die zich niet in een acute fase van een psychische stoornis bevinden; de behandeling is in de vorm van intensieve, langdurige, vooral psychotherapeutisch gerichte groepsbehandeling. De gedachte hierachter is dat een psychische stoornis kan verbeteren onder invloed van een goed leefklimaat. In de centra voor dagbehandeling wordt de opzet van de therapeutische gemeenschap gecombineerd met die van de traditionele psychiatrische ziekenhuizen. Het voordeel van de dagbehandeling is dat de patiënt niet geheel uit zijn milieu en de maatschappij geïsoleerd wordt. Terug naar A-B-C index Psychisch gehandicapt Een met het oog op het Europese jaar van mensen met een handicap (2003) in beleidsstukken populair geworden term voor (ex)psychiatrische patiënten. Het voordeel van de term is dat hij benadrukt dat mensen met een psychiatrisch verleden vaak extra middelen en aanpassingen nodig hebben om mee te kunnen draaien in de maatschappij. Het woord handicap moet het bovendien mogelijk maken een beroep te doen op de overheidsgelden voor mensen met een handicap, om uit een maatschappelijk isolement te treden. Behalve psychisch gehandicapt wordt ook de term psychiatrisch gehandicapt gebruikt, maar onder betrokkenen lijkt deze term te stigmatiserend gevonden te worden. Terug naar A-B-C index Psychisch trauma Psychische beschadiging door een pijnlijke of angstaanjagende gebeurtenis, die de persoon plotseling overkomt en die hij niet kan verwerken; bijvoorbeeld een ongeluk of een bomexplosie. De eerste reactie daarop is een shock, daarna kan een traumatische neurose ontstaan, een meestal tijdelijke, neurotische reactie op normale gebeurtenissen, die gepaard gaat met angstaanvallen, schrikachtigheid en angstdromen waarin de traumatische gebeurtenis opnieuw wordt beleefd. Bij een reeds neurotische persoonlijkheid kan het effect zeer langdurig zijn met name door een te lage weerstand tegen trauma’s. In de psychoanalyse is een trauma elke ervaring in de vroege jeugd waardoor het kind gefrustreerd wordt in de bevrediging van behoeften, bijvoorbeeld het spenen, het zindelijk moeten worden, het gefrustreerd worden in de erotische verlangens naar de ouder van het andere geslacht of een plotselinge scheiding van de ouders. In de regel ontwikkelt het ego voldoende afweermechanismen om deze conflicten de baas te worden. Onvoldoende verwerking van een trauma laat een zwakke plek achter in de psychische constitutie en daardoor kan bij een actuele aanleiding gemakkelijk een neurose ontstaan. Terug naar A-B-C index Psychische energie In het dagelijks spraakgebruik een vage, meestal figuurlijk gebruikte term. Er wordt mee aangeduid, of zogenaamd verklaard, dat iemand langdurig met iets bezig kan zijn of zich doelbewust en gemotiveerd gedraagt. In deze zin is psychische energie min of meer synoniem met even vage termen als vitaliteit en levenslust. Vaak wordt het begrip gesteld tegenover lichamelijke energie. Het onderscheid is echter niet exact te bepalen. Als psychologische term stamt psychische energie uit de 19e eeuw en is hij ontleend aan het natuurwetenschappelijk model van de fysische energie. De wetten die hierop van toepassing zijn, zouden ook moeten gelden voor de psychische energie. Dit is het meest uitgewerkt door Sigmund Freud in de psychoanalytische theorie, waarin de term libido of libidinale energie wordt gebruikt. Terug naar A-B-C index Psychische stoornis Algemene term voor gedragsstoornissen van allerlei aard, die door de omgeving en/of door de persoon zelf als afwijkend en ongewenst worden ervaren. Hieronder vallen zowel stoornissen in specifieke functies, zoals denken en waarnemen, alsmede stoornissen van geheel andere aard, bijvoorbeeld onaangepast gedrag, emotionele problemen en gokverslaving of de neiging brand te stichten. De psychische stoornissen kunnen niet opgevat worden als echte ziektebeelden, omdat er nog te weinig bekend is over oorzaak, verloop en prognose van de verschillende aandoeningen. Het enige dat de wetenschap op dit moment kan doen, is het beschrijven van de symptomen die vaak tegelijkertijd voorkomen. Terug naar A-B-C index Psychische stoornis, organische en functionele Een psychische stoornis die ontstaat door een lichamelijk ziekteproces wordt aangeduid als organisch, terwijl van functionele stoornissen geen lichamelijke oorzaak te vinden is. De organische stoornissen kunnen een groot aantal verschillende vormen aannemen: persoonlijkheidsveranderingen, hallucinaties, denkstoornissen, stemmingsstoornissen, dissociatie en angstaanvallen. De oorzaak is dat de hersenwerking wordt aangetast door een ziekteproces, zoals stofwisselingsstoornissen, vergiftigingen, hoofdwonden, infecties of medicijngebruik. De functionele stoornissen daarentegen missen deze duidelijke oorzaken. Toch is het de laatste jaren zeer duidelijk geworden dat ook functionele psychische stoornissen gepaard gaan met een subtiele ontregeling van de normale werking van de hersenen. Terug naar A-B-C index Psychoactieve middelen Ook psychotrope middelen. Alle stoffen die stemming, bewustzijn of gewaarwordingen beïnvloeden. Het is een zeer algemene term, omdat in feite vrijwel ieder voedingsmiddel invloed heeft op iemands geestelijke gesteldheid. Zo kan de inname van suiker leiden tot een grotere alertheid. Andere psychoactieve middelen zijn bijvoorbeeld alcohol, drugs en psychofarmaca. Terug naar A-B-C index Psychoanalyse Naam voor de psychologische theorie die werd opgesteld door Sigmund Freud en zijn volgelingen. Het doel is de werking van de menselijke geest te beschrijven en te verklaren. Een van de belangrijkste uitgangspunten is dat de mens een gelaagd wezen is. Aan de ene kant wordt de mens voortgedreven door instinctieve driften, zoals de behoefte aan seks, maar aan de andere kant staat het geweten, dat de driften intoomt. De instinctieve wensen zijn vaak niet toegankelijk voor het bewustzijn, maar bepalen toch mede het gedrag. De volgende freudiaanse verspreking geeft een onschuldig voorbeeld. Een voorzitter zegt bij het begin van een vergadering: 'Hiermee verklaar ik de vergadering voor gesloten'. Volgens Freud is dit niet zomaar een vergissing, maar een uiting van de wens dat de zinloze vergadering alvast voorbij zou zijn. De wens treedt naar buiten zonder dat de persoon dit wilde. Iets soortgelijks zou ook gebeuren bij psychische stoornissen, het maken van grappen en bij dromen. De menselijke persoonlijkheid heeft de taak een tussenweg te vinden, zodat zowel de driften worden bevredigd als het geweten tevreden wordt gesteld. Dit is volgens Freud een vrijwel onmogelijke opgave en in zijn ogen is eigenlijk iedereen in meer of mindere mate geestelijk geestoord. Kernbegrippen in de psychoanalyse zijn onder meer: onbewust, voorbewust en bewust; orale fase, anale fase en genitale fase; droominhoud, manifeste en latente en droomsymboliek; id, ego en superego; lustprincipe en realiteitsprincipe; afweermechanisme, libido en oedipuscomplex. Naam voor de behandelingsmethode die gebaseerd is op de psychologische theorie van Freud. Het belangrijkst voor mensen met een psychische stoornis is dat zij zich bewust worden van de achtergronden van hun gedrag. Een beter inzicht in het eigen verleden en driftleven werkt genezend. Terug naar A-B-C index Psychoanalyticus Een gediplomeerd psychotherapeut die zijn patiënten op een freudiaanse wijze behandeld. De patiënt wordt de analysant genoemd. Terug naar A-B-C index Psychodiagnostiek De tak van de psychologie die zich bezig houdt met het vaststellen van wat er aan de hand is met individuen of groepen. Als het gaat om individuen, kan vastgesteld worden aan welke psychische stoornis iemand lijdt, maar ook welke persoonlijkheidskenmerken iemand heeft, hoe intelligent hij is, hoe hij omgaat met zijn emoties, enz. De diagnostiek van groepen kan beetrekking hebben op kleine groepen als een echtpaar of een gezin. Er kan dan bijvoorbeeld gekeken worden of de onderlinge relaties harmonieus zijn of op welke manier omgegaan wordt met conflicten. De diagnostiek kan zich ook richten op een groot geheel als een bedrijf. Hier kan dan bepaald worden of de communicatie goed is en of er voldoende promotiemogelijkheden voor personeel zijn. De psychodiagnostiek wordt op vijf verschillende praktijkvelden beoefend: 1) de klinische psychologie en gezondheidspsychologie 2) de onderwijspsychologie 3) de arbeids- en organisatiepsychologie 4) de beroepskeuzepsychologie 5) de neuropsychologie. Terug naar A-B-C index Psychodrama Een vorm van groepstherapie waarbij de verschillende leden door middel van rollenspelen hun persoonlijke problemen moeten uitbeelden. Hierdoor zou iemand zijn oorspronkelijke spontaniteit weer terug kunnen vinden en zijn moeilijkheden te boven kunnen komen. Terug naar A-B-C index Psychodynamische therapieën De psychotherapieën die uitgaan van de veronderstelling dat veel emotionele en gedragsstoornissen voortvloeien uit innerlijke conflicten. Deze kunnen niet zonder meer opgelost worden, omdat een deel van de erbij betrokken verlangens, gevoelens en gewetenseisen zich aan de bewuste zelfwaarneming onttrekt of onbewust is. De belangrijkste exponent van de psychodynamische benadering is de oorspronkelijk door Sigmund Freud ontwikkelde psychoanalytische therapie. Deze is erop gericht de cliënt een beter inzicht te doen krijgen in zijn innerlijk leven en de oorzaak van zijn stoornissen. Naast deze individuele therapie zijn er ook vormen van partner-, gezins- en groepstherapie. De analytische psychotherapie van Carl Gustav Jung is ook een vorm van individuele psychodynamische therapie, evenals de Individual psychotherapie van Alfred Adler. Beiden waren aanvankelijk bij de psychoanalytische psychotherapie van Freud betrokken, maar zij zijn voor verschillende aspecten tot afwijkende interpretaties gekomen. Ook de non-directieve of client-centered vormen van psychotherapie (Rogeriaanse therapie) zijn uit het psychodynamische standpunt voortgekomen. Terug naar A-B-C index Psychofarmaca Medicijnen die werkzaam zijn in het brein en die gevolgen hebben voor de menselijke geest. De komst van deze medicijnen heeft de psychiatrie ingrijpend veranderd. Zo kunnen bijvoorbeeld veel mensen met schizofrenie die vroeger opgesloten moesten worden in een gesticht, nu poliklinisch behandeld worden. De psychofarmaca worden beschouwd als één van de grootste verworvenheden van de moderne geneeskunde. De werkzaamheid van deze medicijnen is erop gebaseerd dat zij ingrijpen op de prikkeloverdracht tussen zenuwen. Belangrijke voorbeelden van psychofarmaca zijn de antipsychotica, 'antidepressiva, tranquillizers en anxiolytica. Bij de werking van verreweg de meeste psychofarmaca moeten drie belangrijke kanttekeningen gemaakt worden. De eerste is dat ze geen genezing brengen. Ze kunnen weliswaar de symptomen onderdrukken, maar de ziekte blijft bestaan. De tweede is dat de werking van psychofarmaca vaak niet blijvend is en dat de symptomen op den duur weer terug kunnen komen. Tot slot zijn de bijwerkingen op lichaam (zoals droge mond, misselijkheid, bevingen) en geest (zoals verlies van initiatief, prikkelbaarheid, hallucinaties) vaak aanzienlijk. Terug naar A-B-C index Psycholinguïstiek Ook wel taalpsychologie genoemd. Tak van de wetenschap die de taal bestudeert als een onderdeel van het menselijk gedrag. Binnen dit gebied werken psychologen en linguïsten (taalwetenschappers) samen. De naam psycholinguïstiek is pas sinds de jaren vijftig in zwang geraakt. De theoretische basis voor de psycholinguïstiek is afkomstig van de theorie van Noam Chomsky over de transformationeel-generatieve grammatica. Met name de denkbeelden over taalcompetence (taalbegrip, taalvermogen) en taal performance (taalgebruik) bieden een aantrekkelijk kader voor experimenteel onderzoek. Terug naar A-B-C index Psychologie Letterlijk zielkunde. In de meest ruime zin kan psychologie worden opgevat als het streven van de mens om zichzelf en zijn medemens te leren kennen en begrijpen. Zo gezien is de psychologie waarschijnlijk even oud als de mensheid. Lange tijd was psychologie nagenoeg identiek met filosofie, die naar waarheid en wijsheid zocht omtrent al het bestaande, inclusief de mens. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw, toen de natuurwetenschappen al een hoge vlucht hadden genomen, werd de psychologie tot een afzonderlijke wetenschap, die zich belastte met het onderzoek van het menselijk bewustzijn. In overeenstemming met de onder invloed van de natuurwetenschap gewijzigde denkbeelden over wetenschappelijkheid, werd de psychologie toen een empirische of ervaringswetenschap, dat wil zeggen dat de ideeën van de onderzoekers systematisch getoetst werden via daartoe ontworpen methoden. In het begin van de 20e eeuw voltrok zich nogmaals een ingrijpende verandering. De nogal teleurstellende resultaten van de 19e-eeuwse bewustzijnspsychologie gaven aanleiding tot een andere taakomschrijving. De psychologie zou zich niet langer richten op het bewustzijn, maar op het gedrag: de observeerbare en registreerbare uitingen van, en processen in het organisme. Dit gezichtspunt heeft tot op heden standgehouden, hoewel tegenwoordig ook de bewustzijnsprocessen weer als een rechtmatig terrein van psychologisch onderzoek zijn gaan gelden. De hedendaagse psychologie kan dan ook omschreven worden als de wetenschap die speurt naar de determinanten van menselijk gedrag. Terug naar A-B-C index Psychologisch krachtveld Ook psychologisch veld. Begrip uit de veldtheorie van de Duits-Amerikaanse psycholoog Kurt Lewin (1890-1947). Hierin wordt het menselijk gedrag beschreven als iets dat plaatsvindt in een psychologisch veld, van waaruit positieve en negatieve (aantrekkende en afstotende) krachten op het individu inwerken en de richting van zijn gedrag bepalen. Terug naar A-B-C index Psychologisch selectieonderzoek Onderzoek dat in de bedrijfspsychologie gedaan wordt bij de selectie van personeel. Er wordt hierbij gebruik gemaakt van psychologische methoden. In de praktijk blijken er verschillende vormen van selectieonderzoek plaats te vinden, die allemaal een zelfde grondpatroon hebben. Vrijwel altijd bestaat het onderzoek uit één of meer gesprekken (interviews) met de kandidaat, en het afnemen van een aantal psychologische tests, waarvan de totale duur kan variëren van een halve tot een hele werkdag. Voor het samenstellen van het onderzoeksprogramma baseert de psycholoog zich op een functieomschrijving. Hij kiest daarbij tests die afgestemd zijn op het type functie (bijvoorbeeld technisch, commercieel) en op het niveau van de functie (bijvoorbeeld middelbaar, hoger). De uitkomsten van de tests en de beoordelingen uit de gesprekken worden daarna gecombineerd tot een geschiktheidprognose en deze wordt aan de opdrachtgever gerapporteerd. Terug naar A-B-C index Psychologische functieleer Psychologische functieleer zie Psychonomie Psychologische test Een systematische meetprocedure met het doel een uitspraak te doen over bepaalde gedragskenmerken. Een testresultaat van een proefpersoon wordt altijd beoordeeld in vergelijking met dat van andere mensen. Een psychologische test meet dus verschillen tussen mensen. Naarmate de procedure objectiever en meer gestandaardiseerd is en de testscores beter genormeerd en betrouwbaarder zijn en een hogere voorspellende waarde hebben voor toekomstig gedrag, verdient de procedure meer de naam van test. Globaal worden psychologische tests ingedeeld in tests naar het prestatieniveau en persoonlijkheidstests. Deze tests worden toegepast bij selectie voor beroep of opleiding, adviezen bij bijvoorbeeld school- en beroepskeuze, klinische diagnostiek en therapie. Psychologische tests vormen de oudste toepassing van de psychologie: ze worden sinds het begin van de 20e eeuw gebruikt. Terug naar A-B-C index Psycholoog Iemand die psychologie heeft gestudeerd, maar de titel psycholoog is niet wettelijk beschermd in Nederland, dus ook mensen zonder opleiding mogen zich psycholoog noemen. Een psycholoog heeft geen medische achtergrond en is niet bevoegd tot het geven van lichamelijke behandelingen, zoals de toediening van medicijnen. Terug naar A-B-C index Psycholoog NIP Deze titel is ingesteld door de beroepsvereniging van psychologen (NIP), toen de wettelijke bescherming van de titel psycholoog wegviel. Een psycholoog NIP heeft een universitaire opleiding in de psychologie afgerond en enige werkervaring, maar hoeft geen specialisatie te hebben. Terug naar A-B-C index Psychometrie Ook wel psychometrica genoemd. Tak van de psychologie die zich bezighoudt met het getalsmatig beschrijven van (aspecten van) het menselijk functioneren. Daarbij wordt vaak gebruik gemaakt van wiskundige modellen. De psychometrie heeft bijvoorbeeld gepoogd een complex begrip als intelligentie te vangen in een intelligentiequotiënt. Terug naar A-B-C index Psychomotorische therapie Vorm van psychotherapie waarbij men via verschillende bewegingstechnieken tracht zich meer bewust te worden van het eigen lichaam en de lichaamstaal. De psychomotorische therapie moet niet verward worden met de medische bewegingstherapie, waarvan het doel is de motoriek zelf te verbeteren. De cliënt wordt bij de therapie bijvoorbeeld aangemoedigd om boosheid of angst in gebaren uit te drukken om te onderzoeken hoe hij zich in emotionele bewegingen kan uiten. In Amerika is de psychomotorische therapie rond 1970 als afzonderlijke therapie ontwikkeld door o.a. Albert Pesso. Ze wordt eveneens toegepast als onderdeel van andere vormen van psychotherapie. Terug naar A-B-C index Psychoneurose Een 'neurose die Freud op grond van de wijze waarop zij ontstaat, onderscheidde van de actuele neurose. Deze psychische stoornis zou in twee stappen tot stand komen. De infantiele psychoseksuele ontwikkeling is niet optimaal doorlopen en daardoor is een zwakke plek ontstaan in de psyche van het individu. Deze zwakke plek komt vervolgens vele jaren later aan het licht als het individu geconfronteerd wordt met de volwassen seksualiteit. Hij kan dit niet verwerken en ontwikkelt neurotische symptomen. Het woord psychoneurose wordt ook gebruikt als synoniem voor neurose om te benadrukken dat de klachten geen organische oorsprong hebben. Terug naar A-B-C index Psychoneuro-endrocrinologie Tak van wetenschap die de relaties bestudeert tussen de menselijke geest, de hersenen en het hormonale stelsel. Het blijkt bijvoorbeeld dat een verstoorde hormonale balans kan leiden tot stemmingsstoornissen. Het verbeteren van de balans zorgt in de regel ook voor stemmingsverbetering. Andersom kan een stemmingsstoornis de hormonale huishouding in de war sturen. Psychotherapie die leidt tot stemmingsverbetering, brengt ook de hormonen in de regel weer op orde. Terug naar A-B-C index Psychonomie Ook psychologische functieleer. Een tak van de psychologie die op zoek is naar de wetmatigheden waaraan het menselijk functioneren voldoet. Het gaat daarbij o.a. over waarneming, denken, geheugen, leren, liegen, taalgebruik, herkenning van personen, enz. De psychonomie lijkt, door haar voortdurende speurtocht naar algemeen geldende wetten, op de natuurwetenschappen. Terug naar A-B-C index Psychopaat/Psychopathie Psychopathie Ook sociopathie. Term die in 1891 door de Duitse psychiater Koch werd geïntroduceerd. In de psychiatrie werd hij veelvuldig gebruikt, maar de term was in wezen slecht omschreven en dekte nogal uiteenlopende ladingen. De verschillende definities van psychopathie hebben evenwel steeds betrekking op mensen, die hun innerlijke conflicten uitleven in de buitenwereld. Tegenwoordig wordt de voorkeur gegeven aan de termen dissociale of anti- sociale persoonlijkheidsstoornis boven de term psychopathie. Juristen bedoelen met psychopaten: delinquenten die een aparte strafrechtelijke behandeling vereisen, omdat zij een delict begaan hebben wegens gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke storing van hun geestvermogens. Hiertoe behoren bijvoorbeeld mensen die door ernstige zwakzinnigheid of een psychotische toestand tot een misdrijf komen. Terug naar A-B-C index Psychopathische persoonlijkheidsstoornis Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief. Terug naar A-B-C index Psychopathologie Letterlijk: ziekteleer van de geest. De psychopathologie onderzoekt de oorzaken, de symptomen en het verloop van psychische stoornissen. De grens tussen normaal en gestoord functioneren is vloeiend, en ook binnen het gebied van ernstige en langdurige stoornissen is geen duidelijke indeling in ziektebeelden mogelijk. Bij de beschrijving van symptomen gaat men meestal na welke psychische functies gestoord zijn. Er kunnen hierbij de volgende categorieën onderscheiden worden: bewustzijn, oriëntatie, ik-besef, waarneming, denken, geheugen, stemming en gevoelens, driftimpulsen, willen en handelen. Terug naar A-B-C index Psychose Een psychische stoornis waarbij het denken en het emotionele beleven ernstig ontregeld is. De persoon beleeft zichzelf en de buitenwereld op een afwijkende manier. Stoornissen in de beleving van de buitenwereld kunnen leiden tot 'hallucinaties en 'wanen; stoornissen van de innerlijke belevingswereld tot desintegratie van de persoonlijkheid en diepe apathie. Traditioneel worden psychische ziekten ingedeeld in neurosen en psychosen, waarbij het kenmerkende verschil is dat het contact met de werkelijkheid bij neurotici nog intact is. Dit betekent echter niet dat psychotici per definitie meer zouden lijden dan neurotici. In bredere zin verwijst de term psychose naar alle ernstige vormen van psychisch afwijkend functioneren. In plaats van psychose spreken veel psychiaters liever van een psychotische stoornis. Terug naar A-B-C index Psychoseksuele ontwikkeling, ook wel Seksuele ontwikkeling De verandering in de seksualiteitbeleving gedurende het leven. Volgens de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud is het kind al direct na de geboorte een seksueel wezen. Volgens hem wordt de seksuele ontwikkeling gekenmerkt door een opeenvolging van de orale fase, de anale fase, de fallische fase, de latentieperiode en ten slotte de genitale fase in de puberteit. Binnen de psychoanalyse wordt gesproken van de driftontwikkeling. Terug naar A-B-C index Psychose, organische en niet-organische Organische psychosen hebben een lichamelijke oorzaak, zoals een hersentumor, jarenlang overmatig alcoholgebruik en vormen van dementie. Bij niet-organische of functionele psychosen, bijvoorbeeld schizofrenie en autisme, is geen lichamelijke oorzaak aanwijsbaar. De indeling in organisch en niet-organisch heeft een beperkte waarde, omdat de laatste jaren duidelijk is geworden dat biologische factoren ook een belangrijke rol spelen bij de niet organische psychosen. Terug naar A-B-C index Psychosociale stadia De stadia in de psychosociale ontwikkeling van de mens. De bekendste theorie, die van de Amerikaanse psychoanalyticus Erik H. Erikson, onderscheidt tussen geboorte en dood een aantal afgebakende perioden in de interactie tussen individu en sociale omgeving, waarin steeds andere conflicten overwonnen moeten worden. Een succesvol doorlopen van deze stadia versterkt het gevoel van persoonlijke identiteit. Terug naar A-B-C index Psychosomatisch lichamelijke klachten met een veronderstelde psychische oorzaak. Een meer neutrale benaming voor dit soort aandoeningen is somatoforme stoornis, omdat die de oorzaak van de klachten meer in het midden laat. Het gaat om medisch onbegrepen klachten. Terug naar A-B-C index Psychostimulantia De farmacologische benaming voor amfetaminen. Deze geneesmiddelen kunnen gebruikt worden ter bestrijding van bepaalde vormen van sterke motorische onrust, aanndachtstekortstoornis met hyperactiviteit en narcolepsie. Een verlichting van depressies wordt niet bereikt door deze middelen. Het gebruik ervan als eetlustremmer of prestatieverhoger wordt beschouwd als misbruik. Terug naar A-B-C index Psychosynthese Vorm van psychotherapie, ontwikkeld door de Italiaanse psychiater Roberto Assaagioli (1888-1974) als een aanvulling op de psychoanalyse. Assagioli was een leerling van Freud, maar hij achtte diens psychoanalyse slechts een begin van de therapie. Daarna moet de persoon zich de zin van zijn bestaan in het heden bewust worden en een nieuwe eigen identiteit opbouwen. Volgens Freud zou deze reconstructie van de persoonlijkheid vanzelf verlopen. In Amerika is de psychosynthese bekend geworden als één van de therapieën die streven naar psychische groei of zelfactualisatie. Terug naar A-B-C index Psychotherapeut Iemand die de basisopleiding tot psychotherapeut met goed gevolg heeft afgerond. Meestal zal dit een psychiater of een psycholoog zijn, maar ook pedagogen, sociologen, maatschappelijk werkers, filosofen en theologen laten zich tot psychotherapeut scholen. Psychotherapeut is een beschermd beroep, dat wil zeggen dat niet iedereen zich zo mag noemen. Een psychotherapeut is dan ook gebonden aan de ethische regels van zijn beroep. Terug naar A-B-C index Psychotherapie Elke vorm van psychologische behandeling van psychische stoornissen. Het toedienen van medicijnen of elektroshocks valt hier dus niet onder. Psychotherapie krijgt gestalte in gesprekken tussen therapeut en cliënt, maar dit is niet de enige methode die aangewend wordt. Er wordt soms ook gebruik gemaakt van hypnose en ontspanningsoefeningen. Er bestaan zeer veel verschillende vormen van psychotherapie, die ieder een eigen invalshoek hebben. De bekendste is de psychoanalyse, die zich vooral richt op het achterhalen van onbewuste motieven en wensen. Andere stromingen graven minder diep in de psyche van de patiënt. Uit onderzoek is gebleken dat psychotherapie in ongeveer 70% van de gevallen een positief effect heeft. Dit getal is vergelijkbaar met het succespercentage van medische ingrepen bij lichamelijke kwalen, maar een deel van de positieve resultaten is het gevolg van spontaan herstel. Opvallend is bovendien dat het weinig uitmaakt welke vorm van therapie wordt toegepast. Het genezende effect van psychotherapie wordt kennelijk niet primair bepaald door de gebruikte technieken, maar veeleer door niet-specifieke factoren, zoals de persoonlijkheid van de therapeut en de aandacht die aan de problemen besteed wordt. Tevens schept het beginnen met een behandeling nieuwe hoop en krijgt de cliënt het idee dat hij begrijpt wat er aan de hand is. Dit maakt de bestaande problemen beter hanteerbaar. Terug naar A-B-C index Psychotherapie, provocatieve Een kleine splinter in therapeutenland, die afziet van de gebruikelijke ondersteunende, en begrijpende houding van de psychotherapeut. In plaats daarvan probeert de therapeut vanuit een welmenende grondhouding te provoceren. De problemen van de cliënt worden bijvoorbeeld op karikaturale wijze uitvergroot, zodat de cliënt zichzelf tegen deze voorstelling van zaken gaat verzetten. Het probleem wordt zo kleiner en beter hanteerbaar. Een andere techniek van de therapeut is steeds zijpaden in te slaan, zodat de cliënt gedwongen wordt de regie van het gesprek te voeren. De provocaties lijken ervoor te zorgen dat de cliënt zijn doel niet kan bereiken, zodat de cliënt als het ware des te harder zal werken om dat ondanks de therapeut toch te doen. Terug naar A-B-C index Psycho- Voorvoegsel dat gebruikt wordt om aan te geven dat het over de menselijke geest of psyche gaat. Terug naar A-B-C index Psycho-educatie Een vorm van behandeling die gericht is op het geven van informatie over een aandoening, zodat de betrokkene en zijn familie beter leren omgaan met de beperkingen en handicaps die de ziekte met zich meebrengt. Doel van de behandeling is niet genezen, maar ervoor zorgen dat de symptomen en kwetsbaarheid het dagelijks leven zo min mogelijk verstoren. Terug naar A-B-C index Ratio De kwantitatieve aanduiding voor de verhouding tussen twee verwante grootheden. Een voorwaarde hierbij is dat de waarden die grootheden kunnen aannemen getalsmatig uitgedrukt kunnen worden. De deling van de functies van beide grootheden moet dan een vast getal (de ratio) opleveren, ongeacht de gebruikte meetschaal. Terug naar A-B-C index Rationalisatie Rechtvaardiging van gedrag door er andere, meer rationele redenen dan de werkelijke voor aan te voeren. In de psychoanalyse geldt rationalisatie als een afweermechanisme, waarmee het ego sociaal onaanvaardbare impulsen aanvaardbaar tracht te maken, zodat gevoelens van schuld of schaamte vermeden worden, en het zelfrespect gehandhaafd blijft. Een voorbeeld hiervan is de vader die zijn kind slaat, omdat dat goed is voor diens opvoeding. Terug naar A-B-C index Rationalisme Een vrij vage aanduiding voor een aantal filosofische of wereldbeschouwelijke systemen waarin op de een of andere manier de rede (Latijn: ratio) centraal staat. Deze stroming heeft grote invloed gehad op de psychologie en kan beschouwd worden als een tegenhanger van het empirisme. Men kan een onderscheid maken tussen het psychologisch, metafysisch en wereldbeschouwelijk rationalisme. De geestelijke vader van het psychologisch rationalisme was René Descartes (1596-1650). Descartes ging ervan uit dat de mens beschikte over aangeboren ideeën. Daaronder verstond Descartes bepaalde voorstellingen en begrippen die door God bij de schepping van de mens als het ware in diens bewustzijn waren ingeplant. Daartoe behoorden elementaire wiskundige voorstellingen, bepaalde logische beginselen en metafysische intuïties (zoals: 'Ik denk, dus ik besta'). Niet alle kennis hoeft dus door ervaringen verworven te worden. De goedheid van God had ervoor gezorgd dat er een correspondentie bestond tussen de aangeboren ideeën en de werkelijkheid. Het metafysisch rationalisme ziet de werkelijkheid als een volstrekt verstandelijk, doorzichtig en gestructureerd geheel. Bekende mensen die deze gedachte hebben aangehangen, zijn Baruch de Spinoza, Gottfried Wilhelm Leibniz, Christian Wolff en Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Het wereldbeschouwelijk rationalisme ten slotte ziet de rede, resp. de wetenschap, als het enige instrument ter verwerving van kennis en menselijk geluk. De rede staat in deze samenhang tegenover de openbaring door een autoriteit of het geloof. Ruimer geïnterpreteerd komt men dit uitgangspunt overal in de 18e eeuw tegen, meestal gecombineerd met een optimistisch vooruitgangsgeloof. Een be langrijke naam is o.a. Voltaire, die een typische vertegenwoordiger was van de ‘verlichting’. Terug naar A-B-C index Rationaliteit Een der mogelijke uitgangsprincipes van menselijk handelen, met als essentiële component de logica. De Duitse socioloog Max Weber onderscheidde twee vormen van rationaliteit: de zgn. waarderationaliteit (handelen op basis van bepaalde waarden of principes, ongeacht de praktische gevolgen) en doelrationaliteit (het logisch tegen elkaar afwegen van doelen, middelen en neveneffecten). Terug naar A-B-C index Rationeel-emotieve therapie (RH) Een vorm van psychotherapie, zoals die ontwikkeld werd door de Amerikaan Albert Ellis. Rationeel is bij hem alles dat bijdraagt tot een groter welzijn en geluk, daarbij rekening houdend met de beperkingen van het menselijk leven. Het irrationele vergroot daarentegen het leed. Volgens Ellis kan ieder mens zelf kiezen tussen rationeel en irrationeel en daarmee zelf beslissen over het eigen geluk. De taak van de therapeut is de cliënt een klein opstapje te geven, zodat deze zelf rationele keuzen kan maken. De cliënt moet zichzelf leren helpen, voor zichzelf op te komen en zelfvertrouwen te krijgen. Essentieel voor de therapie is dat de nieuw verworven ideeën niet alleen in gedachten worden gevormd, maar dat de cliënt zich er tevens naar gaat gedragen. De oorspronkelijk verlegen cliënt moet bijvoorbeeld niet alleen zeggen dat dit gevoel voorbij is, maar zich ook daadwerkelijk brutaal gedragen. Het doel van de therapie is niet alleen dat de cliënt zich beter voelt, maar zich tevens beter gedraagt. Terug naar A-B-C index Receptor Zenuwcel die in staat is te reageren op prikkels uit de buitenwereld of uit het lichaam en die deze kan omzetten in een elektrisch signaal dat naar het centrale zenuwstelsel wordt geleid. Receptoren zijn verantwoordelijk voor de informatievoorziening van het organisme, zodat het in staat is zich aan te passen aan de omgeving en te overleven. Prikkeling van een receptor kan leiden tot een reflex en/of een gewaarwording. Een belangrijke eigenschap van de meeste receptoren is dat zij specifiek zijn. Dit wil zeggen dat prikkeling van een receptor altijd tot eenzelfde soort gewaarwording leidt. De stimulatie van een receptor in het netvlies zal bijvoorbeeld altijd de indruk geven dat er licht gezien wordt. Dit kan iemand zelf uitproberen door lichte druk op de oogbollen uit te oefenen. De receptoren kunnen op verschillende manieren in groepen ingedeeld worden. Ten eerste bestaat er een onderscheid tussen exteroceptoren, die waarnemingen doen buiten het lichaam (horen, zien, tasten, ruiken, proeven), en interoceptoren, die waarnemingen vanuit het lichaam rapporteren. Een andere indeling van receptoren is gebaseerd op hun specifieke gevoeligheid. De mechanoreceptoren reageren op prikkels zoals druk, vervorming en trillingen. Dit speelt een rol bij de tast, het horen en de proprioceptie (de waarneming van de stand van het lichaam). De chemoreceptoren reageren op chemische stoffen. Zij zijn belangrijk bij de interoceptie, het ruiken en de smaakwaarneming. De thermoreceptooren reageren op koude en warmte, en de nociceptoren op pijnprikkels. De fotoreceptooren tenslotte zijn betrokken bij het zien. Een laatste onderscheid dat gemaakt wordt, is dat tussen algemene en complexe receptoren. De algemene ofwel simpele receptoren komen verspreid over het lichaam voor. Zij nemen warmte, koude, druk, trillingen en pijn waar. De complexe ofwel speciale receptoren zijn geconcentreerd op enkele plaatsen in het lichaam. Zij zijn onder andere betrokken bij het zien, horen, tasten, ruiken en proeven. Een plaats op het uiteinde van een zenuwuitloper (dendriet) die gevoelig is voor specifieke chemische stoffen. Deze receptoren spelen onder andere een rol bij de prikkeloverdracht tussen zenuwen in chemische synapsen, omdat zij neurotransmitters aan zich kunnen binden. De neurotransmitter en haar receptor passen bij elkaar als een sleutel en een slot. Wanneer de neurotransmitter zich bindt aan de receptor, verandert er direct of indirect iets in de ionenkanalen van de ontvangende cel; zij gaan open of dicht. Hierdoor veranderen de elektrische eigenschappen van de ontvangende cel en dit prikkelt of remt de zenuwcel. De reactie op de transmitter is afhankelijk van het soort receptor en niet van het soort neurotransmitter. Zo is het bekend dat de neurotransmitter acetylcholine (ACh) voor een prikkeling zorgt in contacten met de lichaamsspieren, maar voor een afremming van de hartspier. Dit komt doordat de lichaamsspieren en het hart op de contactplaats met zenuwen andere Ach-receptoren hebben. De organen die onder invloed staan van hormonen, beschikken eveneens over specifieke receptoren voor deze stoffen, zodat zij hierop kunnen reageren. De herkenningszone van een aantal cellen die actief zijn in het afweersysteem. De receptor is een soort sleutel die past bij één specifiek antigeen. Hierdoor is de cel in staat een specifieke ziekteverwekker te herkennen en onschadelijk te maken. Terug naar A-B-C index REM-slaap Ook paradoxale slaap genoemd. REM is de afkorting van rapid eye movements, ofwel snelle oogbewegingen. Tijdens de REM-slaap gaan de ogen af en toe snel heen en weer achter gesloten oogleden, terwijl zij de overige tijd langzame bewegingen laten zien. Slaaponderzoekers denken dat tijdens de REM-slaap gedroomd wordt. Dit blijkt als proefpersonen gewekt worden uit hun slaap. Als dit gebeurt in een ander slaapstadium dan de REM-slaap, herinneren zij zich slechts in zo'n 10% van de gevallen een droom, terwijl er na het wekken tijdens de REM-slaap in 80-90% van de gevallen sprake is van een droomherinnering. De oogbewegingen zijn waarschijnlijk geen eenduidig verschijnsel. Zij worden voor het grootste deel veroorzaakt door de hersenstam, maar daarnaast vinden ook geïsoleerde oogbewegingen plaats, die mogelijk uit de hersenschors voortkomen. Verondersteld wordt dat de oogbewegingen die uit de hersenstam voortkomen, niet veroorzaakt worden door de droominhoud, maar de geïsoleerde oogbewegingen wel. Gedurende de REM-slaap laat het EEG (elektro-encefalogram) een snelle frequentie van hersengolven zien, met een geringe uitslag. Dit wijst op een verhoogde geestelijke activiteit. Andere verschijnselen die in dit slaapstadium optreden, zijn een onregelmatige hartslag en ademhaling, een verhoogde doorbloeding van de geslachtsdelen die bij mannen resulteert in een erectie en de afwezigheid van spieractiviteit in het lichaam. Men spreekt in dit verband zelfs van slaapverlamming. De REM-slaap wordt ook wel paradoxale slaap genoemd, aangezien de geest, gezien het patroon op het elektro-encefalogram, wakker lijkt, terwijl de slaper toch moeilijk te wekken is. Nog een andere benaming is D-slaap, omdat de hersengolven in dit slaapstadium hun regelmatig karakter verliezen; ze zijn met een ander woord desynchroon. Terug naar A-B-C index Representatie Een weerspiegeling van iets dat werkelijk bestaat. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen interne en externe representaties. De interne representatie is een beeld in het hoofd over iets in de buitenwereld en de externe representatie is bijvoorbeeld een foto, een geschreven woord, een tekening of een andere weergave. Er bestaan twee belangrijke theorieën op het gebied van representaties. De analoge theorie veronderstelt dat het brein beschikt over aparte representaties voor de verschillende waarnemingsmodaliteiten: geluiden, visuele beelden, geuren, bewegingen en dergelijke. De propositionalisten daarentegen geloven dat er een algemene, abstracte mentale code bestaat waar alle waarnemingsmodaliteiten in ingepast kunnen worden. Er bestaan ook theorieën die beide aanpakken combineren. Terug naar A-B-C index Sadisme Het (seksueel) plezier hebben aan of genoegen beleven aan het opzettelijk (seksueel) pijn doen of vernederen van een andere persoon. In strikte zin gaat het hier om genotsbeleving aan de macht die de ‘sadist’ heeft ten opzichte van haar/zijn ‘slachtoffer’. Een verkrachter is dikwijls een sadist: meer uit op de macht dan de daadwerkelijke seksuele daad. Als er door deze parafilie grote problemen ontstaan tussen de sadist en de omgeving, kan er sprake zijn van een psychische aandoening. Terug naar A-B-C index Sedativa Psychofarmaca met een algemeen remmende werking op het centraal zenuwstelsel. De kalmerende werking kan zorgen voor een angstreductie en ook wordt het in- en doorslapen bevorderd. De bijwerkingen zijn aanzienlijk. Er ontstaat sufheid en een verminderd reactievermogen. Ook de motorische functies gaan achteruit. De sedativa zijn daardoor als angstonderdrukkers vrijwel verdrongen door de moderne anxiolytica, waarmee angstreductie wordt bereikt met minder bijwerkingen. Onderdeel van de sedativa zijn de barbituraten. Terug naar A-B-C index Seizoengebonden depressieve stoornis Een depressieve stoornis, die op vaste tijdstippen in het jaar de kop opsteekt. Een voorbeeld is de winterdepressie. Terug naar A-B-C index Seks, Sex Sekseverschillen Het mannelijke en het vrouwelijke brein maken onder invloed van geslachtshormonen een licht verschillende ontwikkeling door. Dit begint al in de baarmoeder en leidt ertoe dat er vrij duidelijke verschillen bestaan in het patroon van de intellectuele vaardigheden van mannen en vrouwen. De algemene intelligentie verschilt echter niet. De verschillen lijken samen te hangen met een verder doorgevoerde specialisatie van de hersenhelften bij mannen. Mannen blijken zich hierdoor beter ruimtelijk te kunnen oriënteren, zijn beter in wiskunde, kunnen gemakkelijker een eenvoudig figuur in een complex patroon terugvinden en zijn nauwkeuriger bij de uitvoering van doelgerichte motorische handelingen, zoals het gooien van pijltjes. Hier staat tegenover dat vrouwen beter kunnen rekenen, sneller kunnen waarnemen welke objecten verplaatst zijn, beter kunnen zien welke twee plaatjes hetzelfde zijn en beter zijn bij fijne motorische handelingen met de handen, zoals het plaatsen van een pinnetje in een gat in een bord. Bovendien kunnen vrouwen gemakkelijker woorden opnoemen als hieraan bepaalde eisen zijn verbonden, bijvoorbeeld dat zij allemaal met dezelfde letter moeten beginnen. Hoewel het mogelijk is dat een individuele man of vrouw uitblinkt op het terrein waarop het andere geslacht doorgaans beter presteert, maakt het in het algemeen uiteenlopende patroon van vaardigheden het min of meer logisch dat vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in sommige beroepen waar ruimtelijk inzicht een belangrijke rol speelt. Maar dit betekent niet dat de achterstand van vrouwen in de maatschappij hiermee verklaard is. Op grond van het beter ontwikkelde vermogen van vrouwen om nauwkeurig waar te nemen, zou men bijvoorbeeld verwachten dat vrouwen een belangrijker rol zouden spelen in medisch-diagnostische beroepen, waar deze vaardigheid zeer belangrijk is. Terug naar A-B-C index Seksisme Het maken van een onderscheid in de behandeling van mannen en vrouwen op grond van hun geslacht. De term wordt meestal gebruikt als sprake is van een onterechte achterstelling van vrouwen. Terug naar A-B-C index Sekstherapie Een vorm van psychotherapie waarbij het voornaamste doel is problemen in het seksueel functioneren te verhelpen. Mannen vragen meestal om sekstherapie als zij problemen hebben om hun erectie lang genoeg in stand te houden om tot een bevredigende coïtus te komen, terwijl vrouwen vooral last hebben van een onvermogen orgasmes te bereiken. De sekstherapie wordt gedomineerd door de aanpak zoals die in de jaren zestig is ontwikkeld door William Masters en Virginia Johnson. Binnen deze aanpak wordt de cliënt in de eerste plaats goed geïnformeerd en wordt aangeraden een andere houding ten opzichte van seks aan te nemen. Daarnaast leert de cliënt zijn aandacht anders te richten. Het voortdurend in de gaten houden van de eigen gevoelens blijkt bijvoorbeeld een negatief effect te hebben. Tot slot krijgt de cliënt huiswerkoefeningen mee. Binnen dit min of meer algemene stramien bestaan er overigens veel variaties in de manier waarop sekstherapie wordt gegeven. Terug naar A-B-C index Seksualiteit Belevingsschaal (SBS) Deze psychologische test meet vier aspecten van seksuele beleving: seksuele beheersingsmoraal (verwerpen versus aanvaarden), psychoseksuele stimulatie (toelaten versus afweren van symbolische seksuele stimulatie), seksuele motivatie (toewendingstendentie versus vermijdingstendentie) en attractie tot het eigen huwelijk (laag versus hoog). De test kan individueel of groepsgewijs worden afgenomen en kan ook gebruikt worden bij proefpersonen die (nog) geen seksuele relatie hebben. Terug naar A-B-C index Seksueel masochisme -> masochisme Seksueel sadisme -> sadisme Seksuele afwijking -> parafilia Seksuele deviatie -> parafilia Seksuele ontwikkeling Ook psychoseksuele ontwikkeling. De verandering in de seksualiteitbeleving gedurende het leven. Volgens de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud is het kind al direct na de geboorte een seksueel wezen. Volgens hem wordt de seksuele ontwikkeling gekenmerkt door een opeenvolging van de orale fase, de anale fase, de fallische fase, de latentieperiode en ten slotte de genitale fase in de puberteit. Binnen de psychoanalyse wordt gesproken van de driftontwikkeling. Terug naar A-B-C index Seksuele stoornis Een aantal verschillende problemen met het seksleven. Zij kunnen betrekking hebben op een ontbrekend verlangen naar seks, het niet opgewonden raken, het onvermogen orgasmes te krijgen of pijn tijdens het vrijen. Ook kan er een enorme afkeer bestaan van seks, zoals bij de seksuele aversiestoornis. Terug naar A-B-C index Seksuele symboliek Het geven van een seksuele betekenis aan voorwerpen of gebeurtenissen. Veelvuldig toegepast in de psychoanalytische interpretatie van dromen, dagdromen, kunstuitingen en folklore. Puntige en scherpe voorwerpen (mes, slang) zijn hierin symbolische voorstellingen van de penis, en worden ook wel fallische symbolen genoemd. Ronde en zachte voorwerpen (bal) of uitgeholde voorwerpen (vaas, huis) stellen de vagina voor. Coïtus kan in allerlei activiteiten worden gesymboliseerd, zoals de kamer in en uitlopen, traplopen en paardrijden. De functie van een symbool is volgens deze theorie het onbewust houden van de werkelijke betekenis, omdat die te bedreigend zou zijn voor het ego. Terug naar A-B-C index Selectieve aandacht Het reageren van een organisme op slechts een deel van de aangeboden prikkels. Een organisme beschikt over een beperkt vermogen om informatie op te nemen en te verwerken, terwijl het aan een groot aantal prikkels is blootgesteld, die zowel van externe (van buiten het organisme) als van interne (vanuit het organisme zelf) aard zijn. Er kan niet op alle prikkels worden gereageerd, dus moet er geselecteerd worden. Deze selectieve gerichtheid wordt ook wel attentie genoemd. Terug naar A-B-C index Selectieve serotonine-heropnameremmers (SSRI, selective serotonine reuptake inhibiitors) Een groep antidepressiva die ingrijpt in het transportsysteem van serotonine in het brein en daardoor zorgt voor een langduriger beschikbaarheid van deze neurotransmitter. De bekendste is fluoxetine (Prozac). Bijwerkingen zijn onder andere misselijkheid, hoofdpijn, seksuele disfunctie en zenuwachtigheid. Terug naar A-B-C index Selectieve serotonine-noradrenaline-heropnameremmers (SSNRI, selective serotonine norepinephrine reuptake inhibitors) Medicatie die zowel de heropname remt van de neurotransmitters serotonine en noradrenaline. Dit gebeurt zowel met de klassieke tricyclische antidepressiva als het nieuwere middel venlafaxine (Effexor), een non-tricyclisch middel. Bijwerkingen zijn onder andere prikkelbaarheid, misselijkheid, duizeligheid, slaperigheid en seksuele disfunctie. Terug naar A-B-C index Self-fulfilling prophecy Letterlijk een zichzelf waarmakende voorspelling. Een idee van de werkelijkheid dat eenmaal heeft postgevat, hoeft op zich misschien niet juist te zijn, om toch uit te komen. Neem bijvoorbeeld een student die gelooft dat hij een examen niet zal halen. Deze voorspelling kan uitkomen, doordat de student zeer zenuwachtig wordt en niet meer efficiënt werkt. Dit zakken was echter niet nodig gezien de intellectuele vermogens van de student. De Amerikaanse socioloog Robert King Merton, de bedenker van de term, meende dat hiermee veel verschijnselen verklaard kunnen worden. Stel bijvoorbeeld dat werkgevers menen dat leden van de etnische minderheden lui zijn. Zij zullen dan geen leden van etnische minderheden aannemen. Dit heeft tot gevolg dat de minderheden vaak werkeloos zijn en daardoor zullen zij lui gevonden worden. Terug naar A-B-C index Schizofrenie Een ernstige, bij ongeveer 1 % van de bevolking voorkomende psychiatrische stoornis die gekenmerkt wordt door wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak, chaotisch gedrag en verward denken. Daarbij komen symptomen als het afvlakken van het gevoelsleven, spraakarmoede en gebrekkige wilskracht. De hallucinaties zijn vaak auditief; minder vaak voorkomend zijn hallucinaties met betrekking tot zien, ruiken, proeven of tasten. Patiënten kunnen stemmen horen die tegen elkaar praten of een stem die voortdurend commentaar geeft op wat de patiënt doet. De wanen kunnen betrekking hebben op anderen die de persoon kwaad willen doen. Betrekkingswanen komen ook regelmatig voor, waarbij de patiënt denkt dat alles om hem draait. De televisie kan speciale boodschappen voor de patiënt hebben of het gevoel bestaat dat anderen voortdurend over de patiënt spreken. De persoon heeft regelmatig het gevoel dat zijn intieme gedachten en gevoelens bij anderen bekend zijn of onder invloed van derden staan. Opvallend in het denken is dat de gedachten worden beheerst door zaken die schijnbaar irrelevant zijn. Ook is sprake van cognitieve afwijkingen, zoals een mindere algemene intelligentie, een verminderd concentratievermogen en slechtere selectieve aandacht. Gedrag is vaak onvoorspelbaar, de zelfverzorging schiet tekort en de manier van kleden kan onaangepast zijn. De stoornis begint bij mannen meestal aan het einde van de tienerjaren of in het begin van de twintig. Bij vrouwen iets later dan bij mannen. Vaak is hieraan een prodromale fase vooraf gegaan waarin de persoon zich teruggetrokken of zonderling begon te gedragen en minder initiatiefrijk was. Het verloop van de stoornis is, net als de symptomen, tamelijk variabel. Het is mogelijk dat de ziekte verdwijnt en dat de persoon voor een groot deel herstelt. Veel vaker komt het voor dat de persoon op een lager niveau blijft functioneren en met enige regelmaat last heeft van terugkeer van de symptomen. Tot slot is het mogelijk dat iemand steeds verder achteruit gaat. Schizofrenie ontstaat waarschijnlijk door de interactie van omgeving en aanleg. Genetische factoren spelen daarbij een rol, maar bijvoorbeeld ook factoren als complicaties tijdens de geboorte of besmetting met een virus tijdens de embryonale ontwikkeling. Het is de combinatie van kwetsbaarheid en overbelasting die schizofrenie lijken uit te lokken. Slecht moederschap wordt niet meer gezien als oorzaak van schizofrenie. Terug naar A-B-C index Schizoaffectieve stoornis Een stoornis waarbij zowel de kenmerken van schizofrenie als van stemmingsstoornissen opvallen. Beide stoornissen treden tegelijkertijd, of vlak na elkaar binnen dezelfde ziekte-episode op. De stemming kan zowel manisch als depressief zijn, en beide stemmingsvarianten kunnen elkaar ook afwisselen. De wanen verdwijnen in de regel bij het normaliseren van de stemming. Terug naar A-B-C index Schizofrene resttoestand Een stoornis waarbij de persoon na het hebben van een vorm van schizofrenie voor lange tijd min of meer vrij is van hallucinaties en wanen, maar waarbij de persoonlijkheid duidelijk is aangetast. De persoon neemt weinig initiatief, de gevoelsbeleving is arm en er is sprake van een algemene traagheid. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, dopaminehypothese voor De veronderstelling is dat schizofrenie veroorzaakt wordt door een absoluut of relatief overschot aan dopamine in bepaalde delen van de hersenen. Er zijn verschillende observaties die pleiten voor deze hypothese. Zo blijken de symptomen van schizofrenie geremd te worden door de zogenaamde 'neuroleptica, die de receptoren voor dopamine in de hersenen blokkeren. Een aanvullend verschijnsel is dat psychosen veroorzaakt kunnen worden door stoffen die dopamine vrijmaken, zoals amfetaminen en cocaïne. Tot slot komt de ziekte van Parkinson (die veroorzaakt wordt door een tekort aan dopamine) nooit tegelijkertijd voor met schizofrenie. Dit soort observaties is echter te mager om vast te stellen dat de oorzaak van schizofrenie in de dopamine huishouding ligt. Het lijkt echter wel duidelijk dat dopamine een rol speelt bij het ontstaan van schizofrene symptomen, maar ook andere neurotransmitters als serotonine en glutaminezuur doen dat. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, floride en negatieve symptomen Floride of positieve symptomen zijn heftige, acute symptomen. Bij schizofrenie zijn de hallucinaties, wanen en chaotisch gedrag en denken het meest opvallend. De negatieve symptomen komen met name naar voren als de storm van de psychose is uitgeraasd. De persoon kan dan zeer traag zijn, weinig activiteit en initiatief vertonen en een afgevlakt gevoelsleven hebben. Daarbij komen vaak een spaarzame spraak, slechte zelfverzorging en weinig contact met medemensen. De negatieve symptomen zijn vaak moeilijker te behandelen dan de positieve. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, hebefrene Een vorm van schizofrenie waarbij de emotionele veranderingen het meest opvallend zijn. Het gedrag is onvoorspelbaar en lijkt doel en gevoel te missen. De stemming is vlak en past niet bij de situatie. De wilskracht is vaak ernstig aangetast. De persoon kan van de wereld afgekeerd zijn en in zichzelf lopen te glimlachen of giechelen. Het denken mist organisatie, maar stabiele uitgewerkte wanen en hallucinaties komen niet voor. Het gaat eerder om losse fragmenten. Het taalgebruik is onsamenhangend met vreemde gedachtesprongen en heeft weinig inhoud. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, hersenafwijkingen bij Patiënten met schizofrenie blijken minder 'grijze’ stof in hun hersenen te hebben, wat op scans van het brein met name zichtbaar is door de vergroting van de met vocht gevulde hersenkamers (ventrikels). Daarnaast zijn de zenuwcellen in de frontaalkwab en hippocampus kleiner dan normaal. Op deze en op enkele andere plaatsen is bovendien het aantal contactplaatsen tussen zenuwcellen ('synaps) kleiner. De frontaalkwab is gemiddeld ook minder actief dan bij gezonde personen (hypofrontaliteit). Ook zijn er afwijkingen in het EEG bij de reactie op onverwachte prikkels. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, katatone Een vorm van schizofrenie waarbij vooral een duidelijke invloed op de motoriek merkbaar is. Zonder behandeling kan de patiënt soms zelfs maandenlang dezelfde houding aanhouden (stupor). Dit gaat vaak geepaard met een onvermogen te spreken (mutisme). Ook zijn episoden met sterk verhoogde lichamelijke activiteiten mogelijk. Zij kunnen een gevaar opleveren voor de persoon zelf of voor anderen. De katatone verschijnselen kunnen samengaan met een droomachtige toestand met levendige hallucinaties. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, ongedifferentieerde Een vorm van schizofrenie die niet in een van de meest voorkomende subtypen past. Er is met andere woorden sprake van een atypische (ongewone combinatie) van schizofrene symptomen. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, paranoïde De meest voorkomende vorm van schizofrenie. Het denken van de persoon wordt beheerst door stabiele en meestal achterdochtige wanen. Er is vaak sprake van het horen van stemmen, andere hallucinaties en verstoringen van de waarneming. Hier staat tegenover dat de stoornissen van de emotionele beleving, wilskracht, bewegingen en spraak relatief gering zijn. De persoon kan het waandenkbeeld hebben dat hij van hoge komaf is, dat zijn lichaam is veranderd of dat hij achtervolgd wordt. De gehallucineerde stemmen kunnen de patiënt bedreigen of opdrachten verstrekken. De andere hallucinaties hebben meestal betrekking op geuren of smaken. Visuele hallucinaties zijn zelden overheersend. Terug naar A-B-C index Schizofrenie, procesmatige en reactieve Twee vormen van 'schizofrenie die door sommige theoretici onderscheiden worden. De procesmatige schizofrenie is ontstaan zonder dat daar een externe oorzaak voor aangewezen kan worden. De reactieve schizofrenie is een reactie op moeilijke levensomstandigheden en duurt in de regel ook korter (tot enkele maanden). De laatstgenoemde vorm wordt ook aangeduid als een acute schizofrene episode. Terug naar A-B-C index Schizoïde Een term met sterk uiteenlopende betekenissen. 1) Soms wordt het gebruikt als aanduiding voor schizofreen. 2) Een andere keer gaat het om iets dat wel wat weg heeft van 'schizofrenie, maar waarbij de patiënt het contact met de werkelijkheid niet heeft verloren. 3) De meest gebruikelijke betekenis is tegenwoordig als verkorte aanduiding voor een 'schizoïde persoonlijkheidsstoornis. Terug naar A-B-C index Schizoïde persoonlijkheidsstoornis Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een koele afstandelijkheid en een vervlakt gevoelsleven. Kritiek of lof raakt de schizoïde persoonlijkheid schijnbaar niet. De persoon beleeft (bijna) nergens plezier aan en heeft weinig interesse in seks. Warme relaties met medemensen ontbreken en worden niet gemist. De persoon doet dingen het liefst in zijn eentje en leeft in een eigen fantasiewereld. Hij houdt opvallend weinig rekening met hoe het hoort. Terug naar A-B-C index Schizophrenia simplex Een stoornis waarbij zonderling gedrag langzaam steeds erger wordt. Wanen en hallucinaties treden niet duidelijk op en de patiënt ontwikkelt steeds meer negatieve symptomen. De persoon kan in landloperij vervallen en volledig door zichzelf in beslag worden genomen. Terug naar A-B-C index Schizotypische persoonlijkheidsstoornis Ook borderline of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen. Terug naar A-B-C index Schuldgevoel Het besef een ethische en/of sociale regel te hebben overtreden, dat vaak met een neiging tot boetedoening en een verlaging van de zelfwaardering gepaard gaat. In de psychoanalytische theorie wordt het begrip schuldgevoel vooral gebruikt als het gaat om onbewuste schuldgevoelens, ontstaan in een conflict tussen 'ego en 'superego (het geweten). Het ego laat dan driftige impulsen toe die voor het superego onaanvaardbaar zijn. Terug naar A-B-C index Sociale fobie Ook antropofobie. Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen. Terug naar A-B-C index Somatisatie Een afweermechanisme waarbij psychische problemen worden opgelost met behulp van het lichaam. Een vrouw die geen zin heeft om te vrijen, kan bijvoorbeeld hoofdpijn krijgen. Dit gebeurt niet bewust. De somatisatie wordt beschouwd als een ongezonde manier om emotionele problemen op te lossen. Terug naar A-B-C index Somatisatiestoornis Herhaaldelijk terugkerende lichamelijke klachten, waarvoor geen lichamelijke oorzaak aan te wijzen is. Het beeld begint voor het dertigste levensjaar en is ernstig. In de loop van het ziektebeeld is sprake van minstens vier verschillende pijnklachten, twee klachten die verband houden met het maagdarmkanaal, zoals misselijkheid en diarree, één seksueel symptoom en een schijnbaar neurologische klacht, zoals spierzwakte, ongevoeligheid of coördinatie problemen. De symptomen kunnen niet toegeschreven worden aan een bekende ziekte of zijn veel erger dan op grond van het onderliggende ziektebeeld te verwachten is. De patiënt laat zich echter niet geruststellen en komt vaak na jaren 'dokteren' bij een psychiater terecht. Terug naar A-B-C index Somatische waan Een waan die betrekking heeft op het eigen lichaam. Het kan zijn dat het lijkt alsof een bepaald lidmaat niet bij het eigen lijf hoort, of juist dat een lidmaat ontbreekt. Een ander voorbeeld is het idee van patiënten met anorexia nervosa dat zij te dik zijn, terwijl zij in werkelijkheid broodmager zijn. Terug naar A-B-C index Somatoforme stoornis Een verzamelnaam voor stoornissen waarbij lichamelijke klachten optreden, zonder dat er sprake is van een organisch defect. De kwalen hebben waarschijnlijk een psychische oorzaak. Mogelijk worden normale lichamelijke symptomen op een verkeerde manier geïnterpreteerd en beleefd. Lange tijd heeft men gedacht dat de betrokkenen onverschillig staan tegenover hun eigen symptomen, maar in werkelijkheid nemen zij hun klachten even serieus als personen die hetzelfde probleem hebben vanwege een duidelijk ziektebeeld. De klachten zijn op een subjectief niveau echt. Soms zijn de somatoforme klachten te herkennen, omdat zij een onlogische combinatie vormen. Dit geldt bijvoorbeeld voor een verlamming die niet de patronen van zenuwbanen volgt. De somatoforme stoornissen zijn somatisatiestoornis, ongedifferentieerde somatoforme stoornis, conversiestoornis, hypochondrie, pijnstoornis en stoornis in de lichaamsbeleving. Somatoforme stoornissen komen vaak voor in combinatie met andere psychische stoornissen zoals angststoornissen, stemmingsstoornissen of persoonlijkheidsstoornissen. Terug naar A-B-C index Ongedifferentieerde somatoforme stoornis Een aandoening waarbij sprake is van een of meer lichamelijke klachten, die medisch niet te verklaren zijn en waarschijnlijk een psychische oorsprong hebben. Het kan bijvoorbeeld gaan om problemen bij het plassen, vermoeidheid of misselijkheid. Het beeld is niet zo ernstig als bij een somatisatiestoornis. Bij onverklaarde pijn spreekt men van een pijnstoornis, bij onverklaarde neurologische klachten van een conversiestoornis. Terug naar A-B-C index Conversie Het omzetten van psychische problemen in lichamelijke aandoeningen. De symptomen kunnen bijvoorbeeld zijn: de verlamming van bepaalde lichaamsdelen, ongevoeligheid, bevingen, pijn, doofheid, blindheid, overgeven, hikken, onbeheersbare lichaamsbewegingen, evenwichtsstoornissen en problemen bij het slikken. Er wordt alleen van conversie gesproken als er geen organische oorzaak aanwezig is. Binnen de psychoanalyse wordt conversie opgevat als een compromisformatie. Terug naar A-B-C index Conversiestoornis Een psychische stoornis waarbij de persoon uitvalsverschijnselen heeft die aan een neurologische aandoening of een andere ziekte doen denken. Het gaat dan om uitval van de motoriek of van de zintuiglijke waarneming (ook tast). De symptomen worden voorafgegaan door stress of conflicten en lijken een psychische oorsprong te hebben. De symptomen zijn niet bewust voorgewend. De oorzaak van de klachten is mogelijk een ontregeling van de aandacht, zoals blijkt uit een abnormale P300 golf op de ‘evoked-related’ hersenpotentialen. Zie ook: somatoforme stoornis Terug naar A-B-C index Pijnstoornis Een aandoening waarbij sprake is van medisch onverklaarbare pijnklachten, die waarschijnlijk een psychische oorsprong hebben. De klacht is ernstig genoeg om het functioneren te beperken. De pijnstoornis is acuut als zij korter dan zes maanden aanwezig is en chronisch bij een langere duur. Terug naar A-B-C index Stoornis in de lichaamsbeleving Een preoccupatie met een niet of nauwelijks aanwezige onvolkomenheid in het uiterlijk. De stoornis is ernstig genoeg om het dagelijks functioneren te bedreigen. Deze mensen wenden zich vaak tot plastisch chirurgen, maar dit kan hen niet helpen. Ze blijven ontevreden met het resultaat. Terug naar A-B-C index Somatogeen versus psychogeen Met somatogeen worden psychische of lichamelijke stoornissen aangeduid die door lichamelijke oorzaken zijn ontstaan; met psychogeen: lichamelijke of psychische stoornissen die door psychische oorzaken (bijvoorbeeld emotionele problemen) zijn ontstaan. Voor lichamelijke ziekten met psychische stoornissen als oorzaak wordt de term psychosomatische ziekten gebruikt. Terug naar A-B-C index Stemming Een gevoelstoestand die ervaringen kleurt en gewoonlijk geruime tijd aanhoudt. De stemming wordt onderscheiden van een emotie, omdat de laatste van korte duur is en op een bijzonder object (persoon, situatie of gebeurtenis) betrekking heeft. Met het woord affect wordt weer een nog kortere, heftige emotionele reactie bedoeld. Stemmingen variëren van opgewekt tot depressief; men spreekt van stemmingsstoornissen indien de stemming zonder duidelijke oorzaken langdurig verhoogd of verlaagd is. Terug naar A-B-C index Stemmingscongruentie-effect Het verschijnsel dat de waarneming en ook de opname van nieuwe informatie in het geheugen beïnvloed wordt door iemands stemming. Een vrolijk gestemd individu zal vooral de prettige aspecten van een voorval waarnemen en zich later herinneren, terwijl een kwaad persoon vooral ergerlijke details opmerkt en onthoudt. Een verdrietig persoon heeft vooral oog voor de treurige kant van de zaak. Terug naar A-B-C index Stemmingsstoornis Ook affectieve stoornis. Een stoornis waarbij vooral het gevoelsleven ontregeld is. Meestal is hierbij sprake van een terneergeslagen stemming, maar soms is ook sprake van een overdreven opgetogenheid of euforie. Een verlaging van de stemming gaat doorgaans samen met een vermindering van het aantal activiteiten en met een verlaging van de snelheid waarmee bewegingen uitgevoerd worden. Andersom zal een stemmingsverhoging het activiteitenniveau verhogen, waarbij ook prikkelbaarheid en rusteloosheid kunnen optreden. Stemmingsstoornissen zijn vaak periodiek, wat wil zeggen dat zij tijdelijk verdwijnen en later weer de kop opsteken. Stemmingsstoornissen kunnen psychisch van oorsprong zijn, maar ook veroorzaakt worden door middelengebruik of lichamelijke ziekten. Zie ook: bipolaire stoornis; cyclothyme stoornis; depressie; dysthyme stoornis; hypomanie; manie. Terug naar A-B-C index Stoornis, beperking en handicap Een veel gebruikte onderverdeling voor het in kaart brengen van de gevolgen van een ziekte. Het begrip stoornis verwijst naar de directe gevolgen, dus de veranderingen in structuur of functie. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om doofheid, een halfzijdige verlamming, psychische afwijkingen of afgestorven hersencellen. De beperking verwijst naar de gevolgen van de stoornis voor het dagelijks leven, zoals niet meer kunnen telefoneren of winkelen. De beperking heeft gevolgen voor sociale relaties en iemands plaats in de maatschappij. Dit is de handicap, bijvoorbeeld op het gebied van werk, gezin of vrijetijdsbesteding. Terug naar A-B-C index Syndroom van Asperger Het syndroom van Asperger is een aan autisme verwante pervasieve ontwikkelingsstoornis, voor het eerst beschreven door dr. Hans Asperger in 1944. Het wordt ook wel Aspergersyndroom of kortweg Asperger genoemd. In de psychologie en psychiatrie is er discussie in hoeverre het zinvol is om onderscheid te maken tussen het syndroom van Asperger en hoogfunctionerend autisme. Neuropsychologisch onderzoek heeft wel verschillen aangetoond, maar het is nog onduidelijk of deze resultaten voldoende zijn voor een duidelijke scheidslijn. Ook wordt Asperger wel als ondervorm beschouwd van Non-verbal Learning Disabilities (NLD). Geschiedenis De stoornis is vernoemd naar de Oostenrijkse psychiater en kinderarts Hans Asperger, die in 1944 een proefschrift schreef over het verschijnsel. Daarin noemt hij zijn patiëntjes "kleine professors" vanwege hun intense belangstellingen en formele taalgebruik. Het artikel was onafhankelijk van dat van Leo Kanner (over autisme) geschreven en in dezelfde periode, maar Asperger schreef in het Duits en kreeg daarom weinig aandacht. In Amerika werd zijn werk pas bekend door het werk van Lorna Wing (1981). In 1994 werd het opgenomen in de Amerikaanse Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM). Asperger en het autismespectrum Asperger wordt tot het autismespectrum gerekend. Zoals bij andere stoornissen uit dit spectrum is er een onhandige motoriek, moeite met het lezen van sociale situaties, gebrek aan inlevingsvermogen, moeite met veranderingen, een neiging tot vaste, rituele gewoonten (vgl. bijgeloof), een voorkeur voor bezigheden en interesses met sterk herhalende of systematische elementen, bijvoorbeeld het verzamelen van een bepaald soort voorwerp, en een makkelijk opgaan in fantasiewerelden (b.v. science-fiction-werelden). Onderscheidend voor Asperger is dat de taalontwikkeling normaal is, zij het dat het taalgebruik vaak ongewoon is. Belangrijke verschillen met klassiek autisme zijn de praktisch normale taalontwikkeling, de normale intelligentie (hoewel met opvallende plus- en minpunten) en de normale neiging contacten met anderen te leggen (hoewel dat doorgaans niet goed lukt). Het syndroom van Asperger wordt om deze redenen vaak tot het mildere eind van het autismespectrum gerekend. Vaak worden personen met Asperger de tijd voor hun diagnose als een 'normaal' persoon beschouwd, maar wel als iemand die op de één of andere manier om onverklaarbare redenen toch vaak tegen allerlei dingetjes aan loopt en/of problemen heeft. Ze missen vaak net de 'X-factor' in vergelijking met het grootste gros van de mensen. Afhankelijk van de aanpak van het diagnosecentrum zal iemand met het syndroom van Asperger de diagnose ‘autismespectrumstoornis’, syndroom/stoornis van Asperger, hoogfunctionerend autisme of PDD-NOS kunnen krijgen. Al deze diagnosen vallen binnen het autismespectrum en hebben dus bepaalde eigenschappen met elkaar gemeen. De diagnose wordt bemoeilijkt door de grote verschillen tussen in de eerste plaats de symptomen per diagnose, en verder in methodes en instrumenten om het syndroom van Asperger vast te stellen en de diagnostische criteria. Naast de, ook in Nederland toegepaste, Amerikaanse diagnosecriteria van de DSM-IV, zijn er ook die van de Wereldgezondheidsorganisatie (ICD-10), de Szatmari diagnostische criteria, de criteria van Gillberg en de criteria die Tony Attwood hanteert. Ontwikkeling in het onderwijs Kinderen met het syndroom van Asperger vallen soms 'buiten de boot' van het reguliere onderwijs, bijvoorbeeld door gebrekkig functioneren in de groep, specifieke problemen met een deel van de standaard lesstof, concentratiestoornissen en desinteresse. Vaak zijn de schoolprestaties goed of zelfs bovengemiddeld, maar is het sociale gedrag minder, waardoor de kinderen gepest kunnen worden. Speciaal onderwijs (in Nederland) of buitengewoon onderwijs (in België) kan dan door de meer individuele benadering een uitkomst zijn. Het onderwijs kan worden aangepast aan de specifieke talenten en zwakke kanten van de leerling, en er kan tijd worden besteed aan specifieke training voor het verbeteren van sociale vaardigheden. Compensatie en camouflage Veel meer dan mensen met klassiek autisme leren mensen met het syndroom van Asperger op den duur omgaan met hun moeilijkheden in de omgang met de omgeving en het ontwikkelen/uitbuiten van hun kwaliteiten c.q. specifieke talenten. Hun betere verbale vaardigheden en begaafdheid (gemiddelde tot hoge intelligentie) camoufleren vaak hun andere (ernstige) beperkingen. Deze camouflage, en de beperkte wetenschappelijke informatie die beschikbaar is over hun beperkingen, maken dat hun handicap door de hulpverlening onderschat wordt. Hun beperkingen op het vlak van sociale omgang en empathie zijn nochtans aanzienlijk, en leiden vaak tot sociaal isolement en economische achterstand. Pluspunten Mensen met het syndroom van Asperger kunnen zich, net als mensen met andere autistische stoornissen, volledig van de buitenwereld afsluiten en zich intensief en langdurig bezighouden met de eigen interesses. Daarnaast zijn zij heel erg precies en perfectionistisch (soms tot in het extreme), wat in bepaalde beroepen een voordeel kan zijn. In combinatie met een uitzonderlijk talent (wat overigens op zich weinig met het syndroom van Asperger te maken heeft) kan deze preoccupatie leiden tot bijzondere prestaties. Er bestaat een trend om mensen met uitzonderlijke kwaliteiten, uit heden en verleden, het syndroom van Asperger toe te dichten. Men denkt dan bijvoorbeeld aan mannen als Béla Bartók, Salvador Dalí, Albert Einstein, Bill Gates, Leonardo da Vinci, Andy Warhol en Ludwig Wittgenstein. Sommigen (met name de mensen met Asperger zelf) zijn geneigd om het syndroom van Asperger niet als een stoornis of handicap te zien, maar als een 'cognitieve stijl', een 'manier van zijn', een levensstijl of gewoon een persoonlijke karaktereigenschap, net als bv. hoogbegaafdheid, linkshandigheid of hooggevoeligheid. Sociale beperkingen Mensen met het syndroom van Asperger kunnen vaak moeilijk tussen de regels lezen binnen de sociale context. Ze beseffen vaak niet intuïtief wat sociaal (én cultureel) aanvaard is, en vinden niet altijd de juiste toon of mimiek om hun eigen emotionele toestand te uiten. Ze zijn er vaak slecht in om letterlijke en figuurlijke taal uiteen te houden en om iemands lichaamstaal te lezen (met uitzondering van duidelijke lichaamstaal, zoals boos of blij kijken). Ze weten vaak ook niet wanneer ze aan het woord moeten/kunnen komen en wanneer niet. Metaforen zijn voor mensen met Asperger vaak moeilijker te begrijpen, terwijl hun eigen metaforen juist voor de omgeving onbegrijpelijk zijn. Als indirect gevolg daarvan hebben ze in mindere of meerdere mate last van gedachteblindheid, terwijl ze van de andere kant vaak met een origineel idee kunnen komen. Deze beperkingen zijn door inzet van het verstand en oefening na loop van jaren vaak wel min of meer te compenseren. Gewoonlijk leert men gedurende zijn adolescentie gemakkelijker met mensen om te gaan. Ook het spelen met niet-letterlijk taalgebruik is te leren. Op lees– en schrijfvaardigheid presteren mensen met Asperger gemiddeld of bovengemiddeld. Wat sociale vaardigheden betreft loopt kennis meestal voorop op de sociale ontwikkeling, de praktische vaardigheden in de sociale omgang. Psychologen meten vaak een groot verschil tussen IQ (hoog) en EQ (laag). Meestal is het IQ (ver) boven het gemiddelde en is het EQ (ver) onder het gemiddelde. Ook is er tussen deze twee quotiënten vaak een soort jojo-effect, dat ook bij veel hoogbegaafden te zien is: zodra het IQ stijgt, gaat dit ten koste van het EQ en worden zodoende de sociale vaardigheden en emotionele ontwikkeling minder. Als de persoon zich minder concentreert op z'n intellect en intelligentie, kan dit soms juist weer gunstig werken op de sociaal-emotionele vaardigheden. Sommige autistische personen herkennen ook gemakkelijker de lichaamstaal van andere autisten terwijl neurotypische ('normale') mensen het daar veel moeilijker mee hebben. Veel van de sociale moeilijkheden zouden volgens mensen met het syndroom van Asperger te maken hebben met een wederzijds onbegrip, in die zin dat noch de autistische persoon noch de ‘neurotypical’ (de standaardmens) elkaar verstaan. Een belangrijk verschil hierbij is dat mensen met het syndroom van Asperger zich hier vaak van bewust zijn, anders dan de gemiddelde neurotypical. Een hieruit voortvloeiende veelgemaakte fout is dat vele neurotypische mensen denken dat iemand met het syndroom van Asperger hén niet begrijpt, terwijl het tegenovergestelde ook waar is. Vaak denken neurotypicals dan ook dat zij iemand met het syndroom van Asperger (gedeeltelijk) begrijpen, met als gevolg dat deze minder tot niet meer naar iemand met het syndroom van Asperger luisteren. Een veel voorkomend misverstand is dat de beperkte sociale contacten en activiteiten van iemand met Asperger een gevolg zouden zijn van angst. Desinteresse is waarschijnlijker. Drukke sociale gebeurtenissen zijn voor iemand met Asperger zinloos en onaangenaam. Vanuit de desinteresse wordt een activiteit dan juist belastend en inspannend i.p.v. ontlastend en ontspannend voor iemand met het syndroom van Asperger. Van daaruit kan zich dan logischerwijs uiteindelijk stress, onzekerheid en/of angst ontwikkelen. Ook verveling is een veelgehoord verschijnsel. Opgaan in afwijkende interesses Mensen met het syndroom van Asperger kunnen intense preoccupaties koesteren. De precieze interesse verschilt per persoon; vaak is deze sterk gespecialiseerd en maakt op buitenstaanders een willekeurige indruk. Verzamelwoede komt veel voor: niet alleen van postzegels, maar ook ongebruikelijke soorten objecten zoals ventieldopjes, schoenveters of fietsstandaarden. Ook het verzamelen van encyclopedische kennis komt veel voor, bijvoorbeeld over computers, reptielen, fototoestellen, wiskunde of het weer, al dan niet gecombineerd met het praktisch omgaan met deze zaken. Kenmerkend voor Asperger (en autisme in het algemeen) is niet zozeer wat de precieze interesse is, maar vooral de intensiteit waarmee men zich ermee bezighoudt. Hans Asperger noemde de kinderen met het syndroom van Asperger die hij observeerde, ‘professortjes’ omdat hij vaststelde dat de 13-jarige patiënten een even uitgebreid en genuanceerd beeld hadden over hun ‘onderzoeksgebied’ als professoren. Maar typerend is dat het overzicht vaak ontbreekt. Ook sprak Hans Asperger over intelligenzautomaten (intelligentie-automaten), vanwege het idee dat deze patiëntjes alles met hun intelligentie doen, en hun gevoelsleven er maar een beetje los bijhangt of weggedrukt wordt en daarom niet of nauwelijks aanwezig lijkt te zijn. Ze werken letterlijk met een 'input' en 'output' met daartussen een (gecompliceerde) logische programmering met wat er telkens met de input moet worden gedaan, net zoals een automaat of robot. Dwangmatig handelen Veel mensen met Asperger hebben moeite realistische eisen aan zichzelf te stellen. Vaak wordt een interesse of handeling gekozen die te hoog gegrepen is. De belangstelling voor het onderwerp is in grote mate aanwezig, maar het overzicht, de inzicht in de essentie, ontbreekt. In praktische aangelegenheden leidt dat tot "gepruts": uren onder de motorkap van een auto liggen zonder vuile handen te krijgen, of dagenlang met het aansluiten van een cd-speler bezig zijn zonder het beoogde resultaat. Meestal bestaat er geen plan B; de hulp van anderen inroepen is al helemaal geen optie. Extreem doorgevoerd kan dit gedrag leiden tot sociale gedragsstoornissen en emotionele afzondering. Verder is ook het obsessief en dwangmatig schoonhouden van bijvoorbeeld de auto, de verzameling tinnen soldaatjes of de audioapparatuur typerend. Anderzijds kan de enorme gedrevenheid, geduld en extreme fixatie en concentratie op het oplossen van een bepaald probleem, het willen begrijpen van een complex geheel of het willen bereiken van een bepaald beoogd doel, bijzondere resultaten of prestaties opleveren. Emotionele bijzonderheden Iemand met het syndroom van Asperger heeft het soms moeilijk emoties van anderen te plaatsen, in het bijzonder de subtiele boodschappen door gelaatsuitdrukkingen, oogcontact en (intiem) lichamelijk contact. Ze zijn vaak sterk egocentrisch, maar lang niet altijd egoïstisch. Mensen met het syndroom van Asperger zijn vaak emotioneler dan anderen, maar hun vermogen om deze emoties te kanaliseren en op een maatschappelijk aanvaardbare manier te uiten, ontbreekt. Bedoelingen opnemen en de vorm om hun eigen bedoelingen te uiten, is bij mensen met het syndroom van Asperger, net als bij andere mensen uit het autismespectrum, moeilijk te realiseren. Mede doordat veel mensen met het syndroom van Asperger dit juist meestal wel donders goed inzien en het besef wel degelijk aanwezig is wanneer iets aanvaardbaar of juist afwijkend overkomt, vinden zij vaak alternatieve strategieën en geven zij in tegenstelling tot autisten vaak blijk van gevorderde mogelijkheden om gewoon gepast en ogenschijnlijk normaal te reageren naar anderen. Expliciet zijn en in een heldere taal (dat wil zeggen zonder gebruik van figuurlijke taal en onduidelijke begrippen zoals het woord normaal in "doe eens normaal") uitleggen wat men als niet-autistische persoon wil en bedoelt, kan veel verwarring en onbegrip uit de weg gaan. Een persoon met het syndroom van Asperger kan wanneer zaken op een onverwachte manier gaan, last krijgen van emotionele spanning. Terugtrekking, vluchtgedrag, kwaadheid, agressie, paniek of een huilbui kan dan bij sommigen het gevolg zijn. DSM-criteria Het DSM-IV geeft de volgende criteria (299.80): A. Kwalitatieve tekortkomingen in de sociale interactie, wat blijkt uit minimaal twee van de volgende criteria: Duidelijke tekortkomingen in meerdere vormen van niet-verbaal gedrag, bijvoorbeeld rechtstreeks oogcontact, gelaatsexpressie, lichaamshouding en gebaren in sociale context. Onvermogen tot het aangaan van relaties met leeftijdgenoten die passend zijn bij het niveau van ontwikkeling. Ontbreken van het spontaan delen van vreugde, interesses of prestaties met anderen (bijvoorbeeld geen voorwerpen tonen, geven of aanwijzen). Gebrek aan sociale of emotionele wederkerigheid. B. Beperkte herhaalde en stereotiepe gedragspatronen, interesses en activiteitenpatronen, wat blijkt uit minimaal één van de volgende criteria: Overheersende preoccupatie met een of meer stereotiepe en beperkte interessepatronen die afwijkend is in intensiteit of aandachtsgebied. Duidelijk inflexibel vasthouden aan niet-functionele routinehandelingen of rituelen. Stereotiep en herhaald motorisch gedrag (bijvoorbeeld fladderen of draaien van handen of vingers of complexe bewegingen met het hele lichaam). Duidelijke preoccupatie met delen van voorwerpen. C. De aandoening leidt tot klinisch significante tekortkomingen op sociaal of beroepsmatig gebied of op andere belangrijke terreinen. D. Er is geen klinisch significante achterstand in de taalontwikkeling (bijvoorbeeld woorden op tweejarige leeftijd, zinnen op driejarige leeftijd). E. Er is geen klinisch significante achterstand in de cognitieve ontwikkeling of in de ontwikkeling van zelfhulpvaardigheden, aanpassingsgedrag (sociale interactie niet meegerekend) en de nieuwsgierigheid naar de omgeving. F. Er is niet voldaan aan de criteria voor een andere pervasieve ontwikkelingsstoornis of schizofrenie. Terug naar A-B-C index Theatrale persoonlijkheidsstoornis Ook wel de histrionische persoonlijkheidsstoornis. (Eng: histrionic personality) Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept. Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch. Symptomen van de theatrale persoonlijkheidsstoornis het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme) Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden. Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn. Treft snelle beslissingen Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen Kenmerken van de theatrale persoonlijkheidsstoornis De theatrale persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint. Het essentiële kenmerk van de theatrale persoonlijkheidsstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten. Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden. De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten. Vrouwen Vrouwen met de theatrale persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben. Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties. Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen. Mannen Mannen met de theatrale persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig. Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren. Andere gegevens De theatrale persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven. De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden. Oorzaken De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De theatrale persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe. Terug naar A-B-C index Transseksualiteit Ook gender-identiteitsstoornis. De behoefte om te leven en geaccepteerd te worden als een lid van het andere geslacht. Transseksuelen voelen zich gevangen in het lichaam van het 'verkeerde' geslacht en kunnen bijvoorbeeld een afkeer hebben van de eigen genitaliën. Terug naar A-B-C index Trauma Algemene aanduiding voor lichamelijk letsel dat het gevolg is van een ongeluk of geweld. Een psychische zeer aangrijpende gebeurtenis, zoals een verkrachting of het verlies van een kind. In zulke gevallen kan men spreken van een geestelijk letsel dat tot bepaalde vormen van geestelijke invaliditeit kan leiden. Terug naar A-B-C index Posttraumatische stressstoornis Een psychische reactie die is ontstaan na een ingrijpende gebeurtenis, zoals een gijzeling, oorlog of marteling. De reactie treedt enkele weken of maximaal een half jaar na de stressvolle gebeurtenis op. Het trauma wordt in zogenaamde 'flashbacks', gedachten of nachtmerries steeds opnieuw beleefd en tegelijkertijd probeert de betrokkene juist de gedachten aan het trauma uit te bannen. De persoon is mogelijk emotioneel afgestompt en niet meer zo betrokken bij zijn dagelijks leven. Daarnaast kan sprake zijn van slecht slapen en prikkelbaarheid. Bijkomende symptomen kunnen angstaanvallen, neerslachtigheid en slapeloosheid zijn. Terug naar A-B-C index Transvestitisme De behoefte zich te hullen in kleding van het andere geslacht. Wanneer dit gepaard gaat met seksuele opwinding, wordt gesproken van fetisjistisch transvestitisme. Wanneer het verkregen plezier niet seksueel van aard is, is sprake van dual-role-transvestitisme. Transvestieten hebben niet de behoefte hun lichaam operatief te laten veranderen om ook anatomisch op het andere geslacht te lijken. Terug naar A-B-C index Voyeurisme Een seksuele afwijking waarbij het ongezien bespieden van anderen die zich ontkleden of seksuele handelingen verrichten de voornaamste bron van seksuele lust is. Terug naar A-B-C index Vrees Een vorm van angst die veroorzaakt wordt door een specifieke dreiging, die zowel buiten als binnen een organisme gelegen kan zijn. Er wordt dus een bepaald persoon, ding of situatie gevreesd, terwijl angsten niet altijd door een specifiek object veroorzaakt worden. Terug naar A-B-C index Vriendschap en vijandschap Sociale interactieprocessen, waarvan met name het vormen van vriendschappen in de sociale psychologie is bestudeerd. De behoefte aan sociaal contact is een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde; essentieel is het belonende karakter van de vriendschap voor het individu. Deze sociale bekrachtiging is voor een ieder van sterk individuele factoren afhankelijk, maar wordt wel bevorderd door algemene factoren als: de fysieke en sociale nabijheid in het dagelijks leven, de overeenkomst in sociale achtergrond en attituden, de mate van wederzijdse sociale goedkeuring, de mate waarin ieders behoeften elkaar wederzijds aanvullen (zoals bijvoorbeeld de behoefte om te domineren en de behoefte gedomineerd te worden), de verwachtingen omtrent de sociale rol van de ander en de mate waarin diegene daaraan voldoet. Terug naar A-B-C index Vrije associatie Het ongedwongen aan elkaar rijgen van gedachten. Dit wordt o.a. binnen de psychoanalytische therapie gebruikt. De cliënt wordt gevraagd zonder voorbehoud te reageren op een door de analyticus aangeboden stimulus (woord, verhaal, plaatje, enz.). Aan de hand hiervan hoopt de analyticus op het spoor te komen van onbewuste problematiek, die een sturende werking op de associatie zou hebben. Het gaat hier dus niet om de associaties op zich, maar veeleer om de psychische krachten die de associaties tot stand brengen. Terug naar A-B-C index Waan Een niet met de werkelijkheid overeenstemmend denkbeeld, dat zich niet laat corrigeren door redelijke argumenten en waarbij kennelijk de behoefte niet bestaat om te zien of het wel klopt. Hoewel strikt genomen vrijwel iedereen zijn eigen wanen koestert, wordt de term meestal gebruikt in verband met psychische stoornissen. De waan kan iets preciezer aangeduid worden met waandenkbeeld, waanvoorstelling en waanwaarneming. Onderscheiden worden onder andere grootheidswaan en de hier tegenoverstaande nihilistische of melancholische waan, achtervolgingswaan, betrekkingswaan, jaloersheidwaan, somatische waan, vergiftigingswaan, schuldwaan (iemand denkt een groot misdadiger te zijn, terwijl hier geen enkele aanleiding voor is), rijkdom-of armoedewaan, onsterfelijkheidwaan, ziektewaan, beïnvloedingswaan (het idee door andere personen of krachten 'gestuurd' te worden) en religieuze waan. Wanen lijken misschien bizar, maar wanneer iemand zich in de levensgeschiedenis van de betrokken persoon verdiept, krijgen ze meestal iets begrijpelijks. Zo kan het gebeuren dat iemand die vaak vernederd is, als reactie een grootheidswaan ontwikkelt. Wanen kunnen een onderdeel uitmaken van een psychiatrische stoornis, maar kunnen ook ontstaan door een hersenstoornis. Terug naar A-B-C index Waanstoornis Een stoornis waarbij wanen het meest opvallende of het enige kenmerk vormen. Bizarre wanen, zoals het idee dat de persoon onder controle van een andere macht staat, komen niet voor. De wanen houden doorgaans lang aan en zullen in sommige gevallen nooit verdwijnen. Dikwijls gaat het om één waan of om een aantal wanen rondom hetzelfde thema. Vaak komen wanen voor die betrekking hebben op de eigen grootheid, ingebeelde ziekten, de ontrouw van de partner, de verliefdheid van een hoger geplaatst persoon, of dat de wereld tegen de persoon samenspant. Minder vaak voorkomend is het idee dat het lichaam mismaakt is, dat het stinkt of dat anderen denken dat de persoon homoseksueel is. Terug naar A-B-C index Waarde De betekenis die iets heeft als bezit of ruilobject met name uitgedrukt in geld. De maatstaf waarmee andermans gedrag, het eigen gedrag, maar ook voorwerpen of instellingen beoordeeld worden. Gedrag kan goed of slecht gevonden worden en een voorwerp mooi of lelijk. Het getal dat de uitkomst is van een meting. Terug naar A-B-C index Waardevrijheid Het vrij zijn van morele overwegingen. De socioloog Max Weber (1864-1920) stelde aan het begin van deze eeuw dat wetenschap waardevrij moest zijn en zich moest beperken tot het bestuderen en weergeven van de werkelijkheid. Deze stellingname is vooral begrijpelijk vanuit de achtergrond van een eeuwenlange religieuze en politieke inmenging in de wetenschap. In de praktijk blijken de sociale wetenschappen echter absoluut niet waardevrij: begrippen als democratie, maatschappelijke ongelijkheid, emancipatie, geestelijk gestoord of zwakzinnig hebben allemaal een morele lading. Wie de werkelijkheid hiermee beschrijft, spreekt tevens een waardeoordeel uit. Een ander punt is dat de onderzoeker altijd een keuze doet aan welk onderwerp hij aandacht besteedt. Ook hier spelen aardeoordelen een rol. Terug naar A-B-C index Waarheid Het bestaan van overeenstemming tussen uitspraak of kennis en werkelijkheid. Het is onmogelijk aan te geven wanneer dit precies het geval is. Vandaar dat waarheid tegenwoordig ook wel wordt opgevat als een systematische samenhang tussen menselijke oordelen. Terug naar A-B-C index Waarneming Ook perceptie. Een activiteit van het organisme waardoor interne en externe prikkels worden geregistreerd. Dit is geen passief proces. De selectie en interpretatie van prikkels blijken van eminent belang. Hierbij speelt niet alleen de beroering van de receptoren (zintuigen) een rol, maar evengoed denk- en geheugenprocessen. De waarneming is geen op zichzelf staande activiteit, maar is nauw verweven met andere functies van het organisme. Zo is het noodzakelijk dat het organisme zich actief kan bewegen en allerlei ervaringen kan opdoen, omdat anders de waarneming zich nauwelijks ontwikkelt. Als de omgeving van het organisme voldoende rijk is, ontwikkelt een groot deel van het waarnemingsproces zich vanzelf, dus buiten bewuste leerprocessen om. Bij de mens blijkt deze ontwikkeling langer door te gaan dan bij dieren. Dit wordt veroorzaakt door de nauwe samenhang met het denken en het geheugen en door de scherpende invloed van taal. De verschillende zintuigen werken ook niet onafhankelijk van elkaar. Zo neemt bijvoorbeeld de gevoeligheid voor licht alsmede de gezichtsterkte toe bij een prikkeling van het gehoor. Daarnaast ontwikkelt het ene zintuig zich sterker als het andere uitvalt. Een voorbeeld van dat laatste is het scherpe gehoor van langdurig blinden. Zij zijn daardoor vaak in staat geluidsecho's van voorwerpen op te vangen. De structuur en locatie van het object kunnen daardoor herkend worden. Terug naar A-B-C index Waarnemingstheorieën Ook perceptietheorieën. De theoretische opvattingen over de wijze waarop de waarneming tot stand komt. Een eerste onderscheid dat gemaakt kan worden is tussen de empirische en nativistische theorieën. In de klassieke, empirische theorie is de waarneming het min of meer passief opdoen van indrukken uit de wereld. Op grond van ervaringen en kennis van de wereld organiseert de mens vervolgens deze indrukken. Iemand heeft bijvoorbeeld de indruk dat een appel op twee of vijf meter afstand even groot is, ondanks dat de grootte van de afbeelding op het netvlies aanzienlijk verschilt. Volgens de empirische theorie komt dit doordat wij geleerd hebben dat een voorwerp niet van grootte verandert als het verder van ons af gelegen is. De empirische theorie schiet echter ernstig te kort bij de verklaring van visuele illusies. De nativistische theorie stelt hier tegenover dat de waarneming wordt georganiseerd door aangeboren principes. Het blijkt bijvoorbeeld dat proefdieren die geen gelegenheid hebben gehad visuele ervaringen op te doen, toch niet in een afgrond lopen. Zij hebben kennelijk het aangeboren vermogen diepte waar te nemen. Een ander onderscheid is tussen theorieën die waarneming opvatten als een bottom-up- of topdown-proces. De constructivistische theorie gaat er van uit dat de waarneming topdown ofwel conceptueel gestuurd wordt. Dit betekent dat de waarneming niet alleen afhankelijk is van de zintuiglijke indrukken, maar evengoed door verwachtingen en kennis van de stimuli wordt beïnvloed. Dit interactieve proces wordt inferentie genoemd. De inferentie verklaart tevens waarom er fouten gemaakt worden in de waarneming. De theorie van de directe waarneming gaat er van uit dat waarneming vooral bottom-up ofwel data-gestuurd plaatsvindt. Een belangrijke naam op dit gebied is James J. Gibson. Hij veronderstelde dat de prikkeling van de zintuigen veel meer informatie levert dan algemeen wordt aangenomen en dat daardoor de topprocessen overbodig zijn. Centrale begrippen van Gibson zijn affordance en texture gradient. Er is zowel voor de topdown als voor de bottom-up benadering veel te zeggen. De zintuiglijke informatie is zo rijk dat kennis en verwachtingen de waarnemingen alleen beslissend beïnvloeden bij gedegenereerde (onduidelijke) stimuli. De waarneming is echter ook niet helemaal onafhankelijk van kennis, wat blijkt uit het feit dat sommige visuele illusies alleen voorkomen bij personen met een culturele achtergrond die hen geleerd heeft diepte waar te nemen op een plat vlak. Vandaar dat geprobeerd is tot een synthese te komen van beide theorieën. Ulrich Neiser stelt de waarneming bijvoorbeeld voor als een perceptuele cyclus. De waarnemer zou beschikken over anticiperende cognitieve schema's die de exploratie van de omgeving sturen, maar de exploratie van de omgeving wordt ook direct gestuurd door de stimuli uit de omgeving. Ook het anticiperende schema wordt direct beïnvloed door de stimuli uit de omgeving. Een wat oudere theorie op het gebied van de waarneming is gegeven door de gestaltpsychologie. De opvattingen van de theoretici uit deze richting hebben geleid tot het opstellen van Gestaltwetten. Een invloedrijke theorie op het gebied van de waarneming is opgesteld door de waarnemingstheoreticus David Marr en zijn collegae en heeft specifiek betrekking op de visuele waarneming. Marr maakt daarbij gebruik van drie niveaus waarop de binnenkomende informatie verwerkt wordt. Allereerst is er het niveau van de 'hardware' (de zintuigcellen en de neuronen die daarmee in verbinding staan). Op dit niveau wordt de 'primaire schets' gemaakt. Dit is de basisinformatie, met daarbij opgenomen informatie over kleuren, lichtintensiteit, hoeken, randen, e.d. Deze informatie is tweedimensionaal weergegeven en wordt op verschillende plaatsen onafhankelijk van elkaar gecodeerd. De primaire schets wordt vervolgens met behulp van de beschikbare zintuiglijke indrukken over bijvoorbeeld schaduwen en grootte, 'vertaald' naar de '2,5-D-schets'. Hierin zijn gegevens opgenomen over de diepte, de contouren en hun oriëntatie. De 2,5-D-schets is nog steeds tweedimensionaal en is net als de primaire schets gemaakt vanuit het gezichtspunt van de kijker. De 2,5-D-schets wordt daarna omgezet tot het '3-D-niveau', het niveau van de software of computaties (computationalisme). Het 3-D-niveau is de volledige driedimensionale representatie van het gezichtsveld, waarbij tevens de onderlinge posities van objecten zijn opgenomen. Het 3-D-niveau is onafhankelijk van het punt van waaruit gekeken wordt. De richting waarin de informatieverwerking plaats vindt, is van de primaire schets naar het 2,5-D-niveau volledig bottom-up, maar tussen het 2,5-D-niveau en het 3-D-niveau is sprake van een wederzijdse beïnvloeding. Er vinden dus top-down- en bottom-up processen plaats. Terug naar A-B-C index Zoöerastie Het hebben van geslachtsgemeenschap met dieren. Terug naar A-B-C index Zoöfilie Ook bestialiteit. Een weinig voorkomende seksuele afwijking waarbij dieren een sterke erotische aantrekkingskracht hebben. Dit kan leiden tot zoöerastie: het hebben van geslachtsgemeenschap met dieren. Dierenliefde zonder de seksuele bijbetekenis. Terug naar A-B-C index Zoöfobie Een extreme angst voor dieren in het algemeen of voor bepaalde dieren in het bijzonder, zoals honden en katten. Terug naar A-B-C index
NBVH = Nederlandse Bond van Hypnotherapie NVPA = Het Nederlands Verbond voor Psychologen, Psychotherapeuten en Agogen

Onder constructie

Zoek alfabetisch!
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M

N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z

Staat Uw woord niet in deze lijst klik dan hier = Wikipedia

A
Affect

Affectieve verwaarlozing

Affectlabiliteit

Affectvervlakking

Afhankelijkheid
Amnesie

Amnesie, anterograde

Amnesie, posttraumatische

Amnesie, retrograde

Amnesie, voorbijgaande globale

Amnestisch syndroom

Amygdala
Anaal karakter
Anale fase
Angst

Angst: Agorafobie

Angst: Fobie

Angst: Sociale fobie ook wel antropofobie

Angsthysterie

Angstige- of ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis
Angstneurose
Angststoornis
Angst: Diffuse of gegeneraliseerde angststoornis
Angst: Paniekstoornis, ook wel episodische paroxismale angst
Angst: Pavor Nocturnus
Anhedonie
Anorexia nervosa
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Asociale persoonlijkheidsstoornis
Asperger, syndroom van
Associatie

Associatiegebieden
Attitude

Attitudeschaal

Attitudeverandering

Attributie

Attributiefout

Atypisch
Autisme

B
Bipolaire stoornis
Borderline persoonlijkheidsstoornis
Bulimia nervosa

C
Cognitieve Gedragstherapie
Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis

D
Depressie
Depressieve stoornis

Depressie, anaclitische

Depressie, postpartum ook wel postnatale depressie

Depressie, postschizofrene

Depressie, vitale of melancholische

Dissociale persoonlijkheidsstoornis
Dissociatie

Dissociatieve amnesie

Dissociatieve fugue

Dysthymie

Dysthyme stoornis

E
Eetstoornissen

Anorexia nervosa

Bulimia nervosa

Pica

Geofagie

Ego

Egocentrisch maatschappijbeeld

Egocentrisme

Egoïsme

Ego-ideaal

Ego-ontwikkeling oftewel Ego-formatie

Ego-psychologie

Ejaculatie
Ejaculatie, voortijdige
Electief mutisme
Electra-complex
Emotie

Emotieregulatie

Emotieregulatie, stoornissen in de

Emoties, ABC-model van

Emotietheorieën

Emotioneel gedrag

Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis

Emotionele beleving

Emotionele beleving, stoornissen in de

Emotionele intelligentie

Emotionele ontwikkeling

Empathie
Episodische paroxismale angst
Eufoor of Euforie
Exhibitionisme

F
Fallisch karakter
Fallisch narcisme
Fallische fase
Falsificatie
Fanatisme
Fantasie
Fetisjisme
fMRI-scan
Fobie

Fobietest

Fobie, sociale

Functionele analyse
Fysiologie
Fysiologische psychologie

G
GABA
GABA-receptoren
GAF-schaal
Geboortevolgorde
Geboortetrauma
Gedachtegangstoornissen
Gedrag

Gedragsanalyse

Gedragsstoornis

Gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde

Gedragstherapie

Gedragstherapie, cognitieve

Geheugen
Geheugenmetafoor
Genitale fase
Geofagie
Geslachtsdrift
Geslachtshormonen
Geslachtsidentiteit
Geslachtsidentiteitsstoornis
Geslachtsrol
Gespleten persoonlijkheid
Gestaltpsychologie
Gestalttherapie
Gestaltwetten
Gevoel

H
Histrionische persoonlijkheidsstoornis
Hypnose

Hypnose-theorieën

Hypnose-inductie

Hypnose-deductie

Hypnotherapie

Hypnotica

Hypochondrie
Hypofyse
Hypokinesie
Hypomanie
Hypothalamus
Hypothese
Hysterie

I
Impotentie
Impulsiviteit
Incest
Individu
Individualisering
Individualiteit
Individuele psychologie
Individuatie
Inductie

J
Jaloezie
Jargon
Jeugdherinneringen
Jeugdpsychologie
Jung, Carl Gustav

K
Klinisch psycholoog
Klinische psychologie
Korte-termijngeheugen

L
Lange-termijngeheugen
Latentieperiode
Libido
Libidoverlies
Libido sexualis

M
Manie
Masochisme
Misbruik van een middel

N
Narcisme

Narcisme, fallisch

Narcistische libido ook wel object-libido

Narcistische persoonlijkheidsstoornis

Neobehaviorisme
Neocortex
Neologisme
Nervositeit
Neuraal netwerk
Neurale buis
Neurasthenie
Neuro

Neuroanatomie

Neuroblast

Neurofeedback

Neurohormonen

Neuroleptica

Neurolinguïstisch programmeren

Neurologie

Neuroloog

Neuromodulatie

Neuromodulatoren

Neuromusculaire synaps

Neuropeptiden

Neuropsychiatrie

Neuropsychologie

Neurose

Neurosecretie

Neuroticisme

Neuroticisme test

Neurotoxicologie

Neurotransmitter

Neurotrofe stoffen

Neuro-endocrien systeem

Neuro-endocriene cel

Neutralisering
Nociceptie
Nociceptor
Non-verbale leerstoornis
Non-verbaal
Non-verbale intelligentie
Noradrenaline
Noradrenaline-dopamine-heropnameremmenrs
Noradrenerg neuron
Norm

O
Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis
Oedipale fase
Oedipus-complex
Oerschreeuwtherapie
Omkering in het tegendeel
Ontwikkelingsstoornis
Oraal karakter
Orale fase

P
Paniekstoornis
Panpsychisme
Panseksualisme
Paradigma
Paradoxale interventie
Parafilia
Paralimbische zone
Paralinguïstische communicatie
Parallelle informatieverwerking
Parallellisme
Paramedici
Paranoia
Paranoïde persoonlijkheidsstoornis
Paranoïde Schizofrenie
Paranoid-hallucinatoor syndroom
Paranormaal
Parapraxie
Parapsychologie
Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis
Pathologie
Pavor Nocturnus
Pedofilie
Persoonlijkheid

Persoonlijkheidsleer

Persoonlijkheidsstoornis

Afhankelijke Persoonlijkheidsstoornis

Angstige persoonlijkheidsstoornis

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

Asociale persoonlijkheidsstoornis

Asthene persoonlijkheidsstoornis

Borderline persoonlijkheidsstoornis

Compulsieve persoonlijkheidsstoornis

Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis zie cylothymie

Depressieve persoonlijkheidsstoornis zie dysthymie

Dissociale persoonlijkheidsstoornis

Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis

Dysthyme (persoonlijkheids)stoornis

Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis

Explosieve persoonlijkheidsstoornis

Histrionische persoonlijkheidsstoornis

Narcistische persoonlijkheidsstoornis

Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis

Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis

Paranoïde persoonlijkheidsstoornis

Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis

Psychopathische persoonlijkheidsstoornis

Schizoïde persoonlijkheidsstoornis

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis

Sociopathische persoonlijkheidsstoornis

Theatrale persoonlijkheidsstoornis

Persoonlijkheidstheorieën

Persoonlijkheidstrekken

Persoonlijkheidsverandering

Pica
Psyche

Psychiater

Psychiatrie

Psychiatrische instelling

Psychisch gehandicapt

Psychisch trauma

Psychische energie

Psychische stoornis

Psychische stoornis, organische en functionele

Psychoactieve middelen

Psychoanalyse

Psychodiagnostiek

Psychodrama

Psychodynamische therapieën

Psychofarmaca

Psycholinguïstiek

Psychologie

Psychologisch krachtveld

Psychologisch selectieonderzoek

Psychologische functieleer

Psychologische test

Psycholoog

Psycholoog NIP

Psychometrie

Psychomotorische therapie

Psychoneurose

Psychoneuro-endrocrinologie

Psychonomie

Psychopaat/Psychopathie

Psychopathische persoonlijkheidsstoornis

Psychopathologie

Psychose

Psychoseksuele ontwikkeling

Psychose, organische en niet-organische

Psychosociale stadia

Psychosomatisch

Psychostimulantia

Psychosynthese

Psychotherapeut

Psychotherapie

Psychotherapie, provocatieve

Psycho-

Psycho-educatie

Q

R
Ratio
Rationalisatie
Rationalisme
Rationaliteit
Rationeel-emotieve therapie
Receptor
REM-slaap
Representatie

S
Sadisme
Sedativa
Seizoengebonden depressieve stoornis
Seks, Sex

Sekseverschillen

Seksisme

Sekstherapie

Seksualiteit Belevingsschaal

Seksuele ontwikkeling

Seksuele stoornis

Seksuele symboliek

Selectieve aandacht
Selectieve serotonine-heropnameremmers
Selectieve serotonine-noradrenaline-heropnameremmers
Self-fulfilling prophecy
Schizofrenie

Schizoaffectieve stoornis

Schizofrene resttoestand

Schizofrenie, dopaminehypothese voor

Schizofrenie, floride en negatieve symptomen

Schizofrenie, hebefrene

Schizofrenie, hersenafwijkingen bij

Schizofrenie, katatone

Schizofrenie, ongedifferentieerde

Schizofrenie, paranoïde

Schizofrenie, procesmatige en reactieve

Schizoïde

Schizoïde persoonlijkheidsstoornis

Schizophrenia simplex

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis

Schuldgevoel
Sociale Fobie
Sociopathische persoonlijkheidsstoornis
Somatisatie

Somatisatiestoornis

Somatische waan

Somatoforme stoornis

Ongedifferentieerde
Conversie

Conversiestoornis

Pijnstoornis

Stoornis in de lichaamsbeleving

Somatogeen versus psychogeen

Stemming
Stemmingscongruentie-effect
Stemmingsstoornis
Stoornis
Syndroom van Asperger

T
Theatrale persoonlijkheidsstoornis
Transseksualiteit
Trauma
Posttraumatische stressstoornis

Transvestitisme

U

V
Voyeurisme
Vrees
Vriendschap en vijandschap
Vrije associatie

W
Waan
Waanstoornis
Waarde
Waardevrijheid
Waarheid
Waarneming
Waarnemingstheorieën

X

Y

Z
Zoöerastie
Zoöfilie
Zoöfobie

Affect
Een bepaalde emotie of een bepaald gevoel met betrekking tot een specifieke situatie of gebeurtenis. Vaak wordt het woord affect gebruikt voor heftige gemoedsaandoeningen. Het woord affectvervlakking heeft betrekking op een verarming van het gehele gevoelsleven.

Affectarmoede: zie Affectvervlakking

Affectieve stoornis: zie Stemmingsstoornis
Terug naar A-B-C index

Affectieve verwaarlozing
Een vorm van kindermishandeling die bestaat uit het- in ernstige en chronische mate - onthouden van (ouderlijke) liefde aan een kind. De affectieve verwaarlozing kan plaatsvinden binnen het gezin of in een tehuis. Het heeft desastreuze gevolgen voor de emotionele en sociale ontwikkeling van het kind. Het kan onder meer leiden tot een zeer gebrekkige ontwikkeling van het geweten en tot het onvermogen om stabiele relaties aan te gaan.
Terug naar A-B-C index

Affectlabiliteit
Een gebrek aan stabiliteit in de emotionele beleving. De persoon kent sterke stemmingswisselingen. Dit kan een gevolg zijn van een hersenbeschadiging, zoals bij dementie.
Terug naar A-B-C index

Affectvervlakking, ook wel affectarmoede
Emotionele afstomping, het minder intens beleven van vreugde en verdriet. Dit kan een onderdeel zijn van schizofrenie.
Zie ook: emotionele beleving, stoornissen in de
Terug naar A-B-C index

Afhankelijkheid

In de statistiek:
de samenhang tussen 'variabelen. De verandering in de ene variabele gaat gepaard met veranderingen in de andere. Statistische afhankelijkheid impliceert geen oorzaak-gevolg relatie.
In de kansrekening:
twee gebeurtenissen zijn afhankelijk van elkaar als de kans op het gelijk optreden van de gebeurtenissen niet gelijk is aan het product van de twee afzonderlijke kansen.
In de 'psychopathologie:
een 'persoonlijkheidsstoornis. Mensen met deze stoornis weigeren of zijn niet in staat om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven en laten alles bepalen door anderen (afhankelijke of asthene persoonlijkheidsstoornis).
In de sociale psychologie:
het sterk aangewezen zijn op anderen voor steun, voor het vormen van een mening, e.d.
In de psychofarmacologie:
afhankelijkheid van 'psychoactieve middelen (verslaving of addictie). Een zeer sterk verlangen naar, of een dwangmatige behoefte aan een bepaald middel (meestal alcohol of drugs). In het dagelijks spraakgebruik wordt van verslaving gesproken. De gebruiker geeft de inname van het middel prioriteit boven andere dingen in zijn leven, die vroeger veel belangrijker voor hem waren. Het gebruik wordt bijvoorbeeld in stand gehouden omdat het middel een prettig gevoel geeft of om andere, meestal onprettige, gevoelens te onderdrukken. Ook kan de gebruiker het slechte gevoel willen ontlopen dat zou ontstaan als het middel niet meer ingenomen wordt, de zogenaamde 'ontwenningsverschijnselen’.

De afhankelijkheid kan fysiologisch of psychologisch van aard zijn.
Psychologische afhankelijkheid wordt gekenmerkt door een volhardende motivatie het middel in te nemen, terwijl er geen fundamentele lichamelijke reacties optreden die voor de motivatie verantwoordelijk zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval na langdurig gebruik van 'cannabis. Bij fysiologische afhankelijkheid is het lichaam helemaal ingesteld op een dagelijkse portie van het middel. Het staken van het gebruik leidt tot (ernstige) lichamelijke en/of psychische stoornissen. Een droogstaande alcoholverslaafde krijgt bijvoorbeeld sterke trillende vingers en voelt zich een wrak.
Terug naar A-B-C index

Amnesie
Algemene aanduiding voor geheel of gedeeltelijk geheugenverlies voor gebeurtenissen. Dit kan zowel betrekking hebben op het korte-termijngeheugen als op het lange-termijngeheugen. Bij organische amnesie is een aanwijsbaar lichamelijk letsel verantwoordelijk voor het geheugenverlies.
Er bestaan twee vormen. In de eerste plaats is het mogelijk dat alleen een bepaald tijdvak uit het geheugen verdwijnt. Een dergelijk 'gat' in het geheugen kan bijvoorbeeld ontstaan door een hoofdwond, epilepsie, een te laag suikergehalte in het bloed, alcoholische vergiftiging (een zogenaamde black-out) of na het toedienen van elektroshocks. Een andere mogelijkheid is dat het vermogen om nieuwe informatie op te nemen blijvend is verstoord, zoals bij het amnestisch syndroom of dementie.
De term amnesie wordt minder gebruikt voor geheugenzwakte door psychische oorzaken, zoals onoplettendheid op het moment dat de informatie werd aangeboden. De term dissociatieve amnesie wordt gebruikt voor geheugenverlies dat zou optreden na schokkende gebeurtenissen, die iemand niet kan verwerken.
Terug naar A-B-C index

Amnesie, anterograde
Een vorm van geheugenverlies (amnesie) waarbij herinneringen ontbreken aan gebeurtenissen, die plaatsvonden na de gebeurtenis (ongeval of ziekte) die de amnesie heeft veroorzaakt. De persoon is na het ongeval enige tijd niet in staat geweest nieuwe informatie op te nemen en er is een 'gat' in zijn geheugen ontstaan. Het is tevens mogelijk dat de geheugenfunctie blijvend is verstoord, zodat de persoon de rest van zijn leven grote problemen kent om nieuwe dingen te leren of zelfs helemaal niet meer in staat is om nieuwe zaken in zijn geheugen te prenten.

Zie ook: amnesie, retrograde
Terug naar A-B-C index

Amnesie, posttraumatische
(PTA) Een gat in het geheugen dat is ontstaan door hoofdletsel (trauma). De posttraumatische amnesie eindigt op het moment dat het geheugen weer gaat functioneren. Meestal kan de persoon zich het ongeval zelf niet herinneren, omdat ook sprake is van enige retrograde amnesie.
Terug naar A-B-C index

Amnesie, retrograde
Een vorm van geheugenverlies (amnesie) waarbij de herinneringen zijn aangetast aan gebeurtenissen, die plaatsvonden voorafgaand aan de gebeurtenis (ongeval of ziekte) die de amnesie heeft veroorzaakt. Het komt bijvoorbeeld vaak voor dat mensen die een zware hersenschudding oplopen, zich niets kunnen herinneren van de minuten voorafgaand aan het ongeluk.
Terug naar A-B-C index

Amnesie, voorbijgaande globale
Korte episode van geheugenverlies. De patiënt neemt in het geheel geen nieuwe informatie meer op in zijn geheugen en maakt daardoor een verloren indruk. Hij kan bijvoorbeeld voortdurend vragen waar hij is, zonder dat het antwoord tot hem doordringt. De stoornis duurt van slechts enkele uren tot ongeveer twee dagen. Daarna wordt alles weer normaal. De voorbijgaande globale amnesie herhaalt zich gewoonlijk niet en is geen voorbode van ernstige ziekten. Zij laat wel een gat in het geheugen na.
Terug naar A-B-C index

Amnestisch syndroom
Ook syndroom of psychose van Korsakov. Een ernstige geheugenstoornis voor het recente en het verdere verleden, die samenhangt met een lichamelijke ziekte of aandoening. Het onmiddellijke geheugen is gespaard en de persoon kan bijvoorbeeld nog wel cijferreeksen nazeggen. Deze geheugen inhoud is echter verdwenen, zodra de betrokkene even is afgeleid. De mogelijkheden om nieuwe informatie in het lange-termijngeheugen onder te brengen is daardoor ernstig verstoord. Het verstandelijke functioneren is nauwelijks veranderd en het bewustzijn is helder. De meest voorkomende vorm is het gevolg van jarenlang buitensporig alcoholgebruik, maar ook hersenbeschadiging door andere oorzaken kan dit effect hebben. Hierbij zijn met name de temporaal kwab en de tussenhersenen betrokken. Patiënten met een amnestisch syndroom vullen soms de gaten in hun geheugen op met verzinsels (confabulaties), maar dat is niet altijd het geval.
Terug naar A-B-C index

Amygdala
Ook amygdaloïd complex. Een amandelvormige structuur in de hersenen, die uit tenminste drie kernen bestaat en die onderdeel uitmaakt van het in emoties gespecialiseerde limbische systeem. De amygdala is in staat voorheen neutrale stimuli te verbinden met emotionele reacties en is betrokken bij het vermijden van negatieve prikkels. Daarnaast zijn er veel verbindingen met het geheugencentrum, de 'hippocampus. De amygdala krijgt ook informatie van alle zintuigen en lijkt huidige ervaringen te evalueren aan de hand van vroegere ervaringen. Ook is de amygdala betrokken bij de totstandkoming van defensieve agressie (verdediging). Na verwijdering van de amygdala reageren mensen en apen niet meer adequaat op sociale signalen. Ook kunnen ze niet meer aanleren wat gevaarlijk is. Apen raken daardoor hun plaats in de sociale rangorde van hun groep kwijt. Elektrische stimulatie van de amygdala kan leiden tot ernstige angst- en woedeaanvallen. Tot slot heeft de amygdala verbindingen met de hypothalamus en is op die manier betrokken bij hormonale reacties en het bewaren van het evenwicht in het lichaam.
Terug naar A-B-C index

Anaal karakter
Binnen de psychoanalyse wordt deze term gebruikt om een volwassene aan te duiden die anaal gefixeerd is. Dit wil zeggen dat de persoon in kwestie geheel of gedeeltelijk in de anale fase is blijven steken. Het anaal karakter kan zich zowel uiten in een grote volgzaamheid gecombineerd met slordigheid als in uitgesproken eigenwijsheid gecombineerd met ordelijkheid.

Ook anaal-sadistische fase = Anale fase
Terug naar A-B-C index

Anale fase
(Anaal: de anus betreffende) Ook anaal-sadistische fase. Volgens psychoanalytici de tweede fase in de psychoseksuele ontwikkeling. Het kind wordt in deze periode steeds gevoeliger voor de gewaarwordingen die met de uitscheidingsprocessen samenhangen. De anale fase duurt van de leeftijd van één tot drie jaar. In deze periode is het anusslijmvlies een bron van lichamelijke lustbeleving en het kind heeft grote belangstelling voor zijn eigen ontlasting. De meeste kinderen worden in deze fase zindelijk. Als ouders te streng zijn bij de zindelijkheidstraining, kan dit volgens psychoanalytici negatief zijn voor de latere persoonlijkheidsvorming (overmatige zorg voor orde en netheid). Gedurende de anale fase geven kinderen ook steeds duidelijker uiting aan agressieve gevoelens. Aanvankelijk is deze agressie nog ongeremd, maar door de ontwikkeling van de spraak en het denken krijgt het kind meer mogelijkheden ter beschikking om zich te beheersen. Het kind wordt daarbij geholpen door de geboden en verboden uit de omgeving. De verboden van ouders worden beetje bij beetje verinnerlijkt, zodat het superego ontstaat.

Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Angst
Een pijnlijk gevoel van onbehagen en dreigend gevaar, dat nuttig is omdat het ervoor zorgt dat riskante situaties worden vermeden. Angst gaat gepaard met lichamelijke verschijnselen, zoals een versnelde hartslag, zweten, een verhoogde bloeddruk, een droge mond en het verlangen om weg te rennen of weg te duiken. Angst kan gericht zijn op een object, situatie of activiteit, of kan ongericht zijn (vrij flotterend). Wanneer de angst te sterk is of wanneer er geen reële aanleiding voor bestaat, wordt wel gesprokene van een angststoornis.

In de psychologie wordt het begrip angst gebruikt binnen grofweg vier theoretische kaders:

Fysiologische theorieën. Volgens de James-Lange-theorie (ca. 1885) is angst de gewaarwording van een lichamelijke reactie. We worden bang van een beer, omdat we merken dat we ervoor wegrennen. De Cannon-Bard-theorie (1927) stelt dat lichamelijke reactie en angstgevoel tegelijkertijd optreden en dat beide het gevolg zijn van een prikkeling van bepaalde hersendelen. Hier kan dus niet gezegd worden dat we wegrennen omdat we bang zijn. Het rennen en de angst zijn twee kanten van hetzelfde proces.

De theorie van Sigmund Freud. Freud onderscheidt: a) primaire angst: een gevoel van onbehagen dat het gevolg is van een trauma (bijvoorbeeld de geboorte); b) secundaire angst: het gevolg van pogingen om trauma's te vermijden (bijvoorbeeld spreekangst: niet het spreken zelf is angstaanjagend, maar de beoordeling ervan door anderen). Angst speelt een belangrijke rol bij verdringing.

De leertheorie. Hier verwijst de term naar de interne aansporing tot vermijdingsresponse.

Cognitieve theorieën. Hierin wordt de nadruk gelegd op de inschatting van de situatie. Die is er namelijk voor verantwoordelijk of de gegeven omstandigheden als gevaarlijk worden beoordeeld of niet. De angst is dus mede een gevolg van een denkproces.
Terug naar A-B-C index

Angst: Agorafobie
(letterlijk: pleinvrees) Angst op een plaats waar ontsnappen moeilijk of gênant lijkt in het geval men te maken zou krijgen met een paniekaanval (paniekstoornis). Deze angst treedt niet alleen op pleinen op, maar heeft betrekking op zaken als alleen buitenshuis zijn, reizen met het openbaar vervoer, een brug oversteken, enzovoorts. Deze situaties worden met grote angst doorstaan of de betrokkene blijft aan huis gekluisterd. Mensen die bang zijn zich onder de mensen te begeven vanwege een algemene angst voor mensen, hebben geen agorafobie, maar een sociale fobie. De vrees voor mensenmassa’s die niet samenhangt met het optreden van paniekaanvallen wordt beschouwd als een specifieke 'fobie, maar niet als agorafobie.
Terug naar A-B-C index

Angst: Fobie
Een irreële, grote angst voor specifieke situaties, objecten, activiteiten of personen die niet als gevaarlijk gelden. Voor de persoon met de fobie is de angst zeer levensecht, en gaat bijvoorbeeld gepaard met hartkloppingen of een wee gevoel. Een fobie kan iemand in zijn doen en laten ernstig beperken, vooral wanneer het moeilijk is om de situatie die de fobie veroorzaakt, te vermijden. Wanneer een fobie onbehandeld blijft, kan zij tientallen jaren blijven bestaan. Een fobie gaat vaak gepaard met een depressie.

Voorbeelden van specifieke fobieën zijn: schoolfobie, agorafobie (het niet de straat op durven vanwege de vrees dat een paniekaanval zal optreden), examenfobie, claustrofobie (engtevrees), zoöfobie (angst voor dieren), acrofobie (extreme hoogtevrees), slangfobie, sociale fobie (voor de kritische beoordeling van anderen) en nyctofobie of achluofobie (angst voor het donker).

Fobietest: Met dit soort tests kan een fobie worden opgespoord. Voorbeelden zijn de Vreesvragenlijst FSS-III en de AZU Vreesvragenlijst. Beide tests zijn geschikt voor volwassenen en kunnen individueel of groepsgewijs worden afgenomen.
Terug naar A-B-C index

Angst: Sociale fobie ook wel antropofobie
Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen.
Terug naar A-B-C index

Angsthysterie
Een aanduiding die Sigmund Freud gebruikte voor vormen van hysterie waarbij angst het meest opvallende kenmerk is.
Terug naar A-B-C index

Angstige-persoonlijkheidsstoornis of ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden.
Terug naar A-B-C index

Angstneurose

Een actuele neurose die volgens Sigmund Freud ontstaat als gevolg van een opeenstapeling van seksuele opwinding, zonder dat de psyche hier iets mee doet. Hierdoor zou de opwinding zich rechtstreeks in de angst uiten.

Een minder gebruikelijke naam voor een angststoornis.
Terug naar A-B-C index

Angststoornis
Een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij het optreden van irreële, heftige angst het meest opvallende symptoom is. Angststoornissen vormen de meest voorkomende psychiatrische klacht en naar schatting10 tot 30% van de bevolking gaat hieronder gebukt. Voorbeelden zijn de fobische stoornis (fobie), paniekstoornis en gegeneraliseerde angststoornis.
Angststoornissen kunnen in combinatie met andere stoornissen optreden, bijvoorbeeld met depressies, obsessief compulsieve stoornissen en dementie. Medicijnen die angst en onrust onderdrukken worden anxiolytica genoemd.
Terug naar A-B-C index

Angst: Diffuse of gegeneraliseerde angststoornis
Een angststoornis waarbij sprake is van een algemene blijvende angstigheid. De persoon wordt voortdurend geplaagd door angstige voorgevoelens, kan zich niet ontspannen, is in een blijvende staat van paraatheid en heeft daarbij lichamelijke verschijnselen, zoals een versnelde hartslag of ademhaling.
Terug naar A-B-C index

Angst: Paniekstoornis, ook wel episodische paroxismale angst
Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn.
Zie ook: agorafobie
Terug naar A-B-C index

Anhedonie
Het onvermogem ergens plezier aan te beleven. Dit is het belangrijkste kenmerk van een depressie.
Terug naar A-B-C index

Anorexia nervosa
Een eetstoornis die beschreven kan worden als 'het meedogenloos streven naar magerte’. De ziekte treft vooral meisjes in de puberteit en adolescentie, maar kan ook bij volwassen vrouwen en bij jongens en mannen voorkomen. Het lichaamsgewicht wordt door voedselweigering, laxering en sporten doelbewust naar beneden gebracht vanwege een extreme angst dik te worden en ligt ten minste een kwart onder normaal. Toch kan het idee blijven leven dat het eigen lichaam afzichtelijk dik of vormeloos is. De voedselweigering leidt tot ondervoeding, die ernstige lichamelijke ontregelingen tot gevolg kan hebben. De lichaamstemperatuur is verlaagd, evenals de hormoonspiegels in het bloed. Vaak treedt ook de menstruatie niet meer op (amenorroe). De ondervoeding kan zelfs leiden tot de dood. Er kunnen vele oorzaken van anorexia nervosa genoemd worden, onder andere de angst voor het seksueel volwassen worden, het in het westen sterk aanwezige slankheidideaal, een geringe zelfstandigheid en de afwijkende hormoonspiegels die zijn ontstaan door het lijnen.
Terug naar A-B-C index

Associatie
Algemeen geformuleerd: het verbinden van twee of meer elementen. De term wordt veel gebruikt op licht verschillende wijze.

In de neurologie: de wijze waarop zenuwcellen in verbinding met elkaar staan. Er wordt ook gesproken van de associatie van verschillende hersengebieden.

Bij het geheugen gaat het om de verbinding tussen verschillende geheugeninhouden. De sterkte van die verbinding wordt associatiesterkte genoemd.

In het empirisme: als basis van het leerproces. Wanneer twee sensaties regelmatig tezamen voorkomen, zal het individu beide met elkaar associëren (associationisme).

In het behaviorisme: de manier waarop stimulus en respons met elkaar worden verbonden (conditioneren).

In de psychoanalyse: de gewaarwording die wordt opgeroepen door een interne of externe stimulus.

In de statistiek: de functionele relatie tussen twee of meerdere variabelen (correlatie).

associatiecentra: zie associatiegebieden
Terug naar A-B-C index

Associatiegebieden
Ook associatiecentra. Gedeelten van de 'hersenschors die niet tot de motorische en sensorische projectiegebieden behoren. Zij zijn betrokken bij een meer verfijnde verwerking van zintuiglijke informatie of het plannen van meer complexe bewegingen. De associatiecentra zijn ook betrokken bij vermogens als herkenning, herinnering, beweging en geheugen; prikkels van verschillende zintuigen worden met elkaar en met eerdere ervaringen in verband gebracht.

Er worden drie verschillende associatiegebieden onderscheiden.
De pariëtaal-temporaal-occipitaal associatieschors ligt op de grens van de drie gelijknamige 'hersenkwabben. Zij is betrokken bij de hogere waarnemingsfuncties, die te maken hebben met lichamelijke gewaarwordingen, horen, zien en taal.
De prefrontale associatieschors ligt aan de voorzijde van de voorhoofdskwab en is onder meer betrokken bij het maken van willekeurige bewegingen, denken en de persoonlijkheid.
De limbische associatieschors tenslotte ligt lager in de centrale groeve die de grote hersenen in tweeën deelt, en heeft vooral van doen met emoties, motivatie en het geheugen. Dit deel wordt onderverdeeld in de limbische en para-limbische zone.
Terug naar A-B-C index

Attitude
Geesteshouding of instelling. Het begrip verwijst naar iemands neiging om een bepaald object (haarkleur, gastarbeiders, een persoon, werksituatie, e.d.) op een bepaalde manier te beoordelen. Deze neiging kan cognitief zijn (een bepaald idee over iets of iemand), affectief (een bepaalde positieve/negatieve waardering ten aanzien van iets of iemand), of conatief (een bepaalde wens tot handelen). Het begrip wordt zowel binnen de sociale psychologie als de persoonlijkheidspsychologie gehanteerd.
Terug naar A-B-C index

Attitudeschaal
Met deze test kan iemands attitude bepaald worden. Vaak bestaat de test uit een reeks uitspraken op sociaal, maatschappelijk en politiek terrein. De proefpersoon moet hierbij aangeven in hoeverre hij het met de bewering eens is.
Terug naar A-B-C index

Attitudeverandering
De verandering van attitude. Dit is een belangrijk studieveld binnen de psychologie vanwege de vele praktische toepassingen. Wat zorgt er bijvoorbeeld voor dat mensen condooms gaan gebruiken, zodat zij het AIDS-risico sterk verminderen? Het al dan niet veranderen van een attitude hangt bijvoorbeeld af van de betrouwbaarheid van de bron die een nieuwe houding aanbeveelt. Van belang is ook of de gepropageerde opvattingen dicht bij de eigen ideeën liggen. Wanneer dit zo is, is de kans op attitudeverandering groter.
Terug naar A-B-C index

Attributie
(letterlijk: toeschrijving) De toegekende, onderliggende oorzaken van het eigen gedrag of dat van anderen. Bijvoorbeeld: wanneer iemand zijn trouwdag vergeet, kan dat toegeschreven worden aan een gebrek aan liefde of aan verstrooidheid. Deze uiteenlopende attributies zorgen voor totaal verschillende reacties op in principe hetzelfde gedrag.
Terug naar A-B-C index

Attributiefout
Een stereotiepe fout die ontstaat bij het toekennen van onderliggende oorzaken aan het eigen gedrag of dat van anderen. Eigen falen wordt bijvoorbeeld nog wel eens geweten aan ongunstige externe omstandigheden, terwijl falen van anderen veroorzaakt zou worden door een gebrek aan talent. Deze attributiefout wordt ook andersom gemaakt, waarbij het eigen falen aan eigen domheid wordt geweten, terwijl anderen gewoon pech hebben gehad.
Terug naar A-B-C index

Atypisch
Een algemene aanduiding voor zieltebeelden die niet het gebruikelijke patroon volgen. Zo wordt van atypisch autisme gesproken als de afwijkingen pas na het derde levensjaar duidelijk worden of als sommige kenmerkende gedragingen ontbreken.
Terug naar A-B-C index

Autisme
Ook autistische stoornis en vroegkinderlijk autisme. Autisme is een pervasieve ontwikkelingsstoornis die zich al voor het derde levensjaar manifesteert en die het hele leven aanhoudt. Er zijn problemen op het gebied van communicatie, taalontwikkeling en sociale interactie. Zo zal een autistisch kind niet bang worden als zijn moeder angstig kijkt, terwijl dit bij normale kinderen wel het geval is. Daarbij komt een opvallend beperkt repertoire aan bezigheden en interesses, en steeds herhaald motorisch gedrag, zoals fladderen met de handen. Het denken is weinig creatief en het lukt niet goed praktische problemen op te lossen.

Een op de 2000 kinderen heeft autisme en daarmee is het een van de meest voorkomende pervasieve ontwikkelingsstoornissen. Autisme gaat in driekwart van de gevallen gepaard met zwakzinnigheid. Al voor de geboorte zijn afwijkingen zichtbaar in de Purkinje-cellen. Bij autisme zijn afwijkingen gevonden in de meeste hersengebieden, zoals de kleine hersenen, grote hersenen, hersenbalk, basale ganglia, hersenstam en het Limbisch systeem. De omvang van de problemen verklaart waarom de stoornis het hele leven aanwezig blijft.

Autisme kent waarschijnlijk meerdere oorzaken, zoals genetische aanleg, maar ook blootstelling aan virussen of vergiften. Zo kan alcoholgebruik tijdens de zwangerschap leiden tot het verlies van Purkinje-cellen bij het ongeboren kind. Bij de behandeling geldt dat beginnen vóór het tweede jaar betere resultaten geeft dan wachten tot het zesde levensjaar of later. Hierbij wordt veel gebruik gemaakt van de principes van de 'gedragstherapie’, waarbij de kinderen dingen aanleren zoals iemand aankijken. De respons op de behandeling heeft een grote mate van onvoorspelbaarheid. Sommige kinderen reageren veel beter dan andere, zonder dat verklaard kan worden waarom.

Drie kenmerkende eigenschappen van autisme zijn afwijkingen in de:
- communicatie
- verbeelding
- sociale interacties

Communicatie
De tekortkomingen in de communicatie komen al vroeg in de ontwikkeling tot uiting. Communicatie is gebaseerd op betekenisverlening. Waar taal meestal geen probleem vormt voor mensen met autisme en een normale begaafdheid, is het toekennen van betekenis aan woorden dat vaak wel.

Men onderscheidt: de expressieve communicatie (het uiten) en de receptieve communicatie (het begrijpen). Voor beide soorten geldt dat voor mensen met autisme de techniek van de taal - onder andere zinsopbouw en woordenschat - begrijpelijk is, maar dat de sociale aspecten van communicatie de moeilijkheid vormen. Hieraan ligt ten grondslag de problematiek van samenhang aanbrengen binnen de taal en het beperkte inlevings- en verplaatsingsvermogen.

In de praktijk betekent dit dat mensen met autisme goed kunnen omgaan met alles wat 'letterlijk' en concreet is. Problemen doen zich voor, als de andere partij bijvoorbeeld woordgrapjes of sarcastische, spreekwoordelijke of emotioneel gekleurde begrippen gaat gebruiken. Verwijzende woorden, waarbij de betekenis varieert in tijd, ruimte of persoon (zoals ‘morgen’, ‘onder’, ‘ik’) zijn vaak problematisch. Hoe abstracter de begrippen, hoe moeilijker het wordt voor mensen met autisme.

Het "om de beurt wat zeggen in een gesprek" is een probleem. Autisten blijven hangen in hun eigen interesses. Hun verhaal kan onverwachte wendingen nemen en is vaak associatief en fragmentarisch.

Echolalie (het herhalen van woorden of zinnen van anderen) komt vaak voor, vooral bij jongere kinderen met autisme maar is ook merkbaar bij oudere autisten, vooral in situaties met stress.

Gaze-following: Bij jonge kinderen zie je een vertraagde ontwikkeling van het volgen van hoofdbewegingen en de kijkrichting van een andere persoon. De voorkeur voor het luisteren naar de spraak van anderen ontbreekt. Verder zijn er afwijkingen in het trekken van de aandacht van de volwassene.

Als er ook sprake is van een verstandelijke handicap komt dit alles vaak nog duidelijker naar voren. Voor non-verbale communicatie gelden vergelijkbare problemen.

Verbeelding Het begrip verbeelding = het begrip stereotyp gedrag. Stereotyp gedrag of herhaling van handelingen, ritueel of dwangmatig gedrag komt veel voor (vooral gedurende de kindertijd). Vooral autisten met een verstandelijke handicap kunnen erg dwangmatig vasthouden aan bepaalde gewoontes.
In het hoofd van een autist is het eigenlijk een chaos. Drukte, onregelmatigheid en (onvoorspelbare en plotselinge) veranderingen zijn voor autisten een zware belasting. Zij hebben voortdurend structuur nodig. Die kunnen ze zelf niet aanbrengen en moet hen dus door de omgeving worden aangereikt.

Afwijkingen in de verbeelding uiten zich al vroeg in de spelontwikkeling; er zit weinig variatie in en zich iets uit het niets voorstellen lukt nauwelijks. Autisten komen vaak niet verder dan het kopiëren van andermans gedrag.
Verbeelding is wat mensen gebruiken om een betekenis toe te kennen aan een bepaald symbool. Mensen zonder autisme kunnen symbolen op velerlei wijzen toepassen en vanuit deze basis die toepassingen ook weer in nieuwe situaties gebruiken, zonder alles opnieuw te moeten leren. Voor mensen met autisme geldt dit niet. Het gebruik van de betekenis van een symbool in situatie A helpt hen niet voor het gebruik van hetzelfde symbool in situatie B. Bij kinderen kan dit bijvoorbeeld betekenen dat zij in de badkamer hun tanden poetsen, omdat het gebruik van de tandenborstel gekoppeld is aan de badkamer. Wil men dan dat het kind in de keuken zijn tanden poetst, dan zal het kind opnieuw betekenis aan de tandenborstel moeten toekennen. De tandenborstel had namelijk enkel een betekenis ('tanden poetsen') in combinatie met de badkamer en niet met de keuken.
Doordat mensen met autisme in stukjes denken (fragmentarisch) is het voor hen ook moeilijk om het grote geheel te zien. Als het beeld dat ze kennen verandert, zullen ze opnieuw beginnen met het waarnemen van alle individuele kenmerken van het beeld, en met het inpuzzelen van deze kenmerken wederom komen tot het grote geheel.

Sociale interacties De stoornis binnen de sociale interactie is vaak het opvallendste kenmerk van autisme. Mensen verwachten van elkaar een bepaalde vorm van socialiteit, zeker als het gaat om de opbouw van een relatie, waarin ook wederkerigheid wordt verwacht.

Voor mensen met autisme kunnen dit soort zaken erg moeilijk zijn, omdat er voor sociale interacties geen duidelijke en vaste regels zijn en zij dus weinig houvast hebben. Door hun probleem met empathie is het ook erg moeilijk voor hen om zich in de gevoelens en gedachtengang van de ander te verplaatsen. Ook zijn mensen met autisme zelf niet goed in het verwoorden van hun gevoelens, omdat deze veel te abstract zijn om daar een concrete betekenis aan toe te kennen.

De sociale stoornis kan zich heel divers manifesteren. Er worden vier types onderscheiden:

Het afzijdige of inalerte type:
dit is de klassieke autist, meestal met een verstandelijke handicap. Overschillig tegenover vreemden, maar ze aanvaarden lichamelijke toenadering door wie ze vertrouwen. Omgang met anderen alleen als ze er iets van willen.

Het passieve type:
zij zullen zelf geen initiatief nemen, maar zijn bereid te doen wat hen gevraagd wordt.

Het actief-maar-bizarre type:
neemt initiatief tot sociaal contact. De wijze waarop is echter onaangepast en eenzijdig. Ze praten eindeloos over hun eigen thema’s of interesses en gaan alleen van zichzelf uit. In deze groep komen doorgaans gemiddeld- tot hoogintelligente personen voor.

Het stijf-formalistische of hoogdravende type:
is overmatig beleefd en vormelijk. Door hun goede intelligentie weten zij hun problemen te compenseren en camoufleren. Zij leren sociale regels uit het hoofd en overleven op basis van aangeleerde of verworven scripts. Ze missen evenwel de intuïtie, nodig om de subtiliteiten van het intermenselijk verkeer te begrijpen. Gebrek aan empathie en sociale naïviteit kenmerken deze groep het meest.

Zie ook Asperger of Syndroom van Asperger Terug naar A-B-C index

Bipolaire stoornis I en II
Ook wel manische depressie genoemd. Een tweezijdige stemmingsstoornis waarbij afwisselend episoden met een overdreven opgewekte (hypomanie of manie) en een sterk te neergeslagen (depressie) stemming voorkomen. Tussen deze episoden door functioneert de persoon normaal. De episoden beginnen vaak abrupt en hangen dikwijls samen met emotionele spanningen. Naarmate de persoon ouder wordt, komen vaker episoden met een depressieve stemming voor, die dan ook langer gaan duren. De bipolaire I stoornis wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van tenminste één manische episode en terugkerende depressies. Bij de bipolaire stoornis II is nog nooit sprake geweest van een manische episode, maar wel van tenminste een hypomane episode.
Terug naar A-B-C index

Borderline persoonlijkheidsstoornis
Ook Schizotypische persoonlijkheidsstoornis of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen.
Terug naar A-B-C index

Bulimia nervosa
Ook boulimie en boelemie. Een eetstoornis waarbij herhaaldelijk in korte tijd op een onbeheerste manier zeer veel voedsel wordt verzwolgen, dat vervolgens weer uitgebraakt wordt of dat met behulp van laxeermiddelen uit het lichaam wordt verwijderd. Dit gedrag levert voor de persoon vaak schuldgevoelens op en treedt meestal op als reactie op onlustgevoelens. De persoon is overdreven bezorgd over het eigen lichaamsgewicht en lijnt vaak tussen de vreetbuien door. Personen met bulimia nervosa hebben vaak in een eerder stadium geleden aan anorexia nervosa.
Terug naar A-B-C index

Cognitieve Gedragstherapie
Een variant van de gedragstherapie, waarbij de therapeut zich niet alleen richt op het veranderen van gedrag, maar ook op de denkwereld erachter. Bij de behandeling van depressies richt men zich bijvoorbeeld op het uitdagen en ombuigen van negatieve denkpatronen. Een sterke kant van de cognitieve gedragstherapie is dat veel onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van de Behandeling. Het bestrijden van depressies en angststoornissen blijkt behoorlijk effectief.
Terug naar A-B-C index

Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis ook wel cyclothyme stoornis
Een gedurende minimaal twee jaar aanhoudende stemmingsstoornis met regelmatige stemmingsschommelingen, die vrij licht zijn en die niet veroorzaakt worden door levensomstandigheden. De stoornis voldoet niet aan de criteria voor een bipolaire affectieve stoornis, omdat de terneergeslagen perioden niet voldoen aan de kenmerken van een depressieve stoornis en de enthousiaste perioden niet voldoen aan de kenmerken van Hypomanie. De stoornis veroorzaakt beperkingen in het functioneren en lijden, maar blijft vaak onbehandeld, omdat de betreffende personen geen medische hulp zoeken. Als de emotionele instabiliteit een vaste karaktertrek is, wordt gesproken van een cyclothyme persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Depressie
Een psychische aandoening waarbij een sterke neerslachtigheid het meest in het oog lopende kenmerk is.
In het dagelijks leven wordt van een verdrietig of chagrijnig persoon snel gezegd dat hij depressief is,maar als stoornis is depressie een veel ingrijpender gebeurtenis. Symptomen waarmee depressies gepaard kunnen gaan, zijn:

het onvermogen van leuke gebeurtenissen te genieten,

een gebrek aan waardering voor het eigen ik,

schuldgevoelens,

de aandrang zichzelf van het leven te beroven,

pessimisme,

slaapstoornissen en een algehele lamlendigheid, zodat zelfs lichte activiteiten de persoon kunnen uitputten.

Depressies gaan in de regel vanzelf over, maar de terugval is een groot probleem.

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen lichte, matige en ernstige depressieve episoden. Bij een licht depressieve episode voldoet de persoon net aan de criteria voor een depressieve stoornis, bij een matige is het iets meer en bij een ernstige wordt de betrokkene geplaagd door (bijna) alle hierboven genoemde symptomen. Een ernstig depressieve episode kan gepaard gaan met psychotische symptomen, waarbij de persoon bijvoorbeeld in de waan kan verkeren dat hij in de hel is terechtgekomen. Ook kunnen niet bestaande beschuldigende stemmen gehoord en afschuwelijke stank geroken worden.

Theorieën over het ontstaan van depressies.
Er bestaan globaal vier groepen opvattingen over de oorzaken van depressies:

De biologische verklaringen zien depressies als een gevolg van een lichamelijke verstoring van het functioneren van de hersenen. De naar voren gebrachte hypothesen hebben betrekking op vermeende stoornissen in het hormonale systeem, te lage niveaus van bepaalde neurotransmitters of een verstoorde prikkelbaarheid van zenuwcellen.

Een specifieke theorie ziet depressies als een reactie op stress. In eerste instantie probeert de persoon aan de toegenomen eisen te voldoen, maar als dat niet lukt treedt er een soort beveiligingsmechanisme in werking waarmee de hersenactiviteit wordt teruggeschroefd. De persoon is passief, ervaart weinig en voelt zich rot.

De genetische verklaring gaat ervan uit dat de depressies ontstaan bij personen die hier een specifieke, erfelijk bepaalde aanleg voor hebben. Zo blijken depressies relatief vaak in bepaalde families voor te komen.

De psychologische verklaringen leggen de nadruk op psychische factoren. Sommigen denken dat de depressieve persoon te weinig prettige dingen heeft meegemaakt, anderen gaan ervan uit dat de persoon geleerd heeft dat hij het eigen lot niet kan beheersen (aangeleerde hulpeloosheid), weer anderen wijzen op de gevolgen van te negatieve denkschema's en nog anderen denken eerder aan tegen zichzelf gerichte agressie.

Samenvattend kan gezegd worden dat er meer dan genoeg verklaringen naar voren zijn gebracht, maar dat er desondanks weinig duidelijkheid bestaat over het precieze mechanisme dat tot depressies leidt.

depressieve persoonlijkheidsstoornis: zie dysthyme stoornis
Terug naar A-B-C index

Depressieve stoornis
Deze diagnose wordt gesteld als tenminste vijf van de volgende symptomen gedurende twee weken, het grootste deel van de dag aanwezig zijn. Bovendien moet symptoom 1 of 2 aanwezig zijn.

Te neergeslagen stemming of bij kinderen ook wel een prikkelbare stemming,

vermindering van belangstelling en plezier,

duidelijk gewichtsverlies zonder dieet, of juist duidelijke gewichtstoename,

veelvuldige slaperigheid of slapeloosheid,

prikkelbaarheid of motorische vertraging,

verlies van energie,

gevoelens van waardeloosheid en schuldgevoelens,

verminderd denkvermogen, besluiteloosheid en concentratieproblemen

terugkerende gedachten aan de dood.

Als de depressieve episode voor het eerst optreedt, spreekt men van een eenmalige episode, bij herhaling van een recidiverende depressieve stoornis.

Depressieve stoornis, seizoengebonden
Een depressieve stoornis, die op vaste tijdstippen in het jaar de kop opsteekt. Een voorbeeld is de winterdepressie.
Terug naar A-B-C index

Depressie, anaclitische
Een ernstige vorm van depressie in de tweede helft van het eerste levensjaar, die kan ontstaan wanneer de moeder plotseling wegvalt en wanneer geen (geschikte) plaatsvervanger beschikbaar is. De anaclitische depressie wordt gekenmerkt door totale afwering van contact, weigering van voedsel, lichamelijke stoornissen en vatbaarheid voor infectieziekten.
Terug naar A-B-C index

Depressie, postpartum ook wel postnatale depressie
Een depressieve stoornis die optreedt binnen vier weken nadat een vrouw een kind heeft gebaard. De symptomen zijn niet wezenlijk anders, maar mogelijk is vaker sprake van een fluctuerend verloop en stemmingswisselingen. Soms is sprake van waandenkbeelden, die vaak betrekking hebben op de baby (bijvoorbeeld dat die voorbestemd is voor een vreselijk lot). Vaak voelt de moeder zich schuldig, omdat ze eigenlijk gelukkig zou moeten zijn. Dit kan ertoe leiden dat ze niet over haar problemen praat. De depressie kan de relatie met de baby bedreigen.
Terug naar A-B-C index

Depressie, postschizofrene
Een depressie die optreedt in de nasleep van schizofrenie. Er zijn nog wel enkele schizofrene symptomen aanwezig, maar die zijn niet meer zo opvallend. De depressie zou een psychische reactie kunnen zijn op de ziekte. Ook is het mogelijk dat de depressie al ten tijde van de schizofrenie aanwezig was, maar nu zichtbaar is geworden doordat de hallucinaties en wanen minder overheersen. Het medicijngebruik kan eveneens een rol spelen.
Terug naar A-B-C index

depressie, vitale of melancholische
Misschien wel de meest prototypische vorm van een depressieve stoornis. Kenmerkend is de emotionele uitgeblustheid. Het plezier in (bijna) alle activiteiten is weg. Daarnaast is vaak sprake van een afwezigheid van gevoel, in plaats van ernstig verdriet zoals na het overlijden van een geliefd persoon. Het gevoel is anders, verdwenen. Dit is voor de betrokkene vaak nog erger dan groot verdriet. Andere symptomen kunnen zijn: vermagering, gebrek aan eetlust, onterechte schuldgevoelens, motorische vertraging of prikkelbaarheid en vroegtijdig ontwaken. Vaak zijn de klachten 's ochtends het ergst.
Terug naar A-B-C index

Dissociale persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, asociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Dissociatie
Afhankelijk van het vakgebied wordt dissociatie anders gedefinieerd

Het uit elkaar vallen van het 'ik' in verschillende segmenten. Dit is voor het eerst beschreven door de Franse psychiater Pierre Janet (1859-1947). Janet dacht dat de psyche bij bepaalde stoornissen gesplitst werd in een bewust deel en een onbewust, afgekapseld deel waar de persoon geen weet meer van heeft. De betrokken persoon kan op deze manier zaken die hij niet kan verwerken, uit zijn geheugen 'verliezen'. Hij heeft geen controle meer over zijn eigen herinneringen. De dissociatie kan soms zo ernstig zijn dat er sprake is van een meervoudige persoonlijkheid, hoewel dit laatste in psychiatrische kringen een omstreden concept is. De dissociatie kan ook betrekking hebben op lichamelijke functies, zodat verlammingen, andere bewegingsstoornissen of zintuiglijke ongevoeligheid ontstaan, waarvan geen lichamelijke oorzaak is aan te wijzen.

Het los van elkaar optreden van lichamelijke verschijnselen, die normaal tegelijkertijd voorkomen. Tijdens het dromen bijvoorbeeld laat het EEG (elektro-encefalogram) een patroon zien dat wijst op een hoge activiteit. De lichaamsspieren zijn op dat moment echter vrijwel verlamd. Dit verschijnsel is wel beschreven als een wakkere geest in een slapend lichaam. Het gebruikelijke patroon van activering is hier dus uit elkaar gevallen.

De ontleding van moleculen in kleinere eenheden.
Terug naar A-B-C index

Dissociatieve amnesie
Een geheugenverlies voor een emotioneel bijzonder belastende gebeurtenis. Dit is niet te wijten aan een organische stoornis of gewone vergeetachtigheid. De herinnering is zo pijnlijk dat de persoon haar onbewust uit zijn geheugen heeft weggedrukt. Deze vorm van geheugenverlies is controversieel, omdat uit onderzoek blijkt dat mensen juist erg vaak aan vervelende gebeurtenissen moeten denken.
Terug naar A-B-C index

Dissociatieve fugue
Een toestand waarin iemand alle herinneringen aan zijn eigen levensloop verliest (dissociatieve amnesie) en vlucht uit zijn thuisomgeving. De persoon neemt een nieuwe identiteit aan, blijft zichzelf verzorgen en kan op omstanders een volkomen normale indruk maken. De fugue heeft een psychische oorzaak, maar chronisch alcoholmisbruik kan een rol spelen. Het is vaak een reactie op zeer hoog opgelopen spanningen, bijvoorbeeld in het gezin of op het werk, of een gevolg van dramatische omstandigheden, zoals een overstroming. Het herstel van de fugue vindt gewoonlijk spontaan en binnen enkele dagen plaats.
Terug naar A-B-C index

Dysthymie, Dysthyme neurose
Een door de Britse psycholoog Hans ]. Eyysenck (1916-1997) gebruikte verzamelnaam voor psychische afwijkingen die voortkomen uit ongunstige omstandigheden gecombineerd met emotionele labiliteit (neuroticisme). Een hoge mate van neuroticisme samen met een sterke gerichtheid op de buitenwereld (extraversie) zou kunnen leiden tot crimineel gedrag en psychische stoornissen waar vooral de omgeving het slachtoffer van wordt (psychopathie). Een hoge mate van neuroticisme gecombineerd met een sterke op zichzelf gerichtheid (introversie) zou eerder angstneurosen, obsessies en depressies met zich meebrengen.
Terug naar A-B-C index

Dysthyme stoornis
Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijk te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Eetstoornissen
Een aantal verwante stoornissen, waarbij de opname van voedsel ernstig verstoord is. Dit kan al op zeer jeugdige leeftijd ontstaan. Het kind eet dan duidelijk te weinig of is buitengewoon kieskeurig in de keuze van voedsel. Voorbeelden van eetstoornissen die op latere leeftijd voorkomen, zijn anorexia nervosa, bulimia nervosa en pica. Psychische moeilijkheden kunnen ook leiden tot braken, overeten of een verlies aan eetlust.
Terug naar A-B-C index

Ego

Ook ‘ik’ en ‘ich’. Sigmund Freud heeft de persoonlijkheid beschreven als opgebouwd uit het ‘id’ (‘Es)’, het ego (‘ik’ of ‘ich’) en het superego (‘Über-Ich’). Binnen dit structurele model is het ego verantwoordelijk voor het in goede banen leiden van de driftimpulsen die afkomstig zijn van het ‘id’. Bovendien moet het ego rekening houden met de eisen van het superego (het geweten) en prikkels uit de buitenwereld, die innerlijke conflicten of angst kunnen veroorzaken. Het ego is feitelijk de instantie die de persoonlijkheid bij elkaar houdt. Voor de vervulling van deze functies beschikt het ego volgens Freud over een aantal afweermechanismen waarmee bepaalde intenties en gevoelens aan de bewuste zelfwaarneming onttrokken kunnen worden. Andere functies van het ego zijn het kennis nemen van de buitenwereld via de zintuigen, het geheugen, het vermijden van extreme prikkels uit de buitenwereld, het omgaan met gematigd sterke prikkels en het al handelend doelmatig en tot eigen voordeel veranderen van de omgeving.

Een algemene aanduiding voor het centrale deel van iemands persoonlijkheid.
Terug naar A-B-C index

Egocentrisch maatschappijbeeld
Term van de Duits-Britse socioloog Norbert Elias voor het wereldbeeld van mensen die zich als afzonderlijke individuen zien, en los van en tegenover de maatschappij en haar instituties staan. Het egocentrisch maatschappijbeeld dat Elias kenmerkend acht voor de zelf- en maatschappijbeleving van veel mensen in moderne samenlevingen, is volgens hem onjuist, omdat mensen niet los gezien kunnen worden van het geheel van sociale relaties dat zij met andere mensen in onderlinge verbondenheid en afhankelijkheid vormen. Omgekeerd kunnen samenlevingen en sociale instituties slechts gezien worden als verschijningsvormen van onderling verbonden mensen. De autonomie van mensen ten opzichte van elkaar of de maatschappij is slechts relatief.
Terug naar A-B-C index

Egocentrisme

Het erg op zichzelf gericht zijn, zich weinig aan de gevoelens van anderen gelegen laten liggen.

In de theorie van Jean Piaget een kenmerk van het denken en taalgebruik van kinderen tussen ongeveer twee en vier jaar oud. In deze fase kan het kind zich niet in het standpunt van een ander verplaatsen en betrekt het alle waarnemingen en ervaringen op zichzelf. Egocentrisch taalgebruik wordt door Jean Piaget onderscheiden in echolalie (nabootsen van klanken), monoloog en collectieve monoloog (monoloog in aanwezigheid van anderen, zonder een gesprek met hen).
Terug naar A-B-C index

Egoïsme
Ook zelfzucht. Het nastreven van het eigenbelang, zonder met anderen rekening te houden. De verhouding tussen beide is een bekend probleem uit de geschiedenis van de filosofie. Hobbes achtte het egoïsme kenmerkend voor de mens. Het tegenovergestelde van het egoïsme, het ‘altruïsme’, is hier secundair uit afleidbaar.
Terug naar A-B-C index

Ego-ideaal
Ook ik-ideaal. Iemands opvatting over hoe hij graag zou willen zijn. Gedrag dat strijdig is met het ego-ideaal leidt tot schaamte. De schaamte zou als functie hebben het zelfbeeld te beschermen. De schaamte zorgt voor het gevoel niet echt zo te zijn als het vertoonde gedrag suggereert. De termen ik-ideaal en ‘superego’ worden soms als synoniem beschouwd.
Terug naar A-B-C index

Ego-ontwikkeling oftewel Ego-formatie
Het gestalte krijgen van een ik, een eigen identiteit, tijdens het opgroeien. Deze ontwikkeling is wel beschreven als een opeenvolging van een aantal stadia.

Tijdens het eerste stadium, de periode van de ego-formatie, heeft het kind nog niet in de gaten dat het een eigen ik heeft. Het is eerst volledig op zichzelf gericht en daarna vormt het een symbiotische relatie met de moeder.
De impulsieve fase begint bij de eerste taalverwerving. Het kind ontdekt de eigen wil, maar kan die nog niet zelf reguleren. Het zelfstandig bestaan heeft een aanvang genomen.
De zelfbeschermende fase volgt hierop. De persoon is niet meer zo sterk afhankelijk en de relaties met anderen worden alleen aangegaan voor het eigen nut. Deze fase eindigt ongeveer aan het einde van de kindertijd.
Hierna treedt de conformistische fase in. Men herkent het belang van de groep en richt zich volledig naar de bestaande normen en waarden.
De bewust-conformistische of zelf-bewuste fase bestaat er in dat de persoon herkent dat er meerdere aanvaardbare gedragsalternatieven zijn buiten conformeren. Deze fase wordt soms wel en soms niet als een aparte fase beschouwd.
In de bewuste fase is het voor het beoordelen van gedrag niet langer bepalend of anderen het aanvaardbaar achten. De algemeen geaccepteerde regels binnen de samenleving vormen de grondslag.
In de individualistische fase wordt het ik van de persoon verder ontplooid. De persoon begint hier de verschillende mogelijkheden die het leven biedt te waarderen.
De autonome fase maakt de ontwikkeling uit de vorige fase af. De persoon heeft nu ook oog voor de verschillende persoonlijkheden en standpunten van anderen.
In de geïntegreerde fase ten slotte, ziet de persoon zichzelf als een onderdeel van een groter geheel. Volgens de theorie doorloopt niet iedereen al deze fasen. Iemand kan in de zelfbeschermende fase blijven hangen en dan als een egoïst door het leven gaan. De genoemde indeling is overigens niet de enige die betrekking heeft op de ego-ontwikkeling. Erik Erikson stelde bijvoorbeeld een verwante theorie op. Sigmund Freud beschreef de psychoseksuele ontwikkeling. Lawrence Kohlberg de morele ontwikkeling. Jean Piaget ten slotte had vooral oog voor de cognitieve ontwikkeling.
Terug naar A-B-C index

Ego-psychologie
Ook ik-psychologie. Een stroming binnen de psychoanalyse die de nadruk legt op het autonoom functioneren van het ‘ik’ of het ego. De theoretici van deze richting bestrijden dat gedrag voornamelijk voortkomt uit onbewuste beweegredenen, zoals Sigmund Freud beweerde. Het ego zou handelingen zoals waarnemen, leren, denken en bewegen vrijwel onafhankelijk van de driften uit het ‘id’ volbrengen. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze richting, Heinz Hartmann (1894-1970), sprak in dit verband over autonome ego-functies, die niet het resultaat zijn van het conflict tussen driftmatige verlangens en het superego. Voorts was hij van mening dat deze conflictvrije sfeer van het ego zich in de loop van iemands ontwikkeling kon uitbreiden. Na verloop van tijd zouden sommige functies die oorspronkelijk tot de conflictsfeer van het ego behoorden (zoals afweermechanismen), zelfstandig en onafhankelijk van het driftleven gaan functioneren. Hartmann noemde deze functies secundaire autonome ego-functies. Zij kunnen een positieve rol gaan spelen bij de aanpassing van de persoonlijkheid.
Terug naar A-B-C index

Ejaculatie
Ook zaadlozing. Plotselinge, min of meer krachtige uitstorting van sperma uit de urinebuis, normaliter als onderdeel van een orgasme. De zaadlozing begint met samentrekkingen van achtereenvolgens testes en bijballen (leveren de zaadcellen), zaadleider, prostaat en zaadblaasjes, waarna het sperma in de urinebuis wordt gedreven. Vervolgens kan het zaad door samentrekkingen van de urinebuis de penis verlaten.
Terug naar A-B-C index

Ejaculatie, voortijdige
Zaadlozing na minimaal seksueel contact, zodat het niet lukt beide partners genoegen te laten beleven aan de geslachtsdaad. Dit heeft waarschijnlijk een psychische oorzaak, maar het kan ook een reactie zijn op andere problemen, zoals pijn en problemen met de erectie.
Terug naar A-B-C index

Electief mutisme
Ook selectief mutisme. Een stoornis waarbij kinderen weigeren te spreken in specifieke situaties. Het vaakst zal het kind wel praten met goede bekenden en familie, maar niet met andere leeftijdgenoten en vreemden. Een omgekeerd patroon is eveneens mogelijk. De taalvaardigheid is niet gestoord. De weigering te spreken heeft een emotionele oorsprong. Zo kan er sprake zijn van een vorm van opstandigheid of van extreme verlegenheid.
Terug naar A-B-C index

Electra-complex
De vrouwelijke tegenhanger van het oedipus-complex. De psychoanalytische theorie stelt dat de dochter zich vooral aangetrokken voelt tot de vader. De moeder wordt beleefd als een hinderlijke concurrent in de strijd om de liefde van de vader. Dit complex zou aan kracht winnen wanneer een stiefmoeder de plaats heeft ingenomen van de biologische moeder.
Terug naar A-B-C index

Emotie
Gemoedsbeweging. Aan emoties zitten verschillende kanten: het aspect van de bewuste ervaring (bijvoorbeeld blijdschap of verdriet), een gedragsaspect (wegrennen of vechten) en een fysiologisch aspect (zweten of hartkloppingen). Woede kan bijvoorbeeld begrepen worden als een onaangenaam gevoel, gecombineerd met een neiging de ander kwaad te doen, wat onder andere gepaard gaat met een boos vertrokken gezicht, een versnelde hartslag en een verhoogde spierspanning.
Van oudsher worden plezierige en onplezierige emoties onderscheiden. Men spreekt daarbij van de hedonistische waarde van een emotie (Grieks: hèdonè = lust). Een grondregel van gedrag is dat het organisme streeft naar lust of blijdschap, en naar het vermijden van onlust of verdriet. Een tweede dimensie die bij emoties onderscheiden kan worden, is de activeringsgraad, dat wil zeggen de mate waarin de emotie gedrag opwekt. Dit is een dimensie die loopt van slaap tot zeer hevige opwinding. Veel theoretici nemen in navolging van de bioloog Charles Darwin aan dat emoties nuttig zijn. Mens en dier zijn geneigd onlust te vermijden, en daardoor vormen emoties de drijfveer om te ontsnappen aan gevaarlijke en andere vervelende situaties. Emoties vergroten de kans op overleving. Binnen de hersenen speelt vooral het Limbisch systeem een belangrijke rol bij de totstandkoming van emoties. Het is echter niet als enige verantwoordelijk voor emoties. Lagere hersendelen en de hersenschors zijn eveneens belangrijk en de, zoals we nu weten, de kleine hersendelen die in ons hart en darmen gesitueerd zijn.
Terug naar A-B-C index

Emotieregulatie
Het in goede banen leiden van de eigen emoties. De mens kan zowel de uitingen van emoties beheersen, als - tot op zekere hoogte - ook de gevoelens. Het maakt bijvoorbeeld veel uit of iemand er al dan niet bewust - voor kiest een grapje over de eigen persoon te zien als een ernstige belediging of als een plagerig-vriendelijke vorm van spot. Er zijn voldoende aanwijzingen dat de emotieregulatie bij vrijwel iedere emotie een belangrijke rol speelt. Een beschadiging van de hypothalamus kan tot het wegvallen van deze regulatie leiden. Er ontstaat een toestand die schijnwoede (het met enorme heftigheid reageren op kleine tegenslagen) genoemd wordt. Andere aanwijzingen zijn dat bij vermoeidheid of dronkenschap emoties aan intensiteit winnen. Men geeft zich over aan vreugde, verdriet of woede omdat de regulatie het gedeeltelijk laat afweten. Nog een aanwijzing voor het belang van regulatie is dat onverwachte gebeurtenissen een sterkere emotionele reactie uitlokken. De tijd voor regulatie ontbreekt.
Terug naar A-B-C index

Emotieregulatie, stoornissen in de
Een beperkte of geen controle over de eigen emotionele beleving.

Schijnwoede of shamrage (bij proefdieren). Het na een minimale aanleiding maximaal boos reageren. Dit kan voorkomen bij een beschadigde hypothalamus.

Emotionele incontinentie (bij patiënten). Het als gevolg van een hersenbeschadiging niet meer kunnen controleren van de uitingen van het eigen gevoelsleven.

Emotionele labiliteit. Snel wisselende en heftige emoties. De drempel die overschreden moet worden voor een emotionele reactie plaatsvindt, is hierbij zeer laag.
Terug naar A-B-C index

Emoties, ABC-model van
Het emotiemodel dat in de rationeel emotieve therapie wordt gehanteerd. Hier gaat men ervan uit dat een emotie voorafgegaan wordt door een activerende ervaring (A), hierna volgt een evaluatie of beoordeling van de situatie (B) en hieraan worden bepaalde gevolgen of consequenties verbonden (C). Deze laatste stap legt het individu zichzelf op door bijvoorbeeld op zichzelf in te praten. Dit gedrag kan er voor zorgen dat neurotische symptomen in stand worden gehouden.
Terug naar A-B-C index

Emotietheorieën
De theoretische opvattingen over emoties.

Een van de eerste moderne emotietheorieën werd door de Amerikaanse psycholoog William James (1842-1910) en de Deense fysioloog Carl Georg Lange, onafhankelijk van elkaar, opgesteld. Deze James theorie stelde dat lichamelijke veranderingen aan het emotionele gevoel voorafgaan. Iemand rent niet weg, omdat hij bang is, maar is bang, omdat hij wegrent. James en Lange meenden dus dat de waarneming van een bepaalde uitwendige gebeurtenis lichamelijke veranderingen (inwendige gebeurtenissen) teweegbrengt en dat het ondergaan, het voelen van die verandering de emotie is. De James-Lange-theorie wordt wel een perifere emotietheorie genoemd, omdat de oorzaak van het gevoel in het lichaam (de periferie) gezocht wordt.

Een centrale emotietheorie werd opgesteld door de Amerikaanse fysioloog Walter B. Cannon (1871-1945). Hij meende in navolging van de Britse bioloog en opsteller van de evolutietheorie Charles Darwin dat emoties biologisch nut hebben. Ze staan met andere woorden in dienst van het behoud van het individu en de soort. Zo zou angst het lichaam gereed maken om te kunnen vechten of vluchten. De theorie wordt vaak aangeduid als de Cannnon-Bard-theorie of de thalamustheorie van emoties.

De grondlegger van het behaviorisme, John B. Watson, (1878-1958) omschreef emoties als een gedeeltelijk erfelijk bepaald en gedeeltelijk aangeleerd reactiepatroon waarmee ingrijpende veranderingen van alle lichaamsprocessen gemoeid zijn. De emotie wordt gezien als een soort reflex, een automatische reactie op bepaalde omstandigheden. Het reactiepatroon zou bovendien gevoelig zijn voor conditioneren.

De Zwitserse psycholoog Eduard Claaparède (1873-1940) benadrukte het ontregelende effect dat emoties kunnen hebben. Hij stelde dat iemand die wegrent geen angst zal voelen omdat hij het gevaar kan ontwijken. Angst ontstaat juist, wanneer hij niet kan wegrennen. Emoties treden in deze visie pas op als aanpassing onmogelijk is en zijn daarom in feite nutteloos en zelfs schadelijk.

De cognitieve emotietheorieën benadrukken dat iemands waarneming van een situatie van cruciaal belang is voor de emotionele beleving. Emotioneel gedrag volgt pas als een situatie als bedreigend of aangenaam wordt gezien. De Amerikaanse psycholoog Marga B. Arnold onderscheidt zes fasen in een emotieproces: de waarneming, de beoordeling of taxatie, de emotie (het bewust ervaren gevoel), de lichamelijke veranderingen, de secundaire taxatie (de gewaarwording van de lichamelijke verandering) en ten slotte de actie. De actie bestaat uit handelingen (bijvoorbeeld wegrennen of iemand omarmen) die wat hun gerichtheid betreft, afhangen van de inschatting van de situatie.

Een ander voorbeeld van een cognitieve emotietheorie is opgesteld door de Nederlandse psycholoog Nico H. Frijda. Emoties zijn volgens hem in de eerste plaats gevoelens dat het goed of slecht gaat. Zij sporen iemand aan om bepaalde handelingen uit te voeren. Het zijn met andere woorden actietendensen. Vreugde geeft de tendens 'houden zo' en droefheid geeft de neiging tot veranderen. Buiten het gevoel en de geneigdheid tot gedrag onderscheidt Frijda nog een derde aspect aan emoties: de waarneming van de actiebereidheid, bijvoorbeeld het gevoel dat je de ander zou willen kussen of slaan. De actietendensen zijn nuttig, omdat zij de belangen van het individu bewaken. Boosheid treedt bijvoorbeeld op als een ander de belangen van het individu schaadt. Om de belangen effectief te kunnen bewaken, moeten emoties in staat zijn het lopende gedrag te onderbreken. Zij hebben met andere woorden voorrang in het sturen van het gedrag. Wanneer bijvoorbeeld een moeder haar kind in het water ziet vallen, aarzelt zij geen ogenblik en duikt er direct achteraan. De emoties vormen bij Frijda een apart besturingssysteem voor gedrag dat reageert als een situatie in strijd of in overeenstemming is met de belangen van het individu.

Ten slotte zijn er verschillende emotietheorieën die vooral betrekking hebben op de neuronanatomie van emoties. Zij bestuderen welke hersendelen betrokken zijn bij emotionele reacties. Met name het Limbisch systeem wordt van belang geacht.
Terug naar A-B-C index

Emotioneel gedrag
Gedrag dat voortkomt uit een gevoel van het individu. Vluchten is bijvoorbeeld emotioneel omdat het voortkomt uit angst, en vechten omdat het voortkomt uit woede. Een bijzondere vorm van emotioneel gedrag is expressief gedrag. Dit gedrag is net als vechten en vluchten een uiting van een gevoel, maar het dient geen bepaald doel (de ander schade te berokkenen of zichzelf in veiligheid brengen). Lachen en huilen zijn voorbeelden van expressief gedrag. Zij geven uitdrukking aan een innerlijk beleven en zijn niet primair bedoeld om iets te bereiken.
Terug naar A-B-C index

Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis
Bestaat uit twee typen: het explosieve en het borderline type.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit.
Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren. Er worden twee typen onderscheiden.
Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee.
Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten.
Terug naar A-B-C index

Emotionele anesthesie: zie emotionele beleving, stoornissen in de

Emotionele beleving
Het ervaren van gevoelens. In de eerste plaats heeft dit de dimensie van pijn en plezier, oftewel onlust en lust. Naast deze basale eigenschap van ieder gevoel kunnen nog meer aspecten onderscheiden worden. De Nederlandse psycholoog N.H. Frijda noemt o.m. het besef van de lichamelijke reactie (bijvoorbeeld hartkloppingen), de beleefde impuls tot handelen (iemand willen omarmen of pijn willen doen) en de ervaring dat de gebeurtenis die de emotionele reactie uitlokt, van belang is voor het welbevinden van het individu.
Terug naar A-B-C index

Emotionele beleving, stoornissen in de
Het niet meer normaal kunnen ervaren van gevoelens.

Hypesthesie of anesthesie. Het niet meer ervaren van gevoelens. Dit is een onderdeel van vitale depressies. Vreugde en verdriet gaan langs de persoon heen, die zich koud, dood of leeg van binnen voelt.

Affectarmoede of affectvervlakking. Het minder sterk beleven van emoties. Dit kan een overblijfsel zijn van een genezen psychose.

Inadequaat gevoel. Een emotionele reactie die niet past bij de omstandigheden, zoals lachen bij het overlijden van een geliefd persoon. Dit komt voor bij geesteszieken.

Overgevoeligheid (zie emotieregulatie, stoornissen in de).
Terug naar A-B-C index

Emotionele Hypesthesie: zie emotionele beleving, stoornissen in de

Emotionele intelligentie
De vaardigheid bij het hanteren van emoties. Hierbij worden vijf terreinen onderscheiden.

De kennis van de eigen emoties. Wie beter weet wat hij zelf voelt, is beter in staat op grond hiervan tot beslissingen te komen.

De regulering van emoties. Het in de hand kunnen houden van emoties, zodat de heftigheid van de reactie aansluit bij de ernst van de omstandigheden: de emoties moeten in de context passen.

Zelfmotivatie. Iemand moet zichzelf ertoe kunnen brengen om bepaalde dingen te doen.

Het herkennen van emoties bij anderen. Dit vermogen tot empathie maakt het mogelijk een betere afstemming met anderen te verkrijgen.

Het kunnen hanteren van relaties. Hier gaat het vooral om de sociale vaardigheden en het kunnen inspelen op gevoelens van anderen. Het begrip emotionele intelligentie is populair gemaakt door de Amerikaanse psycholoog Daniel Goleman. Het is in veel opzichten hetzelfde als wat men vroeger sociale intelligentie noemde.
Terug naar A-B-C index

Emotionele ontwikkeling
Het tot stand komen van het volwassen emotioneel functioneren. In verschillende psychologische theorieën wordt daarbij sterk de nadruk gelegd op de eerste levensjaren. In deze tijd kan door een goede verzorging een gevoel van veiligheid ontstaan op grond waarvan een gezonde emotionele ontwikkeling mogelijk is. Het belang hiervan is ook met behulp van dierproeven aangetoond (Harry Frederick Harlow). Met name van belang is dat er adequaat op de baby of het jonge kind gereageerd wordt, zodat het kan leren dat de omgeving min of meer beheersbaar is.
Terug naar A-B-C index

Empathie
Het vermogen zich te verplaatsen in de belevingswereld van anderen. Dit vermogen wordt met name binnen de Rogeriaanse therapie van doorslaggevend belang geacht voor het welslagen van de behandeling. Door dit begrip kan de cliënt vrijer ten opzichte van zichzelf komen te staan, zijn problemen anders zien en zelf beslissingen tot veranderingen nemen. De cliënt kan met andere woorden zijn eigen potentieel verwezenlijken.
Terug naar A-B-C index

Episodische paroxismale angst
Ook paniekstoornis. Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn.
Zie ook: agorafobie
Terug naar A-B-C index

Eufoor, Euforie
Een sterk gevoel van welbehagen. Dit is een normale reactie als het mensen goed gaat, maar euforie kan ook voorkomen bij psychische stoornissen, zoals een manie. Bij deze stoornis ontbreekt de relatie tussen het goede gevoel en aangename gebeurtenissen. Euforie kan ook bereikt worden door de inname van bepaalde drugs en alcohol.
Terug naar A-B-C index

Exhibitionisme
Een vooral bij mannen voorkomende seksuele afwijking die gekenmerkt wordt door de neiging de geslachtsdelen aan een toevallige voorbijganger of aan een groot publiek te tonen. Dit veroorzaakt grote opwinding en wordt doorgaans gevolgd door masturbatie. De daad is geen poging tot het verkrijgen van seksueel contact. Exhibitionisten hebben het gevoel dat zij hun gewoonte niet kunnen beheersen en zij herhalen hun daad gemiddeld meer dan vijfhonderd keer.
Terug naar A-B-C index

Fallisch karakter
Ook fallisch-narcistisch karakter.
Een karakterstructuur die volgens psychoanalytici ontstaat als iemand niet in staat is de angsten uit de Oedipale fase te overwinnen. Dit komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Symptomen zijn een overdreven zelfvertrouwen, gecombineerd met een zeer kwetsbare trots en angst voor en verachting van vrouwen, terwijl de penis wordt gezien als een orgaan voor agressie.
Terug naar A-B-C index

Fallisch narcisme
Een overdreven vorm van zelfvertrouwen die voortkomt uit een enorme overschatting van de eigen penis. Dit komt volgens psychoanalytici voor bij kleine jongetjes die net hebben ontdekt dat zij wel en meisjes geen penis hebben. Zij gaan daardoor bijvoorbeeld met geweren spelen. Dit wordt gezien als een symbolische verheerlijking van het eigen geslachtsorgaan. Het fallisch narcisme is een soort overschreeuwen van de castratieangst en kan het hele leven blijven bestaan. De persoon heeft dan een fallisch karakter.
Terug naar A-B-C index

Fallische fase

Volgens psychoanalytici de derde fase van de psychoseksuele ontwikkeling. De periode begint in het tweede levensjaar en duurt tot in de 'Oedipale fase. De primaire bron van lustbevrediging is in deze fase het eigen geslachtsdeel. Hoewel de term fallisch duidelijk naar het mannelijk geslachtsorgaan verwijst, maken meisjes dezelfde periode door. In deze fase begint de ontwikkeling van jongens en meisjes verschillende vormen aan te nemen.
Een combinatie van de fallische fase, zoals hierboven beschreven, en de Oedipale fase. In deze opvatting duurt de fallische fase voort tot in het zevende levensjaar.
Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Falsificatie
Weerlegging. Volgens de wetenschapsfilosoof Karl Raimund Popper (geb. 1902) is de ontwikkeling van de wetenschap het meest gediend met een speurtocht naar feiten die een bepaalde theorie weerleggen. Een algemene hypothese kan namelijk nooit bewezen worden met een eindig aantal observatie-uitspraken (verificatie), maar de theorie kan wel weerlegd worden door één enkele uitspraak. Zo kan de theorie ‘alle zwanen zijn wit’ weerlegd worden door het tonen van één zwarte zwaan, terwijl het laten zien van duizend witte zwanen geen sluitend bewijs vormt van de theorie. Volgens Popper heeft een theorie meer zeggingskracht naarmate zij beter falsifieerbaar is. Zo kan de theorie ‘alle levende wezens zijn sterfelijk’ makkelijker weerlegd worden dan de theorie ‘alle mensen zijn sterfelijk’. leder onsterfelijk levend wezen dat gevonden kan worden, toont namelijk aan dat de theorie onjuist is. De eerstgenoemde theorie gaat over een grotere hoeveelheid verschijnselen en heeft daardoor een grotere empirische inhoud.
Terug naar A-B-C index

Fanatisme
Het in extreme mate en meestal zeer emotioneel aanhangen van een bepaald idee, gepaard met het willen ‘bekeren’ van anders denkenden. Een fanaticus is niet in staat om zich in een ander standpunt in te leven en vermijdt elke vorm van discussie.
Terug naar A-B-C index

Fantasie
Het vermogen om zich voorstellingen van allerlei aard te vormen. Verzinsel en werkelijkheid worden daarbij tot een nieuw geheel samengevoegd. De inhoud van de voorstellingen wordt bepaald door persoonlijke wensen, behoeften, gevoelens of verlangens en wordt over het algemeen als plezierig ervaren. Volgens de psycholoog William James (1842-1910) is het verschil tussen het ‘normale’ fantasie leven en het ‘gestoorde’ denken minder groot dan over het algemeen wordt aangenomen. De wanen en hallucinaties van ernstig geestelijk gestoorden liggen volgens hem in het verlengde van normaal fantaseren en dagdromen. Sigmund Freud sloot zich bij deze opvatting aan. Zijn ervaringen met neurotische patiënten brachten hem tot een theorie over de aard en functie van fantasie die hij algemeen toepasbaar achtte. Volgens Freud kunnen mensen zelden rechtstreeks aan al hun verlangens en behoeften voldoen, hetgeen tot allerlei spanningen leidt. Om zulke spanningen te verwerken, zou men over verschillende afweermechanismen beschikken. Zo kan men bij wijze van afweer angstverwekkende denkbeelden of impulsen onderdrukken of zijn toevlucht nemen tot dagdromen en fantaseren. De bron van fantasieën bestaat volgens deze opvatting uit onvervulde, en vaak ook onvervulbare wensen. Fantaseren vormt een uitlaatklep voor al te onbezonnen pogingen om wat toch niet haalbaar is, te proberen te bereiken. De fantasie heeft in deze opvatting een driftreducerend karakter. Fantasie speelt met name een belangrijke rol in het leven van jonge kinderen (magisch denken), maar is ook bij volwassenen een teken van psychisch gezond functioneren. Pas wanneer de fantasie het leven gaat overheersen, krijgt het ongezonde aspecten.
Terug naar A-B-C index

Fetisjisme
Het woord fetisj is afkomstig uit het Portugees en duidt een vereerd voorwerp aan. Fetisjisme is een vrijwel uitsluitend bij mannen voorkomende seksuele afwijking, waarbij seksuele prikkeling en bevrediging alleen mogelijk zijn met behulp van een levenloos voorwerp (het fetisj), bijvoorbeeld bepaalde kleding.
Terug naar A-B-C index

fMRI-scan
Afbeelding van subtiele veranderingen in de bloedstroom in de hersenen. Zenuwcellen die actief zijn krijgen extra bloed en daardoor kan de fMRI gebruikt worden om zichtbaar te maken, welke delen actief zijn bij het uitvoeren van bepaalde taken. Hierbij maakt men gebruik van een vergelijkingsstaak om de ruis weg te halen. Men laat de proefpersoon bijvoorbeeld eerst losse woorden lezen en dan dezelfde woorden in zinsverband. Het verschil in activiteit bij beide taken laat zien welke hersendelen actief zijn bij het interpreteren van de grammatica, het verband tussen woorden in een zin.
Terug naar A-B-C index

Fobie
Een irreële, grote angst voor specifieke situaties, objecten, activiteiten of personen die niet als gevaarlijk gelden. Voor de persoon met de fobie is de angst zeer levensecht, en gaat bijvoorbeeld gepaard met hartkloppingen of een wee gevoel. Een fobie kan iemand in zijn doen en laten ernstig beperken, vooral wanneer het moeilijk is om de situatie die de fobie veroorzaakt, te vermijden. Wanneer een fobie onbehandeld blijft, kan zij tientallen jaren blijven bestaan. Een fobie gaat vaak gepaard met een depressie.

Voorbeelden van fobieën zijn: schoolfobie, agorafobie (het niet de straat op durven vanwege de vrees dat een paniekaanval zal optreden), examenfobie, claustrofobie (engtevrees), zoöfobie (angst voor dieren), acrofobie (extreme hoogtevrees), slangfobie, sociale fobie (voor de kritische beoordeling van anderen) en nycto- of achluofobie (angst voor het donker).
Terug naar A-B-C index

Fobietest
Met dit soorttests kan een fobie worden opgespoord. Voorbeelden zijn de Vreesvragenlijst FSS-1I1 en de AZU Vreesvragenlijst. Beide tests zijn geschikt voor volwassenen en kunnen individueel of groepsgewijs worden afgenomen.

Zie ook: psychologische test
Terug naar A-B-C index

Fobie, sociale Ook antropofobie. Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen.
Terug naar A-B-C index

Functionele analyse
Ook wel gedragsanalyse genoemd. De eerste fase in de gedragstherapie. De therapeut probeert daarbij na te gaan welke situaties het ongewenste gedrag uitlokken en waardoor het probleemgedrag in stand gehouden wordt.
Terug naar A-B-C index

Fysiologie
Ook functieleer. Tak van wetenschap die de biologische processen bestudeert die ten grondslag liggen aan de normale werking van levende organismen en hun organen. Het gaat om de basale processen die noodzakelijk zijn om het leven in stand te houden.
Terug naar A-B-C index

Fysiologische psychologie
Ook fysiopsychologie. Tak van de psychologie die zoekt naar de stoffelijke kanten van psychische processen. Een belangrijk onderdeel hiervan is de neuropsychologie, waar het functioneren van de hersenen wordt bestudeerd. Veel aandacht krijgt ook de werking van hormonen. Binnen de fysiologische psychologie wordt veelvuldig gebruik gemaakt van proefdieren. Het onderzoeksveld van de fysiologische psychologie is vrijwel gelijk aan dat van de biopsychologie en kent grote overlappen met de psychofysiologie.
Terug naar A-B-C index

GABA
Ook gamma-aminoboterzuur, GABA is de afkorting van het Engelse gamma-aminobutyric acid. Het is een aminozuur dat fungeert als bouwsteen van eiwit. In de hersenen is het bovendien de belangrijkste neurotransmitter met een remmende werking (door hyperpolarisatie van het cel membraan). Ongeveer 30% van alle zenuwcellen heeft GABA als neurotransmitter, terwijl vrijwel alle zenuwcellen gevoelig zijn voor de stof. GABA is werkzaam in de hersenen, het ruggenmerg en op enkele plaatsen in het lichaam. Veranderingen in het GABA systeem kunnen leiden tot ziektebeelden als epilepsie, bewegingsstoornissen zoals de ziekten van Huntington en Parkinson, angst en paniekaanvallen. De werking van de angstverminderende en spierontspannende benzodiazepinen komt tot stand doordat ze aan een bepaalde groep GABA receptoren hechten en gedeeltelijk de werking van GABA versterken. Ook de kalmerende barbituraten hechten zich aan GABA-receptoren.
Terug naar A-B-C index

GABA-receptoren
De receptoren in het zenuwstelsel die gevoelig zijn voor de neurotransmitter GABA. Er zijn twee hoofdtypen: GABA-A en GABA-B. GABA-C wordt tegenwoordig geschaard onder het A-type. Het A-type zorgt ervoor dat de ionenkanalen voor chloride bij de ontvangende cel worden geopend. Dit leidt ertoe dat de spanning op de celwand vermindert, zodat er minder snel een actiepotentiaal ontstaat. Deze werking is dus remmend en komt snel tot stand. Angstdempende medicatie grijpt aan op de GABA-A-receptor. Er zijn zeker 19 verschillende typen GABA-A -receptoren. GABA-B leidt tot een tragere reactie die tot stand komt via second messengers. Via een samenspel van verschillende factoren werkt ook GABA-B remmend.
Terug naar A-B-C index

GAF-schaal
Global Assessment of Functioning scale (Globaal Algemeen Functioneren). Een in de DSM-IV opgenomen meetinstrument waarmee een globale inschatting gemaakt kan worden van iemands psychische, sociale en beroepsmatige functioneren. De schaal loopt van 1 (voortdurend gevaar voor zichzelf en anderen, ernstig tekortschieten in zelfverzorging of ernstige zelfmoordpoging) tot 100 (geen symptomen, levensproblemen lopen nooit uit de hand, anderen zoeken persoon op vanwege positieve kwaliteiten).
Terug naar A-B-C index

Geboortevolgorde
Ook plaats in de kinderrij. De rangorde in leeftijd van broers en zusters. Psychologisch onderzoek naar het effect van de plaats van een kind binnen het gezin heeft o.a. uitgewezen dat oudste kinderen zich tegenover leeftijdgenoten vaker dominant gedragen dan jongste kinderen en dat afhankelijk gedrag en tegendraads gedrag vaker wordt aangetroffen bij jongste kinderen. Deze effecten zijn bescheiden, maar wel significant.
Terug naar A-B-C index

Geboortetrauma
(trauma = wond)

Een beschadiging die het kind tijdens de geboorte oploopt. De hersenen kunnen hierbij beschadigd worden door zware druk op de schedel of door een tekort aan zuurstof of suiker in het bloed. De ernst van het geboortetrauma kan vastgesteld worden met de apgar-score.
In de psychoanalytische theorie: het gevoel van enorme hulpeloosheid dat het kind overvalt bij de geboorte. Het kind komt vanuit de veilige baarmoeder terecht in de vijandige buitenwereld. Uit deze overweldigende ervaring ontstaat een overweldigende angst, waarvan alle andere angstvormen in het latere leven afgeleid zijn.
Terug naar A-B-C index

Gedachtegangstoornissen
Een aantal verwante denkstoornissen.

Perseveratie is een stoornis waarbij de gedachtegang vertraagd is en waarbij veel herhalingen plaatsvinden zonder dat de gedachten ergens naar toe leiden.
Soms lijkt het alsof de gedachtegang gedurende enige tijd wordt afgebroken, een blokkering die met de Duitse term Sperrung wordt aangeduid. Ze treedt op bij een helder bewustzijn en is enigszins te vergelijken met het niet verder kunnen spreken als een pijnlijk onderwerp wordt aangeroerd. Bij Sperrung wordt echter een gevoel van innerlijke leegte, een werkelijk afbreken van de gedachtegang beleefd. Deze stoornis komt vaak bij schizofrenie voor.
Incoherentie is een gedachtegang waarin geen logische samenhang valt te ontdekken. Zij komt ook voor bij schizofrenie.
Terug naar A-B-C index

Gedrag
Alle waarneembare handelingen en activiteiten die een levend wezen uitvoert. Volgens de grondlegger van het behaviorisme, John B. Watson, is dit het enig toelaatbare studieterrein van de psychologie (waarbij b.v. geestelijk lijden door gevoelens uitgebannen werd en de psychologie ongelooflijk beperkt werd) . Het is echter moeilijk te bepalen wat nog wel gedrag genoemd kan worden en wat niet. Immers, als de juiste apparatuur gebruikt wordt, is het mogelijk om bijvoorbeeld veranderingen in de bloedsamenstelling waar te nemen. Dit wordt echter door de meeste psychologen niet meer als gedrag beschouwd. Men heeft dit getracht op te lossen door een onderscheid te maken tussen gedrag dat grotere gehelen omvat (molair gedrag) en kleinere gedragselementen (moleculair gedrag). Dit laatste studieterrein werd veelal aan fysiologen overgelaten. De scheiding blijft echter problematisch. Een andere moeilijkheid voor de behavioristen was om activiteiten als dromen en denken een plaats te geven. De oplossing hiervoor werd gezocht in een onderscheid tussen overt en covert behavior: resp. openlijk en verborgen gedrag. Dit onderscheid doet echter afbreuk aan de eis dat gedrag observeerbaar moet zijn.
Terug naar A-B-C index

Gedragsanalyse
Ook wel functionele analyse genoemd. De eerste fase in de gedragstherapie. De therapeut probeert daarbij na te gaan welke situaties het ongewenste gedrag uitlokken en waardoor het probleemgedrag in stand gehouden wordt.
Terug naar A-B-C index

Gedragsstoornis

Een algemene aanduiding voor stoornissen waarbij het uiterlijk waarneembare gedrag abnormaal is. Dit kan uiteenlopen van gokverslaving tot bedplassen of pyromanie (een ziekelijke neiging tot brandstichten).
Ook conduct disorder. Een op jeugdige leeftijd voorkomend patroon van agressief en uitdagend gedrag. Het asociale gedrag herhaalt zich en is ernstig; het gaat verder dan kattenkwaad. Voorkomende gedragingen zijn bijvoorbeeld: veel vechten, wreedheid jegens dieren, liegen, ongehoorzaamheid, heftige woedeaanvallen, spijbelen en ernstige vernielzucht. Kinderen met gedragsstoornissen zijn vaak ernstig verwaarloosd door hun opvoeders en hebben moeilijkheden op school.
Zie ook: gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde; oppositioneel-opstandige stoornis
Terug naar A-B-C index

Gedragsstoornis, gesocialiseerde en niet-gesocialiseerde
Gedragsstoornissen (betekenis 2) worden ingedeeld in verschillende groepen. Bij de niet-gesocialiseerde vorm heeft het kind problemen met vrijwel alle sociale relaties. Het heeft geen prettig contact met leeftijdgenoten, en ook geen hechte, vertrouwelijke band met volwassenen. Het kind is eenzaam en geïsoleerd, en misdraagt zich meestal in zijn eentje. Bij de gesocialiseerde gedragsstoornis heeft het kind wel vriendschappelijke betrekkingen met leeftijdgenoten. Het asociale gedrag is bij deze kinderen vaak onderdeel van lidmaatschap van een bende. Er zijn wetenschappers die menen dat er bij de niet-gesocialiseerde gedragsstoornis echt sprake is van een psychiatrische stoornis of ziekte, maar bij de gesocialiseerde vorm niet. Deze laatste stoornis zou eerder een kwestie zijn van verkeerde vrienden.
Terug naar A-B-C index

Gedragstherapie
Een vorm van psychotherapie die sinds het begin van de jaren zestig bestaat. Het uitgangspunt van de behandeling is dat ongewenst gedrag is aangeleerd en dus ook weer afgeleerd kan worden. Hierbij wordt gebruik gemaakt van eenvoudige leerprincipes, zoals belonen en (in mindere mate) straffen. De therapie is met name bruikbaar voor problemen als angstigheid voor bepaalde situaties (-fobie), en slechte gewoonten zoals roken, bedplassen en veel drinken. Het voordeel van de behandelwijze is dat in relatief korte tijd goede resultaten geboekt kunnen worden. Belangrijke therapeutische technieken binnen de gedragstherapie zijn onder andere systematische -desensitisatie en -implosieve therapie. De ‘gewone’ gedragstherapie weet minder goed raad met veel voorkomende psychische problemen, zoals depressies en psychosen, maar cognitieve gedragstherapie weer wel.
Terug naar A-B-C index

Gedragstherapie, cognitieve
Een variant van de gedragstherapie, waarbij de therapeut zich niet alleen richt op het veranderen van gedrag, maar ook op de denkwereld erachter. Bij de behandeling van depressies richt men zich bijvoorbeeld op het uitdagen en ombuigen van negatieve denkpatronen. Een sterke kant van de cognitieve gedragstherapie is dat veel onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van de Behandeling. Het bestrijden van depressies en angststoornissen blijkt behoorlijk effectief.
Terug naar A-B-C index

Geheugen
Het vermogen om dingen die in het verleden hebben plaatsgevonden, te onthouden. Hierbij kan een onderscheid gemaakt worden tussen herinnering en herkenning. In het eerste geval is de persoon in staat de geheugen inhoud zelf voor de geest te roepen en in het tweede geval realiseert de persoon zich dat een bepaalde indruk overeenkomt met informatie die al in het geheugen is opgeslagen. Mensen blijken in staat veel meer dingen passief te herkennen dan zich actief te herinneren.

Het geheugen werkt met drie te onderscheiden stappen: het vastleggen, bewaren en opdiepen van informatie. Bij geheugenstoornissen kan elk van deze drie stappen zijn aangetast. Zo is het mogelijk dat iemand vlak na een ongeluk een groot deel van zijn geheugen kwijt is, maar dat dit later weer terugkomt in de herinnering. In zo'n geval was de herinnering de hele tijd wel bewaard, maar tijdelijk niet meer op te diepen.

De menselijke hersenen beschikken niet over één plaats waar alle herinneringen liggen opgeslagen. Er is sprake van veel verschillende geheugens. Zo liggen de herinneringen aan beelden ergens anders opgeslagen dan die aan geluiden. Ook beschikt het brein over een korte termijn geheugen en een lange termijngeheugen. Een ander onderscheid is dat tussen het procedurele en het declaratieve geheugen (geheugen, impliciet en expliciet).
Terug naar A-B-C index

Geheugenmetafoor
Het gebruik van een vergelijking om het menselijke herinneren voor te stellen. De gebruikte metaforen zijn vrijwel allemaal te herleiden tot sporen en opslagplaatsen.

De sporen.
Het geheugen wordt hier voorgesteld als iets waar een afdruk op achter blijft. Dit is bijvoorbeeld herkenbaar in uitdrukkingen als 'in het geheugen gegrift staan' of een 'fotografisch geheugen'. Plato vergeleek het geheugen met een wastablet: stevig genoeg om afdrukken op vast te leggen (onthouden), maar ook soepel genoeg om daarna nog vervormd te kunnen worden (vergeten). De metafoor wordt ook gebruikt in psychologische theorieën waar de vastlegging van informatie wordt beschreven als inprenting. De vergelijking met sporen is echter zeer beperkt. De enige functie die er door beschreven wordt, is de vastlegging, terwijl de opdieping van informatie uit het geheugen onbelicht blijft.
De opslagruimte.
Het geheugen wordt hier gezien als een soort archief waar informatie netjes geordend wordt opgeslagen en ook weer terug te vinden is. Een uitdrukking als ‘uit het geheugen opdiepen’ is hiervan afgeleid. Ook in veel psychologische theorieën speelt de opslagmetafoor een belangrijke rol. Er wordt bijvoorbeeld wel gesproken van een zoekproces in het geheugen.
Terug naar A-B-C index

Genitale fase
Volgens psychoanalytici de eindfase van de psychoseksuele ontwikkeling, waarin de voorafgaande fasen (orale fase, anale fase, fallische fase en oedipale fase) als het ware samenkomen. De fase begint in het twaalfde of dertiende levensjaar. De jongere wordt dan plotseling weer veel slordiger, gaat plezier beleven aan knoeien en kan allerlei vormen van vraatzucht vertonen. Een duidelijk verschil met de kleutertijd is dat de persoonlijkheid veel sterker is geworden. De jongere kan de impulsen onderdrukken. Dit kan leiden tot perioden waarin de tiener zich als een modelkind gedraagt. De belangstelling voor en het verlangen naar seks wordt in deze fase steeds sterker. Dit zorgt eerst voor fantasieën, die vaak gepaard gaan met masturbatie, en ten slotte voor het daadwerkelijk aangaan van (seksuele) relaties.
Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Geofagie
(letterlijk: aardeten) Ziekelijke neiging om aarde te eten. Dit gedrag gaat voorbij aan de noden van het lichaam en is, als het niet voortkomt uit zwakzinnigheid, vaak een aanwijzing voor een ernstige psychische stoornis.
Terug naar A-B-C index

Geslachtsdrift
Ook libido sexualis. Drijfveer tot seksueel gedrag. Het begrip geslachtsdrift wordt veel gebruikt in biologische en psychologische theorieën waarin seksualiteit beschouwd wordt als een door een instinct bepaald gedragspatroon, te vergelijken met eten en drinken. Geslachtsdrift wordt dan opgevat als een primaire drijfveer, die weinig door prikkels van buitenaf wordt beïnvloed. Tegenwoordig is deze opvatting - althans voor de menselijke seksualiteit- grotendeels verlaten. Zie ook: libido
Terug naar A-B-C index

Geslachtshormonen
Hormonen met een stimulerende werking op de geslachtsorganen en de secundaire geslachtskenmerken (bijvoorbeeld baardgroei bij de man en borstgroei bij de vrouw). Zij zijn verder verantwoordelijk voor een licht afwijkende hersenontwikkeling van mannelijke en vrouwelijke embryo's. De geslachtshormonen worden hoofdzakelijk gemaakt in de geslachtsklieren. Men onderscheidt vrouwelijke geslachtshormonen (oestrogenen en progesteron) en mannelijke geslachtshormonen (androgenen). De naam geslachtshormonen doet ten onrechte vermoeden dat het hormonen zijn die exclusief zijn voor een bepaald geslacht. Dit is onjuist want zo maken bijvoorbeeld de eierstokken bij de vrouw ook kleine hoeveelheden 'testosteron aan.
Terug naar A-B-C index

Geslachtsidentiteit
(Eng: gender identity) De wijze waarop het eigen man- of vrouwzijn wordt beleefd. Dit gevoel ontstaat pas na het vierde levensjaar, Omdat tot die tijd het idee tot een bepaald geslacht te behoren ontbreekt. De geslachtsidentiteit heeft biologische en culturele wortels, maar de verschillende theoretici zijn het met elkaar oneens over hoeveel gewicht toegekend moet worden aan beide factoren.
Terug naar A-B-C index

Geslachtsidentiteitsstoornis
Verwarring en onbehagen over het man- of vrouwzijn. Vormen die voorkomen, zijn:

Het individu beleeft zichzelf zowel als man als als vrouw.
Een afwisselende beleving als lid van het eigen en van het andere geslacht.
De overtuiging eigenlijk tot het andere geslacht te behoren (transseksualiteit).
Terug naar A-B-C index

Geslachtsrol
(Eng: gender role) Het vertonen van gedrag dat hoort bij het eigen geslacht. In de westerse cultuur is de rol van vrouwen als moeder/verzorger en de rol van mannen als kostwinner sterk benadrukt. De laatste jaren lijkt erop dit gebied een kentering plaats te vinden, waardoor zowel mannen als vrouwen een grotere keuzevrijheid hebben bij het bepalen van hun rol in de maatschappij.

Zie ook: geslachtsidentiteit
Terug naar A-B-C index

Gespleten persoonlijkheid
Een niet-wetenschappelijke aanduiding voor schizofrenie of voor een meervoudige persoonlijkheid. Bij de eerste stoornis is de samenhang tussen denken en voelen verstoord. Bij een meervoudige persoonlijkheid is sprake van een splijting van de psyche in verschillende persoonlijkheden. Bij deze afgesplitste persoonlijkheden is de relatie tussen denken en voelen wel intact. Bij schizofrenie is geen sprake van afgescheiden persoonlijkheden.
Terug naar A-B-C index

Gestaltpsychologie
Een stroming in de psychologie die vooral in de periode tussen de twee wereldoorlogen in Duitsland opgang maakte. Belangrijke vertegenwoordigers waren Wolfgang Köhhler, Kurt Koffka en Max Wertheimer. Het begrip Gestalt- dat letterlijk gestalte betekent, maar beter vertaald kan worden met samenhangend geheel of totaliteit - duidt op de eigenschappen van complexe gehelen die niet aan de eigenschappen van de afzonderlijke delen kunnen worden toegeschreven. De Gestaltpsychologen kenden aan het bestaan van deze geheel-eigenschappen grote betekenis toe voor bijvoorbeeld de psychologie van het denken en waarnemen. Daarmee verzetten zij zich tegen de toen gangbare opvattingen binnen de psychologie (behaviorisme en associationisme) die op zoek waren naar de kleinst mogelijke mentale elementen of gedragseenheden.
Terug naar A-B-C index

Gestalttherapie
Een vorm van psychotherapie, die in de jaren zestig vooral door de ideeën van de van oorsprong Duitse psychiater Frederick S. Perls (1893-1970) in Amerika bekendheid kreeg. De Gestalttherapie is gericht op het herstellen van een evenwicht tussen alle componenten van de persoonlijkheid en op het hervinden van een evenwichtige relatie van de cliënt met zijn omgeving. De cliënt moet zich daarbij bewust worden van wat hij doet en hoe hij handelt (zelfontdekking), maar de vraag naar het waarom hiervan is minder belangrijk. De Gestalttherapie is daardoor dan ook een op het ‘hier en nu’ gerichte therapie. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de psychoanalytische therapie, berust zij niet op een samenhangende persoonlijkheidstheorie, maar bevat zij elementen uit aan aantal theorieën (o.a. de Gestaltpsychologie en de leertheorie).
Terug naar A-B-C index

Gestaltwetten
Een aantal generalisaties over de wijze waarop bij de menselijke waarneming een aantal losse elementen samengevoegd worden tot een geheel. Het optreden van deze wetten werd aangetoond met behulp van op papier getekende figuren.

De wet van nabijheid stelt dat elementen die dicht bij elkaar liggen, worden waargenomen als bij elkaar horend.
De wet van goede voortzetting stelt dat als het mogelijk is een organiserend principe, zoals bijvoorbeeld bewegingsrichting, wordt gezocht achter de elementen.
De wet van gelijkheid stelt dat bij het voorkomen van twee soorten elementen, de elementen worden opgedeeld in twee afzonderlijke samenhangende gehelen. Hierdoor kan het lijken alsof de ene groep elementen zich op de voorgrond bevindt en de andere op de achtergrond.
De wet van geslotenheid beschrijft de neiging om één geheel waar te nemen, in plaats van afzonderlijke elementen. Als bijvoorbeeld vier losse, rechte hoeken in de juiste verhouding tot elkaar worden getekend, wordt dit waargenomen als één vierkant en niet als vier rechthoeken.
De wet van pregnantie (Prägnanz) ten slotte stelt dat de waarneming er op is gericht te zoeken naar een combinatie van eenvoud en essentie. Een onregelmatig getekend rondje lijkt daardoor toch een cirkel. De Gestaltwetten zijn overigens niet absoluut, omdat de waarneming ook sterk beïnvloed wordt door de context.
Terug naar A-B-C index

Gevoel

Het vermogen om prikkels waar te nemen, hetzij uit het eigen lichaam, hetzij uit de buitenwereld. De prikkels worden opgevangen door speciale orgaantjes (receptoren) van waaruit een elektrisch signaal langs de zenuwvezels naar het centraal zenuwstelsel wordt vervoerd. Hier kunnen de prikkels tot het bewustzijn doordringen en al dan niet tot een reactie leiden. (De waarneming van andere prikkels, zoals de registratie van de bloeddruk, speelt zich buiten het bewustzijn af. Dit is het terrein van het autonome zenuwstelsel.)
Gemoedsbeweging (emotie of stemming).
Ten slotte kan gevoel ook betrekking hebben op het weten buiten verstandsoverwegingen om: ‘Mijn gevoel zegt mij dat hier iets niet klopt, maar ik kan er geen redenen voor noemen’.
Terug naar A-B-C index

Histrionische persoonlijkheidsstoornis
Ook wel de theatrale persoonlijkheidsstoornis genoemd
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept.

Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een histrionische persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch.

Symptomen van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis

het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring
Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties
Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring
Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag
Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen
Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme)
Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening
Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen
Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden.
Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn.
Treft snelle beslissingen
Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen

Kenmerken van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis

De histrionische persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint.
Het essentiële kenmerk van de histrionische persoonlijkheidstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten.
Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden.

De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten.
Vrouwen

Vrouwen met de histrionische persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben.
Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties.

Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen.

Mannen

Mannen met de histrionische persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig.

Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren.

Andere gegevens

De histrionische persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven.
De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden.

Oorzaken
De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De histrionische persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe.
Terug naar A-B-C index

Hypnose
Een toestand die opgewekt kan worden door een hypnotiseur.
De persoon gehoorzaamt passief aan de opdrachten van de hypnotiseur, maar doet geen dingen die tegen zijn eigen wil ingaan. De controle van de hypnotiseur is dus beperkt.
Voorbeelden van gedrag onder hypnose zijn: het vergeten van dingen die men van tevoren nog wel wist; het waarnemen van zaken die in werkelijkheid niet aanwezig zijn, en omgekeerd; het ongevoelig zijn voor pijn en pijn voelen zonder dat daar een lichamelijke oorzaak van is; en het niet meer kunnen beheersen van spieren die men anders wel onder controle heeft.
Onder hypnose zijn mensen zeer gevoelig voor suggestie en daardoor is het mogelijk hen op een totaal andere manier naar herinneringen te laten kijken. Een hypnotiseur beschikt niet over bijzondere gaven, maar maakt gebruik van technieken die iedereen zich in principe eigen kan maken.
Terug naar A-B-C index

Hypnose-theorieën
Verklaringen die ten grondslag liggen aan het verschijnsel hypnose. Enkele van deze theorieën zijn:

De in Frankrijk werkende Oostenrijkse arts Franz Anton Mesmer (1734-1815) veronderstelde dat hypnotische verschijnselen tot stand kwamen door magnetische verschijnselen. Deze opvatting wordt het mesmerisme genoemd.

De zgn. suggestionalisten, zoals A.A. Liéébeault (1823-1904) en Hippolyte Bernheim (1837-1919), rekenden af met het mesmerisme. Zij stelden dat een patiënt tijdens hypnose vooral extra beïnvloedbaar is.

De Franse psychiater Pierre Janet (1859-1947) dacht dat hypnose veroorzaakt werd door een afwijking in het zenuwstelsel. Hij baseerde dit op het ervaringsfeit dat bepaalde symptomen van psychische ziekten tijdens de hypnose kunstmatig opgewekt kunnen worden.

Hypnose als een aparte vorm van slaap (het woord hypnose is afgeleid van het Griekse hypnos, dat slaap betekent). Ivan Pavlov nam aan dat het wakende bewustzijn tijdens de hypnose voor het grootste deel wegvalt en dat daardoor een sterke reactie op een geringe stimulus kan volgen, terwijl sterke prikkels genegeerd worden. Uit onderzoek blijkt dat de met behulp van een electro-encefalogram geregistreerde hersengolven tijdens hypnose op geen van de slaapstadia lijken.

Clark L. Huil (1884-1952) ontwikkelde een theorie over hypnose vanuit het ideomotorische principe. Dit betekent dat het in gedachten uitvoeren van een beweging al leidt tot een meetbare spierreactie. Tijdens de hypnose is deze reactie versterkt. Hypnose verschilt volgens Huil alleen kwantitatief en niet kwalitatief van andere bewustzijnstoestanden.

De geconditioneerde theorie van L. Welch is aan het behaviorisme ontleend. De woorden die de hypnotiseur uitspreekt om de hypnose tot stand te brengen, zijn in het dagelijks leven verbonden met bepaalde gevoelens en bijbehorende gedragspatronen. De uitspraak: 'Ik ben slaperig', gaat bijvoorbeeld vrijwel altijd gepaard met een slaperig gevoel. Hieruit is een conditionering ontstaan. Het gevoel en de uitspraak zijn gekoppeld. De uitspraken van de hypnotiseur roepen op deze manier het hieraan vastgekoppelde gevoel op.

Binnen de moderne psychoanalyse gaat men ervan uit dat het ego zijn besturende functie tijdelijk afstaat aan een externe autoriteit. Het ego blijft echter waakzaam op de achtergrond en geeft de besturing alleen uit handen, zolang dit geen onaanvaardbare consequenties heeft.

De neo-dissociatietheorie van E.R. Hilgard gaat ervan uit dat de hiërarchie van mentale systemen tijdens de hypnose doorbroken wordt.

E. Fromm stelt dat hypnose een bijzondere bewustzijnstoestand is, die tussen normaal waken en hallucineren in ligt. Tijdens de hypnose valt het kritische en doelgerichte denken grotendeels weg en daardoor staat de persoon meer open voor andere ervaringen.

Er zijn ook theoretici (o.a. T.X. Barber) die meer de nadruk leggen op de sociale omstandigheden waarin de hypnose voorkomt. De hypnotiseur en de proefpersoon spelen als het ware een rollenspel en hoe meer zij zich hiervoor inspannen en hoe sterker hun geloof in de situatie is, des te groter is de kans dat er daadwerkelijk zoiets als hypnose tot stand komt.

De ultradiane theorie van E.L. Rossi stelt dat de proefpersoon tijdens hypnose vervalt in een normale rustfase van een biologische cyclus, die ongeveer negentig minuten duurt. Hierbij zouden met name de rechterhersenhelft en het parasympathisch zenuwstelsel actief zijn.
Terug naar A-B-C index

Hypnose-inductie
Het tot stand brengen van hypnose.
De verschillende inductiemethoden vertonen vrijwel allemaal de volgende kenmerken:

De hypnotiseur vraagt of men zich een aantal dingen wil voorstellen. De toon waarop hij dit doet, kan verschillen van gebiedend tot vriendelijk vragend.

De hypnotiseur kondigt gedrag aan dat zich bij de proefpersoon in feite spontaan voltrekt. De hypnotiseur zegt bijvoorbeeld: 'U blijft naar uw handen kijken en uw ogen gaan tranen.' Dit gebeurt dan ook, hoewel het tranen van de ogen het gevolg is van het staren en niet een willige reactie op de suggestie van de hypnotiseur. Wel krijgt de volgende opdracht hierdoor meer kans van slagen. De proefpersoon heeft nu meer vertrouwen in de voorspelling.

De hypnotiseur maakt de inhoud van zijn woorden extra suggestief door beeldende taal te gebruiken: 'Er zit lijm tussen uw handpalmen. Ze kunnen niet meer van elkaar.'

Suggesties van de hypnotiseur mogen maar voor één uitleg vatbaar zijn. Hij zegt niet: 'Uw hand gaat omhoog', maar 'Uw rechterhand gaat omhoog', zodat ieder misverstand is uitgesloten. Eventuele onzekerheid van de proefpersoon zou hem van de opdracht afleiden.

De opeenvolging van opdrachten gaat van makkelijk naar moeilijk. Ook daardoor kan de proefpersoon het vertrouwen krijgen dat gebeurt wat de hypnotiseur zegt. De hypnose wordt daardoor dieper.
Terug naar A-B-C index

Hypnose-deductie
Het ongedaan maken van een hypnotische toestand. De tijdens de hypnose gegeven opdrachten moeten altijd worden 'uitgeveegd'. Dit wil zeggen dat na de suggestie: 'U kunt uw ogen niet meer openen', de tegensuggestie moet volgen: 'U kunt uw ogen weer gewoon openen'.
In weerwil van de vele verhalen over personen die nooit meer goed zijn wakker geworden uit een hypnose, blijken de meeste mensen ook zonder de uitdrukkelijke instructie van een hypnotiseur zich los te kunnen maken uit de hypnose.
Terug naar A-B-C index

Hypnotherapie
Iedere vorm van psychotherapie waarbij gebruik gemaakt wordt van hypnose.

Eén van de eersten die zich hiermee bezig hield was Sigmund Freud. Hij liet zijn patiënten onder hypnose belangrijke persoonlijke gebeurtenissen opnieuw beleven. De ontlading van emoties waarmee dit gepaard ging, bleek een heilzaam effect te hebben. Deze vorm van therapie wordt ook wel hypno-analyse genoemd en wordt nog steeds toegepast. Freud zelf verliet deze methode echter vrij snel, omdat hij dacht dat vrije associatie en droomanalyse betere therapeutische mogelijkheden zouden hebben.

Een tweede vorm is meer gericht op het heden en de toekomst. Het blijkt bijvoorbeeld mogelijk om bepaalde symptomen met hypnose te bestrijden. Wanneer een patiënt bijvoorbeeld klaagt over pijnen waarvoor geen lichamelijke oorzaak bestaat, dan kan onder hypnose gesuggereerd worden dat alles wel in orde is.
Terug naar A-B-C index

Hypnotica
Geneesmiddelen die ervoor zorgen dat de persoon gemakkelijker inslaapt, langer doorslaapt of minder vaak wakker wordt tijdens de slaapperioden. Een ideaal slaapmiddel heeft al deze effecten, zonder dat de natuurlijke slaap veranderd wordt en zonder dat bijwerkingen optreden. Zulk een ideaal slaapmiddel blijkt echter niet te bestaan. Vandaar dat verandering van slaapgewoonten in de regel de voorkeur krijgt boven medicatie. Het langdurig gebruik van hypnotica is af te raden. Er kan afhankelijkheid ontstaan en bovendien treedt gewenning op, zodat de werking op den duur minder wordt. De hypnotica zijn in verschillende groepen te verdelen. De belangrijkste daarvan zijn:

De barbituraten, die een algemeen remmende werking op het zenuwstelsel hebben en daarom als slaapmiddel af te raden zijn. Ze leiden tot sufheid.

De benzodiazepinen zijn wat dit betreft wat gunstiger, maar ook deze middelen beïnvloeden het natuurlijke verloop van de verschillende slaapstadia.

De niet-benzodiazepinen tenslotte vormen een vrij nieuwe groep slaapmiddelen, met een vergelijkbaar effect als de benzodiazepinen, maar met een geringere uitwerking op de verschillende slaapstadia. Het werkingsmechanisme van deze middelen verloopt net als bij de benzodiazepinen via het stimuleren van de remmende neurotransmitter GABA.
Terug naar A-B-C index

Hypochondrie
Een steeds terugkerende overtuiging dat men getroffen is door een ernstige lichamelijke ziekte, op basis van een verkeerde interpretatie van symptomen.
Alledaagse kwaaltjes worden daardoor gezien als tekenen van een levensbedreigende ziekte. De persoon is hierbij terneergeslagen en angstig en laat zich niet geruststellen door artsen.
Terug naar A-B-C index

Hypofyse
Ook hersenaanhangsel. Een halve gram wegend aanhangsel van de hypothalamus, dat vanwege zijn enorm belangrijke rol in het menselijk lichaam ook wel de meesterklier genoemd wordt. De hypofyse zit vast aan de hypofysesteel en regelt de uitscheiding van de endocriene of hormoonproducerende klieren in het lichaam. Zij staat op haar beurt weer onder invloed van de hypothalamus. De hypofyse vormt de schakel tussen het centrale zenuwstelsel en het hormoonstelsel. De activiteit van de hypofyse wordt afgeremd door negatieve feedback. Als een klier een hoeveelheid hormoon heeft afgescheiden, stijgt de concentratie in het bloed en dit is voor de hypofyse een teken om de betreffende klier minder te gaan stimuleren.

De hypofyse is opgebouwd uit drie kwabben:

De hypofyse-achterkwab of neurohypofyse scheidt twee hormonen uit: het antidiuretisch hormoon (vasopressine) en oxytocine. Deze worden gemaakt door gespecialiseerde zenuwcellen in de hypothalamus en via zenuwvezels naar de achterkwab vervoerd, waar ze aan het bloed worden afgegeven.
De hypofysevoorkwab of adenohypofyse produceert hormonen die invloed uitoefenen op de hormoonproducerende klieren elders in het lichaam. Dit zijn de zogenaamde ‘trope’ of stimulerende hormonen: onder andere het thyreoïdstimulerend hormoon, het adrenocorticotroop hormoon, het follikelstimulerend hormoon, het luteïniserend hormoon en prolactine. De hypofysevoorkwab scheidt tevens een zelfstandig werkend hormoon uit: het groeihormoon.
Een tussen kwab, waarvan de functie niet geheel duidelijk is.
Terug naar A-B-C index

Hypokinesie
Een abnormale bewegingstraagheid, die zich bijvoorbeeld uit in een verminderde expressiviteit in het gezicht. Daarnaast zwaaien de armen niet mee met het lopen en kunnen er ook grote problemen bestaan met het stoppen of in gang zetten van bewegingen.
Terug naar A-B-C index

Hypomanie
Lichte vorm van manie met een duidelijk verhoogde stemming en drift tot handelen. De persoon heeft minder behoefte aan slaap, is spraakzamer en vrijpostiger dan normaal, en heeft het gevoel dat hij in zijn eentje de wereld aankan. Het concentratievermogen kan verminderd zijn, maar de persoon is niet zo sterk ontregeld dat hij niet meer kan functioneren in zijn werk of in persoonlijke relaties. De euforie maakt soms plaats voor prikkelbaarheid, eigenwaan en onbehouwen gedrag. Vergelijkbare symptomen kunnen ook veroorzaakt worden door een te snelle werking van de schildklier, maar dan wordt niet van hypomanie gesproken.
Terug naar A-B-C index

Hypothalamus
Het regel centrum in het brein dat zorgt voor het handhaven van het interne milieu (homeostase). Dit gebeurt zowel direct als indirect. Direct door de aansturing van het autonome zenuwstelsel en indirect door het organisme te motiveren bepaald gedrag te vertonen, bijvoorbeeld eten als de hypothalamus een hongergevoel veroorzaakt. De hypothalamus ligt aan de voor- en onderzijde van de thalamus, weegt vier gram en neemt minder dan 1 % van het volume van de hersenen in beslag. Een van de taken van de hypothalamus is de besturing van het hormonale systeem. Dit gebeurt op twee manieren. Allereerst wordt het lichaam direct beïnvloed door het antidiuretisch hormoon (vasopressine) en oxytocine. Deze hormonen worden in de hypothalamus gemaakt en na transport afgegeven in de bloedbaan door de hypofyse-achterkwab. Daarnaast is sprake van een indirecte beïnvloeding die via de hypofyse loopt. De verbinding tussen de hypofyse en hypothalamus bestaat uit een bloedbaan. De hypothalamus scheidt bepaalde stoffen uit die door het bloed direct naar de hypofyse worden gebracht, waar zij aanleiding geven tot een vergrote of verminderde uitscheiding van hormonen. De hormonen van de hypofyse besturen op hun beurt weer de hormoonafscheiding in andere klieren in het lichaam. Het hormonale systeem wordt dus bestuurd vanuit het centrale zenuwstelsel.

De hypothalamus speelt daarnaast een hoofdrol bij het reguleren van het autonome zenuwstelsel, zowel bij het sympathische als parasympathische deel. Het draagt bij aan het klaarmaken van het lichaam voor actie en aan het herstel tijdens de rust. De nucleus paraventricularis van de hypothalamus integreert de reacties van het hormonale systeem en het autonome zenuwstelsel. De hypothalamus regelt ook gevoelens van honger, dorst en verzadiging en op die manier de energiehuishouding. Tot slot bevat de hypothalamus de biologische klok via de nucleus suprachiasmaticus.

De hypothalamus bestaat uit meer dan tien afzonderlijke kernen en heeft nauwe verbindingen met het limbisch systeem en de hersenschors van de grote hersenen.
Terug naar A-B-C index

Hypothese
Een mogelijke verklaring.

Bij experimenten: een voorafgaand aan de proef opgestelde specifieke veronderstelling die daarna aan de hand van de verzamelde experimentele gegevens getoetst kan worden.
In het algemeen: een veronderstelling die wordt gebruikt om een stelling te bewijzen. Deze veronderstelling wordt voor waar gehouden als de hieruit afgeleide stellingen waar zijn gebleken.
In verband met het oplossen van problemen: het achter elkaar uitproberen van verschillende hypotheses. Veronderstel dat ‘dit’ aan de hand is, dan kan ‘dat’ een oplossing zijn. Wanneer deze hypothese niet leidt tot het gewenste resultaat, wordt een andere hypothese uitgeprobeerd.
Terug naar A-B-C index

Hysterie
Een aantal uiteenlopende psychische aandoeningen. De term is afgeleid van het Griekse woord voor baarmoeder.

De Grieken meenden dat bepaalde hysterische verschijnselen samenhingen met abnormale bewegingen van de baarmoeder. Deze gedachtegang heeft lang standgehouden, want nog aan het eind van 19de eeuw werden vrouwen door artsen in de schaamstreek ‘gemasseerd’ als vorm van therapie. Het bleek echter dat dezelfde kwaal ook bij mannen voor kon komen.
Later werd de term hysterie gebruikt voor zgn. conversieverschijnselen. Dit zijn lichamelijke symptomen die het gevolg zijn van psychische problemen en waarvoor geen lichamelijke oorzaak gevonden kan worden. Een hysterische verlamming kan bijvoorbeeld de symbolische uitdrukking zijn van een heftig verlangen om door de omgeving geholpen te worden. De patiënt lijkt dan, zonder dat hij zich daar zelf bewust van is, te zeggen: ‘Zonder jullie hulp kan ik niet verder’.
Het begrip hysterie kan ook gebruikt worden voor stoornissen waarbij dissociatie een opvallend kenmerk is.
Een ‘aanstellerig’ karaktertype dat gekenmerkt wordt door een sterke geldingsdrang gecombineerd met een onechtheid in het uiten van gevoelens. Al met al heeft het begrip hysterie een zo onduidelijke betekenis gekregen dat de meeste psychologen en psychiaters het niet meer gebruiken.
Terug naar A-B-C index

Impotentie

Problemen met het krijgen of volhouden van een erectie, zodat bevredigende geslachtsgemeenschap niet mogelijk is. De impotentie kan een lichamelijke oorzaak hebben, zoals een onderbreking van de zenuwbanen naar het onderlichaam, een bijwerking zijn van medicatie, maar kan ook een psychische oorsprong hebben. In dit laatste geval spreekt men van een erectiestoornis. Wanneer erecties wel optreden tijdens de slaap of tijdens masturbatie, is een psychische oorzaak het meest waarschijnlijk.
Een onvermogen om de geslachtsgemeenschap als lustvol te beleven.
Terug naar A-B-C index

Impulsiviteit
Een gebrekkige beheersing van emotionele impulsen. Kinderen die hier last van hebben kunnen bijvoorbeeld het antwoord op een vraag eruit flappen, voordat de vraag helemaal duidelijk is. Ook hebben deze kinderen moeite met het wachten op hun beurt tijdens spel of in groepssituaties. Wanneer de impulsiviteit voorkomt in combinatie met een aandachtstekort en hyperactiviteit, is sprake van een aandachtstekort stoornis met hyperactiviteit.
Terug naar A-B-C index

Incest
Bloedschande: het seksueel contact tussen naaste familieleden. De laatste jaren is dit onderwerp sterk in de belangstelling komen te staan en heeft de term een lading gekregen van het seksueel misbruiken van een familielid. Het gaat daarbij met name om meisjes die misbruikt worden door hun vader, oom of broer. Jongens worden minder vaak het slachtoffer. Doordat tegenwoordig veel moeite wordt gedaan om het onderwerp uit de taboesfeer te halen, is gebleken dat incest veel vaker voorkomt dan altijd is aangenomen.
Terug naar A-B-C index

Individu
De mens in zijn meest zelfstandige betekenis, met een eigen, specifieke identiteit, die los staat van zijn sociale omgeving. In het dagelijks en sociologisch spraakgebruik worden individu en samenleving vaak als tegenpolen opgevat, hetgeen niet zelden vergezeld gaat van de opvatting dat een van beiden domineert of zou moeten domineren. Er zijn echter gronden om te stellen dat dit rigide onderscheid vals of althans verwarrend is.
Terug naar A-B-C index

Individualisering Het proces waarbij binnen een groep of samenleving de sociale banden losser worden, de sociale controle verzwakt, de mensen meer op zichzelf worden teruggeworpen, met alle voor- en nadelen van dien. Er zijn gronden om te stellen dat de geschiedenis der westerse samenlevingen deels als een veelomvattend proces van individualisering kan worden geduid. Het uiteenvallen van een sociale groep wordt ook wel atomatisering genoemd.
Terug naar A-B-C index

Individualiteit
Het geheel van iemands unieke eigenschappen en persoonlijkheidstrekken. Elke persoonlijkheidstheorie benadrukt de individualiteit als een belangrijk kenmerk, hetzij kwalitatief, hetzij kwantitatief. In de laatste benadering gaat men ervan uit dat men verschillen tussen mensen kan meten (door middel van tests) en dat de individualiteit dan bestaat in een voor de persoon unieke combinatie van testscores op een aantal persoonlijkheidsdimensies.
Terug naar A-B-C index

Individuele psychologie
Ook Individualpsychologie. De benaming die Alfred Adler gebruikte voor zijn eigen opvattingen om de verschillen aan te duiden met de psychoanalyse van Freud. Adler vond dat de mens geen speelbal was van zijn seksuele lusten en hij vond de rol van het onbewuste vrij onbelangrijk. Adler legde de nadruk op de verschillen in de persoonlijkheidsontwikkeling van individuen die tot stand zouden zijn gekomen door de interactie met de sociale omgeving. Met name de plaats in de kinderrij is bij hem van belang. De belangrijkste drijfveer in een mensenleven is volgens Adler het streven naar meerderwaardigheid. Dit betekent bij hem dat de mens probeert zijn minderwaardigheidsgevoelens te overwinnen door te streven zichzelf te vormen naar een eigen zelfideaal. Het streven naar meerderwaardigheid heeft daardoor bij Adler geen negatieve bijklank en het lijkt erg veel op wat Jung ‘individuatie’ en anderen ‘zelfactualisatie’ noemen.
Terug naar A-B-C index

Individuatie
Het streven naar het volledig uitkristalliseren van het eigen ik. Alle mogelijkheden en talenten worden optimaal ontplooid en de verschillende aspecten van de persoonlijkheid leven met elkaar in harmonie. De term wordt gebruikt binnen de analytische psychologie van Carl Gustav Jung.
Terug naar A-B-C index

Inductie
De redenering van het bijzondere geval naar de algemene toestand. Bijvoorbeeld: Vlerk is een hond. Vlerk heeft vier poten. Dus: honden hebben vier poten. Deze redeneerwijze is tegengesteld aan deductie. Bij het trekken van een steekproef wordt ook inductief gewerkt. Aan de hand van de steekproef worden conclusies getrokken met betrekking tot de gehele populatie.
Terug naar A-B-C index

Jaloezie
Het verlangen naar bezit, eigenschappen, enz. van een ander. In gematigde vorm komt dit bij ieder mens wel eens voor. Van een pathologische jaloezie (Othello-syndroom) kan gesproken worden indien de jaloezie gericht is op een (vermeende) relatie van de partner met een derde en wanneer deze jaloezie een obsessie wordt. Deze toestand kan leiden tot hevige agressie en uiteindelijk tot een poging een uitweg te vinden in het vermoorden van de partner en/of zelfmoord. Jaloezie is een basisbegrip in de psychologie van Sigmund Freud. Hij acht de emotionele conflicten in de oedipale of fallische fase, waarbij het kind de ouder van het andere geslacht voor zichzelf opeist, bepalend voor de latere persoonlijkheid.
Terug naar A-B-C index

Jargon

Een manier van spreken die zonder betekenis lijkt te zijn. Dit komt voor bij afasie van Wernicke. De spraak is vloeiend, en ook de zinsmelodie is in orde, maar het is toehoorders een raadsel waar de persoon het over heeft.
Vaktaal die door een kleine groep gebruikt wordt.
Terug naar A-B-C index

Jeugdherinneringen
Herinneringen aan de eigen jeugd. Deze zijn in de regel zeer fragmentarisch en vaak verbonden aan emotionele gebeurtenissen. Personen die onder hypnose gebracht zijn, lijken zich gebeurtenissen uit de vroegste jeugd te kunnen herinneren. De juistheid van deze herinneringen is vaak moeilijk te achterhalen, mede omdat de hypnose de motivatie om het onderzoek te doen slagen verhoogt, zodat de persoon onbewust de gaten in zijn herinnering gaat opvullen. Hij geeft bijvoorbeeld een gedetailleerd verslag van één verjaardag, dat samengesteld is uit fragmenten van herinneringen aan verschillende verjaardagen. Een ander probleem is dat de eigen herinneringen en de informatie die via anderen over dezelfde gebeurtenis is verkregen, door de persoon niet meer zijn te scheiden.
Terug naar A-B-C index

Jeugdpsychologie
Een aanduiding voor het deel van de ontwikkelingspsychologie dat zich vooral bezighoudt met jeugd tussen de twaalf en twintig jaar.
Terug naar A-B-C index

Jung, Carl Gustav
(1875-1961) Zwitsers psychiater, een der grondleggers van de dieptepsychologie. Jung studeerde medicijnen en werkte nauw samen met Freud, met wie het in 1912 tot een breuk kwam wegens uiteenlopende opvattingen. Jung stelde dat het bewustzijn is voortgekomen uit de rijke voedingsbodem van het onbewuste. Naast het persoonlijk onbewuste onderscheidde hij een collectief onbewuste. Het libido, bij Freud seksuele drift, vatte hij op als algemene levenskracht. Jung was de intellectuele vader van de analytische psychologie. Hij had een sterk religieuze inslag.
Terug naar A-B-C index

Klinisch psycholoog
Een specialist die na een universitaire opleiding een vijfjarige opleiding heeft gevolgd. De klinisch psycholoog is in staat diagnoses te stellen, heeft een opleiding tot psychotherapeut en beheerst ook andere behandelmethoden, zoals vaardigheidstraining, advisering en begeleiding.
Terug naar A-B-C index

Klinische psychologie
Tak van de psychologie die zich bezighoudt met afwijkend gedrag dat - hetzij door de persoon zelf, hetzij door zijn omgeving als ongewenst wordt beschouwd. De term klinisch geeft aan dat klinisch psychologen vaak werkzaam zijn in een (psychiatrische) kliniek. Zij geven een groot aantal uiteenlopende vormen van psychotherapie en kunnen zich ook bezighouden met onderzoek of preventie.
Terug naar A-B-C index

Korte-termijngeheugen
Ook primair geheugen. Dat deel van het geheugen dat informatie korte tijd vasthoud en dat een beperkte capaciteit heeft. Het kan zeven - plus of min twee - informatie-eenheden bevatten. Wanneer iemand bijvoorbeeld net een telefoonnummer heeft opgezocht en onderweg naar de telefoon wordt aangesproken, dan zal hij zich het nummer daarna waarschijnlijk niet meer kunnen herinneren. De cijfers zijn alweer uit het korte-termijngeheugen verdwenen Dingen die langer in het geheugen bewaart moeten worden, komen in het lange-termijngeheugen terecht. De capaciteit van het korte-termijngeheugen kan vergroot worden door de informatie-eenheden groter te maken (chunking). Het brein bevat waarschijnlijk niet een algemeen korte-termijngeheugen, maar heeft gespecialiseerde onderdelen, bijvoorbeeld voor het vasthouden van betekenissen of klanken.
Terug naar A-B-C index

Lange-termijngeheugen
Ook secundair geheugen. Het deel van het geheugen waarin informatie voor langere tijd bewaard kan worden. Dit kan zelfs een leven lang zijn. Het lange-termijngeheugen heeft een onbegrensde opslagcapaciteit en is nooit vol. Het kan op verschillende manieren ingedeeld worden. Men onderscheidt bijvoorbeeld het episodisch en semantisch geheugen en het expliciete en impliciete geheugen.

Het is overigens een simplificatie om te spreken van één lange-termijngeheugen. Er zijn aanwijzingen dat verschillende brokken informatie op kwalitatief verschillende manieren in het geheugen vastgelegd worden. In het algemeen is het zo dat hoe meer bepaalde indrukken verwerkt zijn, hoe beter zij in het geheugen verankerd liggen. Het verwerken van de informatie zorgt ervoor dat zij meer aanknopingspunten met andere informatie krijgt en daardoor wordt zij beter toegankelijk en minder gemakkelijk gewist.

Zie ook: geheugen, episodisch en semantisch; geheugen, impliciet en expliciet
Terug naar A-B-C index

Latentieperiode
Volgens psychoanalytici een fase in de psychoseksuele ontwikkeling die volgt op de oedipale fase. Dit stadium duurt ongeveer van het zevende tot en met het twaalfde levensjaar. De seksuele activiteit in deze periode is minder sterk dan in de voorafgaande perioden. Volgens Sigmund Freud komt dat, doordat de seksuele energie voor andere levensdoelen wordt aangewend. Anderen menen dat de seksuele energie in deze periode gewoon minder groot is. Een nieuwere theorie stelt dat het kind op deze leeftijd de seksuele impulsen goed kan beheersen.
Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Libido

Ook driftenergie. Het hele complex van verlangens en gevoelens dat samenhangt met seksualiteit en erotiek. Sigmund Freud omschreef het libido als een van de fundamentele drijfveren van de mens. Het libido komt voort uit het 'id' en levert de brandstof die de menselijke geest voortstuwt. Hierbij treedt het seksuele karakter van het libido meer of minder op de voorgrond. Freud ging ervan uit dat seksualiteit en erotiek niet pas hun intrede doen omstreeks de puberteit, maar dat zich al vanaf de geboorte gedragingen en verlangens voordoen die een libidineus karakter hebben. De volwassen seksualiteit wordt vooraf gegaan door verschillende stadia van kinderlijke of infantiele seksualiteit. Deze psychoanalytische ontwikkelingsstadia zijn:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.
Elke fase wordt gekenmerkt door een andere libido-organisatie.
Buiten de psychoanalyse wordt libido gebruikt voor
a) seksuele lust en
b) algemene psychische energie of levenslust.
Terug naar A-B-C index

Libidoverlies
Verlies van het verlangen naar seks. Het kan een tijdelijk verschijnsel zijn, maar ook blijvend. Oorzaken zijn meestal moeilijk te achterhalen. Angst voor seks, vrees voor intimiteit, stress, depressie en afkeer van de partner kunnen eraan ten grondslag liggen. Ook is het mogelijk dat het libidoverlies wordt veroorzaakt door een stoornis in het hormoonsysteem, medicatie of de hersenwerking.
Terug naar A-B-C index

Libido sexualis
Ook geslachtsdrift. Drijfveer tot seksueel gedrag. Het begrip geslachtsdrift wordt veel gebruikt in biologische en psychologische theorieën waarin seksualiteit beschouwd wordt als een door een instinct bepaald gedragspatroon, te vergelijken met eten en drinken. Geslachtsdrift wordt dan opgevat als een primaire drijfveer, die weinig door prikkels van buitenaf wordt beïnvloed. Tegenwoordig is deze opvatting - althans voor de menselijke seksualiteit- grotendeels verlaten. Zie ook: libido
Terug naar A-B-C index

Manie

Een gevaarlijke periode met een versterkte aandrift, die kan leiden tot een zorgeloze euforie, maar ook tot onbeheersbare rusteloosheid en achterdochtigheid. Vaak overheersen in het begin van een manische episode de extra energie, de grotere doelgerichtheid en het zelfvertrouwen. De persoon heeft een overdreven hoge eigendunk, weinig behoefte aan slaap en een sterke spreekdwang. De opgetogenheid past niet bij de omstandigheden en de persoon kan onpraktische plannen maken, roekeloos met geld smijten of zich storten in een reeks liefdesavonturen. Het concentratievermogen is vaak gebrekkig en gedachten springen van de hak op de tak. Daarna worden de symptomen duidelijker psychiatrisch van aard, omdat het oordeelsvermogen ernstig verstoord raakt. De betrokkene kan levensgevaarlijke keuzes maken en het eigen welbevinden op het spel zetten. In ernstige gevallen kan de manie gepaard gaan met psychotische symptomen, zodat de waarneming van de eigen persoon en de omgeving verstoord is. De persoon kan bijvoorbeeld het idee hebben dat hij God is, maar kan ook lijden aan achtervolgingswanen. De sterke neiging tot handelen kan bovendien tot gevolg hebben dat de persoon zijn lichamelijke behoeften op een gevaarlijke manier verwaarloost. Lithium is het meest gebruikte medicijn tegen manische episoden.
in het dagelijks spraakgebruik heeft een manie de betekenis van een overdreven enthousiasme voor een bepaald onderwerp, maar dit wordt niet als ziekelijk beschouwd.

Zie ook: bipolaire stoornis; hypomanie
Terug naar A-B-C index

Masochisme
Het beleven van (seksueel) genot aan onderwerping of kleinering, waarbij het de 'masochist(e)' erom gaat de partner te verleiden/manipuleren, hem/haar te domineren, kwellen of vernederen. Een middel hiertoe is het toebrengen van pijn. (Wanneer iemand geen behoefte heeft gedomineerd te worden, maar wel opgewonden raakt door pijn, noemt men dit algolagnie.)
Als er door deze parafilie grote problemen ontstaan tussen de masochist en de omgeving, kan er sprake zijn van een psychische aandoening.
Terug naar A-B-C index

Misbruik van een middel
Een schadelijk patroon van gebruik van drugs of alcohol of van beide, zonder dat er sprake is van 'afhankelijkheid'.
Terug naar A-B-C index

Narcisme
Eigenliefde; vaak ook erotische eigenliefde. De term is afgeleid van de Griekse mythologische figuur Narcissus, die in het water zijn eigen spiegelbeeld bewonderde. In de psychoanalytische theorie geldt narcisme als een normale fase in de psychoseksuele ontwikkeling van het kind in de eerste levensmaanden (de zgn. ik-bezetting). Hoewel op latere leeftijd de libido meestal en vooral op objecten buiten het individu gericht is (de zgn. objectbezetting), is een zekere mate van narcisme volgens Sigmund Freud ook dan nog normaal. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen primair narcisme, dat voorkomt in de eerste levensmaanden, en secundair narcisme, waarbij sprake is van een terugval in het narcisme.
Terug naar A-B-C index

Narcisme, fallisch
Fallisch narcisme is een overdreven vorm van zelfvertrouwen die voortkomt uit een enorme overschatting van de eigen penis. Dit komt volgens psychoanalytici voor bij kleine jongetjes die net hebben ontdekt dat zij wel en meisjes geen penis hebben. Zij gaan daardoor bijvoorbeeld met geweren spelen. Dit wordt gezien als een symbolische verheerlijking van het eigen geslachtsorgaan. Het fallisch narcisme is een soort overschreeuwen van de castratieangst en kan het hele leven blijven bestaan. De persoon heeft dan een fallisch karakter.
Terug naar A-B-C index

Narcistische libido ook wel object-libido
Term van Sigmund Freud voor dat gedeelte van het geheel van seksuele en erotische verlangens (libido) dat op anderen gericht is. Deze anderen zijn het object van de libido. Het deel van de libido dat niet op anderen maar op de eigen persoon is gericht, wordt de narcistische libido genoemd.
Terug naar A-B-C index

Narcistische persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die gekenmerkt wordt door een opgeblazen gevoel van eigenwaarde en de behoefte aan bewondering. De persoon kan bijvoorbeeld helemaal in beslag genomen worden door vermeende successen, macht, schoonheid en genialiteit. Andere personen zijn er voor de mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vooral om de eigen grootheid beter te laten uitkomen.
Terug naar A-B-C index

Neobehaviorisme
(Letterlijk: nieuw behaviorisme) Een uit het behaviorisme voortgekomen stroming die er voor kiest om meer te bestuderen dan de relaties tussen stimulus en respons. Ook de eigenschappen van het organisme zelf worden van belang geacht. Er wordt met andere woorden uitgegaan van een Stimulus-Organisme-Responsmodel (S-O-R model) in plaats van het Stimulus-Responsmodel (S-R model) dat de behavioristen van het eerste uur hanteerden. De nadruk blijft wel liggen op observeerbaar gedrag. Eén van de belangrijkste theoretici uit deze richting was E.C. Tolman (1886-1959).
Terug naar A-B-C index

Neocortex
hersenschors van de grote hersenen
Terug naar A-B-C index

Neologisme
Een niet bestaand woord dat door de spreker zelf gevormd is. De toehoorder weet niet wat met dit woord bedoeld wordt. Het taalgebruik kan onbegrijpelijk worden door het gebruik van veel neologismen, wat voor kan komen bij schizofrenie en afasie.
Terug naar A-B-C index

Nervositeit
Ook zenuwachtigheid. Een toestand van gejaagdheid, onrust en een vergrote prikkelbaarheid. De neiging sterk emotioneel te reageren heeft te maken met een verhoogde prikkelbaarheid van het autonome zenuwstelsel. In sommige persoonlijkheidstheorieën is nervositeit een dimensie of factor, met als tegengestelde pool kalmte en een toestand van ontspanning.
Terug naar A-B-C index

Neuraal netwerk
1) In de neurologie: een netwerk van zenuwcellen. 2) Een met behulp van de computer gemaakte imitatie van een netwerk van zenuwcellen. Het netwerk bestaat uit een reeks processoren (verwerkingseenheden) die in hiërarchisch georganiseerde lagen zijn ondergebracht. Deze processoren lijken een beetje op zenuwcellen in die zin, dat zij vele ingangen hebben en slechts één uitgang. De processoren zijn op zich vrij simpel, maar dankzij de structuur van het netwerk kan toch complexe informatie verwerkt worden. Het netwerk is namelijk in staat zelf de gewichten van de onderlinge verbindingen aan te passen. Het leert op deze manier nieuwe dingen. De grootste kracht van de neurale netwerken ligt op het gebied van de patroonherkenning
Terug naar A-B-C index

Neurale buis
De langs de rugzijde van een embryo gelegen buis waaruit zich het centrale zenuwstelsel ontwikkelt. In een vroeg stadium (vierde embryonale week) is het een lange buis, met aan de bovenzijde drie hersenblaasjes. De lange buis ontwikkelt zich tot het ruggenmerg. Het onderste blaasje wordt aangeduid als het rhombencephalon. Dit blaasje deelt zich in het myelencephalon, waaruit uiteindelijk het verlengde merg ontstaat, en het metencephalon (achterhersenen), waaruit de pons en de kleine hersenen ontstaan. Het middelste blaasje wordt aangeduid als het mesencephalon. Hieruit ontstaan de middenhersenen. Het bovenste blaasje is het prosencephalon (voorhersenen). Dit deelt zich in het diencephalon en het telencephalon. Uit het diencephalon (tussenhersenen) ontstaan de thalamus en de hypothalamus, het netvlies en de zenuwvezels die de lichtprikkels naar de hersenschors vervoeren. Het telencephalon (grote hersenen) ontwikkelt zich tot de hersenschors, basale ganglia, hippocampus en amygdala.
Terug naar A-B-C index

Neurasthenie
(Letterlijk: zenuwzwakte) Een stoornis waarbij grote vermoeidheid het meest opvallende symptoom is. Er komen twee hoofdvormen voor, die elkaar voor een belangrijk deel overlappen. Bij de eerste vorm is vooral de geestelijke weerbaarheid verminderd en heeft de persoon moeite om zich te concentreren en taken te volbrengen. Bij de andere vorm ligt de nadruk op gevoelens van lichamelijke uitputting, zelfs na lichte inspanning. Bijkomende klachten kunnen zijn: spierpijn, hoofdpijn, slaapstoornissen, duizeligheid en een onvermogen om zich te ontspannen.
Terug naar A-B-C index

Neuro
Voorvoegsel dat gebruikt wordt om aan te geven dat het over de hersenen, het zenuwstelsel of zenuwcellen gaat.
Terug naar A-B-C index

Neuroanatomie
Bestudering van de bouw van het zenuwstelsel met de nadruk op de verbindingen die gemaakt worden. De manier van communicatie staat centraal.
Terug naar A-B-C index

Neuroblast
Ongedifferentieerde cel in het embryo van dieren en de mens, die later een zenuwcel (neuron) wordt.
Terug naar A-B-C index

Neurofeedback
Het laten zien van hersengolven, zoals die door een elektro-encefalogram geregistreerd worden, teneinde controle te krijgen over de hersengolven. In de jaren zestig is aangetoond dat deze feedback mensen bijvoorbeeld in staat stelt om de hersenen vaker in de alfa-golftoestand te laten verkeren. Dit werd indertijd gezien als een manier om meditatieve ervaringen te bereiken, zonder dat je echt hoefde te leren mediteren. Neurofeedback wordt soms gebruikt om vormen van epilepsie te verzachten die niet op medicijnen reageren. Ook zijn er aanwijzingen dat neurofeedback een middel kan zijn om het brein van kinderen met ADHD als het ware in een hogere versnelling te zetten, zodat zij beter opletten. Bij depressies is neurofeedback een middel om het evenwicht te herstellen tussen de activiteit in de linker en rechter frontaalkwab. Ook bij andere stoornissen wordt neurofeedback wel gebruikt, maar vaak ontbreekt het nog aan solide bewijs voor de werkzaamheid.
Terug naar A-B-C index

Neurohormonen
Hormonen die door zenuwcellen gemaakt worden en in de bloedbaan worden afgescheiden.
Terug naar A-B-C index

Neuroleptica
De eerste generatie antipsychotica, die waarschijnlijk werkt door een bepaald type receptor (2A) voor de neurotransmitter dopamine te blokkeren. Het effect hiervan is tweeledig. In de eerste plaats hebben ze een sterke kalmerende werking, doordat zij emotionele reacties onderdrukken. Angstgevoelens, innerlijke onrust en spanning nemen in intensiteit af, evenals agressieve impulsen. De neuroleptica onderscheiden zich van de gewone kalmerende middelen doordat zij geen slaapverwekkend effect hebben. De patiënt wordt lijdzaam, maar verliest niet het bewustzijn, wordt niet suf en heeft ook geen grote concentratieproblemen.

Een tweede bijzondere eigenschap van de neuroleptica is dat zij psychosen kunnen bestrijden. Dit wil zeggen dat zij helpen tegen typisch psychotische verschijnselen als hallucinaties, wanen en onsamenhangend denken. Het anti-psychotisch effect kan op twee verschillende manieren tot stand komen. Soms kan direct de psychotische gedachtegang worden afgebroken. In andere gevallen blijven de psychotische verschijnselen bestaan, maar doordat de patiënt gekalmeerd is en minder emotioneel reageert, wordt de reactie op de psychotische gedachtegang minder sterk.

De medicijnen kunnen ook een aantal ernstige bijwerkingen hebben. De patiënt kan er zo sterk door afgeremd worden dat hij apathisch wordt. Daarnaast hebben de neuroleptica invloed op het motorische systeem van het lichaam. Er kunnen bijvoorbeeld verschijnselen ontstaan die aan de ziekte van Parkinson doen denken.

De werking van de neuroleptica blijft niet beperkt tot de menselijke psyche, maar heeft ook invloed op het lichaam, met name op het autonome zenuwstelsel. Er ontstaat een lagere bloeddruk, die vaak gepaard gaat met een licht gevoel in het hoofd en hartkloppingen. Ook kunnen een droge mond en obstipatie optreden.
Terug naar A-B-C index

Neurolinguïstisch programmeren
(NLP) Een van oorsprong psychotherapeutische techniek die tot doel heeft de communicatieve verbeteren. De techniek is ontwikkeld door de Amerikanen Richard Bandier en John Grinder. Bij NLP gaat men ervan uit dat een effectieve communicatie pas mogelijk is wanneer de therapeut 'rapport maakt' met zijn cliënt, dat wil zeggen dat hij zich aansluit bij de manier waarop de cliënt tegen de wereld aankijkt. Als de cliënt bijvoorbeeld visuele beelden gebruikt om gebeurtenissen te beschrijven, zal de therapeut dat ook doen. De bedoeling is dat de cliënt op deze manier het idee krijgt dat hij op dezelfde lijn zit als de therapeut. Het vertrouwen in de therapeut zal daardoor groeien en de cliënt zal zich openstellen voor de veranderingen die de therapeut voorstelt. De cliënt kan daardoor leren de beperkingen te overwinnen die hij zichzelf oplegt. NLP wordt buiten de hulpverlenersituatie ook gebruikt om de communicatie met klanten te verbeteren.
Terug naar A-B-C index

Neurologie
1) Tak van wetenschap die de functie, structuur en ziekten van het zenuwstelsel bestudeert. 2) Het medisch specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van het zenuwstelsel. Aan het begin van de vorige eeuw werden neurologie en psychiatrie als één vakgebied gezien, omdat men ervan uitging dat alle psychiatrische ziektebeelden op een aantoonbare afwijking in het zenuwstelsel berustten. Daarna is de psychiatrie steeds meer de psychologische kanten van psychiatrische ziektebeelden gaan benadrukken. De laatste jaren is echter weer een tegenbeweging zichtbaar, omdat steeds meer bekend is geworden over de neurologische basis van ernstige psychische stoornissen.
Terug naar A-B-C index

Neuroloog
Medicus die zich gespecialiseerd heeft in de behandeling van ziekten van het zenuwstelsel, zoals multiple sclerose en epilepsie. Psychiatrische aandoeningen, zoals depressies en schizofrenie, vallen buiten zijn vakgebied. Een neuroloog kan zich ook zenuwarts noemen.
Terug naar A-B-C index

Neuromodulatie
Ook modulatie. Het ingrijpen in de prikkeloverdracht tussen zenuwcellen. Het is mogelijk de prikkelbaarheid van de zenuwcel te verhogen, waardoor impulsen eerder worden overgenomen, of te verlagen, waardoor de prikkeloverdracht minder snel tot stand komt.
Terug naar A-B-C index

Neuromodulatoren
Een niet-klassieke soort neurotransmitters die niet direct zorgdragen voor de prikkeloverdracht. In plaats daarvan hebben zij vooral invloed op de gevoeligheid van zenuwen voor de prikkels van anderen. Deze neurotransmitters komen met name voort uit de lagere hersendelen. Voorbeelden van neuromodulatoren zijn acetylcholine, dopamine, noradrenaline en serotonine.
Terug naar A-B-C index

Neuromusculaire synaps
Contactzone tussen een uitloper van een motorische zenuwcel en een spiervezel. Op deze plaats is de wand van de spiercel (sarcolemma) sterk geplooid en is het zenuwuiteinde vergroot. Uit synaptische blaasjes van het zenuwuiteinde komt bij prikkeling van de zenuw acetylcholine vrij, een neurotransmitter die zich dan in de ruimte (synaptische spleet) tussen zenuwuiteinde en sarcolemma bevindt. Het vrijkomen van acetylcholine zorgt ervoor dat de spiervezel zich samentrekt.
Terug naar A-B-C index

Neuropeptiden
Een verzameling verschillende peptiden (aan elkaar gekoppelde aminozuren), die actief zijn in de hersenen. Zij zijn meestal 3-15 aminozuren lang en kunnen op grond van hun chemische gelijkenis in verschillende families ingedeeld worden, met als bekendste voorbeeld de opiaten. Neuropeptiden worden niet specifiek in een synaps uitgescheiden en hebben daardoor een meer globale werking. Zij worden bovendien niet actief opgeruimd en hechten zich niet snel aan receptoren, zodat hun werking langdurig is. Bovendien leiden zij in de ontvangende cel in de regel tot het vrijkomen van een tweede-boodschapperstof (second messenger) die leidt tot langer durende veranderingen binnen de ontvangende cel. Neuropeptiden kunnen de doelzenuwcellen stimuleren of afremmen, of ze kunnen afhankelijk van het type receptor beide effecten hebben. De neuropeptiden spelen onder andere een belangrijke rol bij de regulering van emoties en pijn. Neuropeptiden worden dikwijls door de zenuwcel tegelijkertijd uitgescheiden met een kleine neurotransmitter, bijvoorbeeld acetylcholine of gamma-aminoboterzuur (GABA). Dergelijke combinaties geven het brein de mogelijkheid om de informatieoverdracht tussen de zenuwcellen te variëren.

De neuropeptiden kunnen in de rest van het lichaam actief zijn als hormoon. Zo wordt het antidiuretisch hormoon (ADH) in de hypothalamus aangemaakt, waarna het via de hypofyse aan de bloedbaan wordt afgegeven. Het beïnvloedt onder andere de bloeddruk en de nierwerking, maar ook leer- en geheugen processen en seksueel gedrag. ADH is opgebouwd uit negen aminozuren.

Voorbeelden van neuropeptiden die betrokkken zijn bij de pijnwaarneming, zijn de enkefalinen en endorfinen, die een morfineachtige werking hebben. Ze worden ook wel natuurlijke pijnstillers genoemd. Substantie P is een neuropeptide dat de pijnwaarneming juist versterkt.
Terug naar A-B-C index

Neuropsychiatrie
Aanduiding van het vakgebied dat zich bezighoudt met de raakvlakken tussen het functioneren van de hersenen en het ontsporen van de geest. De term wordt op verschillende manieren gebruikt. Neuropsychiatrie kan gebruikt worden om te benadrukken dat psychische stoornissen gepaard gaan met afwijkingen in het brein. Een andere betekenis legt de nadruk op persoonlijkheidsveranderingen die het gevolg zijn van neurologische aandoeningen.
Terug naar A-B-C index

Neuropsychologie
De wetenschap die de samenhang tussen het centraal zenuwstelsel en het menselijk of dierlijk gedrag bestudeert. De hersenen worden daarbij beschouwd als het centrale orgaan dat het gedrag coördineert en reguleert.
Terug naar A-B-C index

Neurose
Een psychische stoornis waar de persoon onder lijdt, maar waarbij het contact met de werkelijkheid in stand is gebleven en waarbij het gedrag niet ingaat tegen sociale regels. De symptomen komen voort uit emotionele problemen en leiden tot allerlei vormen van angst en onbehagen. Een neurose is niet minder ernstig dan een psychose in die zin, dat het lijden van de patiënt geringer is. De term is zo algemeen dat in de reguliere wetenschap een neurose niet opgevat wordt als een apart ziektebeeld.
Terug naar A-B-C index

Neurosecretie
1) Vorming en afscheiding van hormonen door zenuwcellen. Het gaat hierom zenuwcellen die elektrische informatie verwerken en die tevens fungeren als kliercellen. Zij ‘vertalen’ neurale informatie in een hormonale boodschap. Dit geldt in het bijzonder voor de hypofyse, maar ook bepaalde celtypen van de hypothalamus zijn tot neurosecretie in staat. Sommige van deze celtypen maken hormonen aan, die door de bloedbaan naar de hypofyse voorkwab worden gevoerd; andere celtypen produceren hormonen die, na transport door de zenuwvezels, worden afgegeven door de hypofyse achterkwab (antidiuretisch hormoon en oxytocine). 2) Ook de afscheiding van neurotransmitters (stoffen die prikkels van de ene zenuwcel op de andere overdragen) kan men neurosecretie noemen.
Terug naar A-B-C index

Neurose, depressieve: zie dysthymie

Neuroticisme
Een dimensie in de persoonlijkheid die betrekking heeft op emotionaliteit. Het begrip is afkomstig van de psycholoog Hans Jürgen Eysenck, die stelde dat mensen die laag of gemiddeld scoren op de neuroticisme dimensie emotioneel stabiel zijn en niet makkelijk van streek raken. Dit betekent niet dat deze personen onemotioneel of ongevoelig zouden zijn, maar dat zij passend kunnen reageren op allerlei verschillende omstandigheden. De personen die hoog scoren op de neuroticisme dimensie zijn emotioneel labiel en bij hen gaan zelfs geringe levensproblemen met grote spanningen gepaard. Zij dreigen ook sneller onder de spanning te 'bezwijken'.
Terug naar A-B-C index

Neuroticisme test
Een test die neuroticisme meet. Een voorbeeld is de Delftse Vragenlijst. Deze test kan groepsgewijs vanaf vijftien jaar worden afgenomen. Ook andere persoonlijkheidstests, zoals de Amsterdamse biografische vragenlijst, meten neuroticisme als één van de vele persoonlijkheidsfactoren.
Terug naar A-B-C index

Zie ook: persoonlijkheidsvragenlijst; psychologische test

Neurotoxicologie
Het studieterrein dat de schadelijke invloed van chemische stoffen op het zenuwstelsel onderzoekt. Het is een onderzoeksterrein dat voor een groot deel nog ontgonnen moet worden. Geschat wordt dat de mens in contact komt met meer dan 50.000 stoffen, waaronder insecticiden, kleurstoffen, cosmetica en medicijnen. Van een paar honderd van deze stoffen is bekend dat zij schadelijk zijn voor het zenuwstelsel, maar dat betekent niet dat de rest onschadelijk is. Veel zaken zijn eenvoudigweg nog nooit onderzocht. Contact met giftige stoffen kan leiden tot allerhande stoornissen, zoals een achteruitgang in intelligentie, persoonlijkheidsveranderingen, verlammingen en waarnemingsstoornissen. Vergiften voor het zenuwstelsel zijn onder meer MPTP, Lood, oplosmiddelen, arsenicum en alcohol.
Terug naar A-B-C index

Neurotransmitter
Ook genoemd transmitter(stof). Een chemische stof die een rol speelt bij de prikkeloverdracht tussen zenuwcellen. Er zijn naar schatting meer dan honderd verschillende transmitters. Zij liggen opgeslagen in de uiteinden van de zenuw (axon) in de zogenaamde synaptische blaasjes. Als een impuls bij het uiteinde van het axon aankomt, dan geven de blaasjes hun inhoud af in de synaptische spleet (de ruimte tussen twee zenuwen). Dit veroorzaakt bij de tegenoverliggende zenuw een verandering in de ionendoorlaatbaarheid, wat een prikkelende of een remmende werking op de zenuw heeft. De transmitter heeft dit effect, omdat zij zich kan binden aan specifieke receptoren in de ontvangende zenuwcel. De receptor is vergelijkbaar met een slot waarop alleen een specifieke sleutel past. Of de transmitter een remmende of een stimulerende werking heeft, is feitelijk niet afhankelijk van de transmitter zelf, maar van het type receptor op de ontvangende cel. Na uitscheiding van de neurotransmitter wordt de stof ook weer opgeruimd, omdat alleen op deze manier betekenisvolle prikkeloverdracht mogelijk is.

Hierboven werd beschreven dat neurotransmitters in een synaps (de contactzone tussen twee zenuwcellen) worden afgegeven. De transmitter kan ook vrijkomen in een gebied waar niet direct andere zenuwuiteinden in de buurt zijn. De werking van de substantie is dan meer diffuus en minder snel, maar heeft wel invloed op een groter gebied. Dit komt voor op verschillende plaatsen in de hersenen en in het autonoom zenuwstelsel.

De laatste jaren klinkt af en toe protest tegen de term neurotransmitter, omdat die ten onrechte suggereert dat deze stoffen alleen beetrokken zijn bij de prikkeloverdracht. In werkelijkheid zijn de stoffen al actief in het brein, voordat de zenuwcellen onderling synapsen hebben gevormd. De transmitters spelen dan een rol bij de migratie (verplaatsing) van hersencellen tijdens de embryonale ontwikkeling.

De verwijdering van Neurotransmitters. Nadat neurotransmitters in de synaptische spleet zijn afgegeven, moeten zij daar ook weer snel verwijderd worden, om te voorkomen dat een opeenhoping van deze stoffen ontstaat, waardoor het vrijkomen van neurotransmitter op den duur geen effect meer heeft. Er worden verschillende mechanismen gebruikt voor de verwijdering van de transmitters. In de eerste plaats zijn er specifieke enzymen die de neurotransmitters afbreken. Daarnaast is ook sprake van heropname van de transmitter in de zenuwcel en van diffusie (verdunning).
Terug naar A-B-C index

Neurotrofe stoffen

Stoffen die een voedende of ondersteunende functie hebben voor zenuwweefsel. Deze stoffen zijn van groot belang voor de overleving van zenuwcellen. Zij hebben in de ontwikkeling een belangrijke functie bij het in stand houden van de juiste zenuwverbindingen. Als een cel een goed contact heeft gemaakt, zorgt het doelwit voor het uitscheiden van neurotrofe stoffen, zodat de cel blijft voortbestaan.

Neurotrofe stoffen kennen ook medische toepassingen. Zij lijken gebruikt te kunnen worden bij verwondingen, om het verlies van zenuwcellen te beperken. Ook bij andere aandoeningen zouden ze toegepast kunnen worden, maar deze ontwikkeling bevindt zich nog in de beginfase.
Soms worden stoffen die de celdeling bevorderen, ook aangeduid als neurotrofe stoffen. Deze stoffen zijn echter niet noodzakelijk voor de overleving van zenuwcellen en kunnen ook groeifactoren genoemd worden.
Terug naar A-B-C index

Neuro-endocrien systeem
Een aanduiding voor het deel van het zenuwstelsel dat het hormonale stelsel in het lichaam bestuurt door regulerende hormonen af te scheiden. Het gaat hier om de hypothalamus en de hypofyse.
Terug naar A-B-C index

Neuro-endocriene cel
Zenuwcel die bij stimulatie geen elektrische prikkel op zenuw- of spiercellen overdraagt, maar waaruit neurohormonen vrijkomen, zoals adrenaline. Ze bevinden zich bijvoorbeeld in het bijniermerg, de hypothalamus en bij de sympathische zenuwen.
Terug naar A-B-C index

Neutralisering
1) Een van de afweermechanismen die in de psychoanalytische theorie, met name in de ego-psychologie, onderscheiden worden. Neutralisering is het proces waarbij agressieve driften tijdens de socialisatie hun agressieve en driftmatige karakter verliezen. Daardoor komen zij vrij als neutrale energie voor de ontwikkeling van de functies van het ego. 2) Meer algemeen wordt met neutralisering elk proces aangeduid waarin oorspronkelijk op bevrediging van één behoefte gerichte energie vrijkomt voor bevrediging van andere behoeften.
Terug naar A-B-C index

Nociceptie
Ook pijnwaarneming. De registratie van schadelijke invloeden op het lichaam door gespecialiseerde zintuigen (nociceptoren). De belangrijkste zenuwbanen die hierbij betrokken zijn, lopen door het ruggenmerg naar de thalamus. De nociceptie ligt aan de basis van de pijnbeleving, maar er is geen lineair verband tussen beide grootheden. De beleefde pijn is bijvoorbeeld ook afhankelijk van emotionele factoren. Zo kan angstigheid de pijnervaring verhevigen.
Terug naar A-B-C index

Nociceptor
Een gespecialiseerd zenuwuiteinde voor het waarnemen van pijn. Nociceptoren komen overal in het lichaam voor, behalve in het centrale zenuwstelsel. Er zijn verschillende soorten. Sommige zijn speciaal gevoelig voor mechanische druk of hoge en lage temperaturen, terwijl andere op verschillende soorten prikkels met een hoge intensiteit reageren.
Terug naar A-B-C index

Non-verbale leerstoornis
NLD, afkorting van het Engelse non-verbal learning disabilities. Een sterk onevenwichtige verdeling van verschillende leermogelijkheden van het kind. Informatie die via de oren binnenkomt wordt beter opgenomen en verwerkt dan de prikkels die binnenkomen via de ogen of de tast. De term non-verbaal drukt dit uit, maar is tegelijkertijd verwarrend, omdat bijvoorbeeld het begrijpen van wat het kind leest moeilijk gaat. Kinderen met NLD zijn gericht op details en missen het grotere verband. De problemen uiten zich in de motoriek, het ruimtelijk inzicht, het inzicht in oorzaakrelaties, de schoolse vaardigheden bij rekenen en schrijven, het werktempo en het begrijpen van sociale situaties, vanwege moeite met lichaamstaal. Opvallend is dat kinderen met NLD verbaal sterk zijn, waardoor de omgeving de mogelijkheden van het kind vaak verkeerd inschat. Het kind heeft moeite zich staande te houden, met name in nieuwe situaties. Geschat wordt dat 1 tot 5 procent van de kinderen NLD heeft. De oorzaak is mogelijk een verstoorde samenwerking tussen beide hersenhelften.
Terug naar A-B-C index

Non-verbaal
Zonder woorden. Alle communicatievormen waar geen woorden aan te pas komen. Hieronder valt bijvoorbeeld de lichaamshouding en de gezichtsexpressie, maar ook geluiden, zoals keelschrapen en lachen. Ook de toon waarop dingen gezegd worden en de intonatie behoren tot het non-verbale. En verder wordt de uitstraling (de energetische en emotionele overdracht) van mensen en dieren gerekend tot non-verbale communicatie.
Terug naar A-B-C index

Non-verbale intelligentie
Dat deel van de intelligentie dat niets te maken heeft met de taalvaardigheid. Dit wordt ook wel performale intelligentie genoemd en komt tot uitdrukking bij het uitvoeren van handelingen. Bijvoorbeeld het ruimtelijk inzicht en het geheugen maken onderdeel uit van de non-verbale intelligentie.
Terug naar A-B-C index

Noradrenaline
(NA) Ook norepinefrine. Een stof die gebruikte wordt als hormoon en als neurotransmitter. Als hormoon wordt NA in het bijniermerg geproduceerd en heeft het een vergelijkbare, maar wat zwakkere werking dan adrenaline. Als neurotransmitter is de stof te vinden aan de uiteinden van sympathische zenuwvezels in het perifere zenuwstelsel en in twee zenuwkernen in de hersenstam, de locus coeruleus en de nucleus lateralis tegmentalis. Beide kernen hebben uitlopers naar alle delen van het brein. De stof is niet direct betrokken bij het verwerken van zintuiglijke of motorische gegevens, maar heeft een modulerende invloed op het brein. Hij is betrokken bij uiteenlopende functies zoals het reguleren van bloeddruk, slaap-waakritme, alertheid, angst, pijn, emotionele opwinding en cognitieve processen.

Medicatie die noradrenaline onderdrukt kan leiden tot depressies; andersom kan een verhoging van het NA-niveau depressies verlichten. NA lijkt ook betrokken bij paniekaanvallen, posttraumatische stressstoornis, schizofrenie, aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) en de ziekte van Parkinson.

Noradrenaline hecht zich aan de adrenerge receptoren. De á1-adrenerge receptoren zijn betrokken bij voortbeweging en exploratie gedrag en het klaarmaken van het lichaam voor actie. De á2-radrenerge receptoren hebben een remmende invloed op andere zenuwcellen, en zijn betrokken bij het vermijden of onderzoeken van nieuwe prikkels, leren en voortbeweging.

De â-adrenerge receptor kent drie subtypes, die betrokken zijn bij het geheugen, moederlijk gedrag, verzorging en de reacties op nieuwe prikkels.
Terug naar A-B-C index

Noradrenaline-dopamine-heropnameremmenrs
Een antidepressivum dat door het remmen van heropname zorgt voor de extra beschikbaarheid van de neurotransmitter noradrenaline in het brein. Dopamine wordt in minder sterke mate verhoogd. De stofnaam is buprorpion (Wellburtrin). Bijwerkingen zijn onder andere prikkelbaarheid, slapeloosheid, angst en in hoge dosering kans op een epileptische aanval.
Terug naar A-B-C index

Noradrenerg neuron
Een zenuwcel die bij prikkeling de transmitterstof noradrenaline afgeeft. Deze zenuwcellen komen voor in het sympathische deel van het perifere zenuwstelsel, dat het lichaam klaarmaakt voor activiteit. Daarnaast bevatten ook twee kernen in de hersenstam noradrenerge neuronen. De locus coeruleus lijkt hiervan de belangrijkste. Deze kern is betrokken bij het reguleren van gevoelsmatige reacties.
Terug naar A-B-C index

Norm
Een morele standaard waaraan gedrag kan worden afgemeten. Aan de grondslag van normen liggen waarden: de meer algemene en vage ideeën over wat goed en kwaad is. De norm is de beoordelingsmaatstaf die hiervan is afgeleid.
Terug naar A-B-C index

Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis
Ook wel dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer.

De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen.
Men onderscheidt:

Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks.

Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen.

Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat.
Terug naar A-B-C index

Oedipale fase

De periode in de psychoseksuele ontwikkeling waarin het oedipus-complex een belangrijke rol speelt. In deze fase (ongeveer van vier tot zes jaar) is de seksuele energie van het kind niet langer op zichzelf gericht, maar meer op de vader en moeder. Bovendien ontstaat in deze periode de psychische structuur met het id, het ego en het superego. De oedipale fase eindigt in de latentieperiode.
Een combinatie van de oedipale fase, zoals hierboven beschreven, met de fallische fase. In deze opvatting begint de oedipale fase al in het derde levensjaar als het Oedipus-complex nog geen rol van betekenis speelt.
Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Oedipus-complex
Een complex dat is genoemd naar de figuur in de Griekse mythologie die zijn vader doodde en zijn moeder huwde. In de oedipale fase leert het kind een onderscheid te maken tussen zichzelf en de omgeving. Het kind wordt een individu en dit doet het verlangen naar een exclusieve relatie opleven. Het kind wil de ouder van het andere geslacht voor zichzelf hebben en raakt in een driehoeksrelatie verzeild, die volgens psychoanalytici een belangrijke rol zal blijven spelen in het verdere leven. De ene ouder wordt beleefd als een concurrent en rivaal in de strijd om de exclusieve liefde en aandacht van de ander.

In deze periode treden ook belangrijke verschillen tussen jongens en meisjes op. Zowel een jongen als een meisje zal meestal in eerste instantie streven naar een exclusieve relatie met de moeder, met wie de meeste kinderen immers de innigste band onderhouden. Bij jongens is dus sprake van een gerichtheid op de andere sekse en daarom spreekt men ook wel van een positief oedipale instelling. Meisjes zijn gericht op een lid van de eigen sekse en zij hebben een negatief oedipale instelling. Zij maken daarna een verschuiving door, waarbij de vader steeds belangrijker voor hen wordt. Kinderen hebben in deze periode te maken met tegenstrijdige gevoelens. De ouder van het hetzelfde geslacht is een rivaal, maar tegelijkertijd een bron van aandacht en liefde. Het kind kan deze problemen overwinnen door zich te identificeren met de ouder van hetzelfde geslacht. Wanneer het kind er niet in slaagt het Oedipus-complex te boven te komen, kan dit een zwakke plek in de psychische constitutie achterlaten en dit maakt iemand op latere leeftijd gevoelig voor neurosen.
Terug naar A-B-C index

Oerschreeuwtherapie
(Eng: primal scream therapy) Een door Janov bedachte vorm van therapie om neurosen te behandelen. De cliënt beleeft onder begeleiding van een therapeut opnieuw zijn eigen geboorte. De gedachte hierachter is dat de onvoldoende verwerkte hevige pijn tijdens de geboorte de basis vormt van de neurose. In de therapie komen intense emoties die tijdens de geboorte worden beleefd tot ontlading.
Terug naar A-B-C index

Omkering in het tegendeel
Een afweermechanisme waarbij het ego poogt negatieve gevoelens te vervangen door hun tegendeel. Via dit proces kan bijvoorbeeld jaloezie die voortgekomen is uit een gevoel van onmacht, omslaan in een gevoel van almacht door middel van de illusie dat men beschikt over magische krachten. Dit afweermechanisme kan optreden bij kinderen, vooral wanneer deze nog niet helemaal in staat zijn onderscheid te maken tussen wat zij zelf zijn en kunnen, en wat anderen of andere krachten eigen is.
Terug naar A-B-C index

Ontwikkelingsstoornis
Een ontwikkelingsstoornis is een psychische aandoening die wordt geconstateerd bij kinderen of adolescenten en die een belemmering en/of afwijking vormt in de normale ontwikkeling.
De symptomen zijn uiteenlopend en er kunnen ook verschillende oorzaken zijn. Sommige aandoeningen zijn blijvend, andere zijn tijdelijk. Soms ontstaan de symptomen als reactie op een schokkende ervaring, in andere gevallen ligt de oorzaak in erfelijke factoren of een lichamelijke ziekte. Ook omgevingsfactoren moeten in de gaten gehouden worden, evenals opvoedingsfactoren.
Bij onderzoek is het van belang dat gelet wordt op alle factoren die bij de ontwikkeling van het kind van belang zijn, omdat deze doorlopend van invloed op elkaar zijn. Zo kunnen kinderen met een lichamelijk probleem aangetast worden in hun gevoel van eigenwaarde en zich hierdoor minder sociaal opstellen. Dit wekt een reactie op van de omgeving, die vervolgens weer van invloed is op de psyche van het kind. Dit is slechts een voorbeeld van hoe een wisselwerking van verschillende factoren zijn uitwerking kan hebben.

Het DSM-IV onderscheidt de volgende groepen ontwikkelingsstoornissen:
Mentale retardatie (As II)
Leerstoornissen (waaronder dyslexie en dyscalculie)
Motorische stoornissen (dyspraxie)
Communicatiestoornissen (waaronder stotteren)
Pervasieve ontwikkelingsstoornissen
Aandachtstekort- en gedragsstoornissen (ADHD, ODD, CD)
Eetstoornissen in de kinderleeftijd (waaronder pica en ruminatiestoornis)
Ticstoornissen (waaronder het syndroom van Gilles de la Tourette)
Stoornissen met de ontlasting (enurese en encoprese)
Andere stoornissen in de kinderleeftijd of adolescentie (separatieangst, hechtingsstoornis, selectief mutisme, stereotiepe-bewegingsstoornis)
Terug naar A-B-C index

Oraal karakter

In de psychoanalytische theorie: volwassen gedragspatronen die gekenmerkt worden door een fixatie op de orale fase. Deze fixatie kan volgens de klassieke opvattingen voorkomen, wanneer het kind te weinig (soms te veel) orale bevrediging heeft gehad, dat wil zeggen te weinig (of te veel) gevoed en gekoesterd is, waarbij vooral de stimulatie van de mond, en verder van de huid, in het algemeen een belangrijke factor is. Typerende eigenschappen zijn volgens Freud: egoïsme, een onverzadigbare behoefte aan liefde en aandacht, passieve afhankelijkheid en soms een overmatige behoefte aan eten, drinken of roken.
Moderne opvattingen binnen de psychoanalyse hebben meer oog voor de verschillen tussen het volwassen functioneren en dat van een kind in de orale fase. Er wordt van uitgegaan dat een persoon met een oraal karakter gedreven wordt door drijfveren die zijn voortgekomen uit de orale aandriften. Dit kan betekenen dat de persoon op zoek gaat naar orale bevrediging (bijvoorbeeld eten of slapen) of naar bevrediging van zijn agressieve behoeften. Een oraal karakter kan gekenmerkt worden door hebzucht, de sterke wil om op zijn wenken bediend te worden, afhankelijkheid, ongeduld, maar ook door nieuwsgierigheid of vrijgevigheid.
Terug naar A-B-C index

Orale fase
(Oraal = de mond betreffend) De eerste fase van de psychoseksuele ontwikkeling, die globaal de eerste achttien maanden omvat. Voor pasgeborenen lijken de voornaamste lust- en onlustgevoelens uitsluitend samen te hangen met lichamelijke gewaarwordingen. Pijn en honger veroorzaken onlust, terwijl het opheffen van honger de indruk wekt dat de zuigeling iets plezierigs, lustvols beleeft. Sigmund Freud bracht zulke plezierige ervaringen in verband met de prikkeling van de mond en het maag-darmkanaal tijdens de voedselopname. Bovendien komt de lustbeleving langzamerhand tot op zekere hoogte los te staan van het al dan niet opnemen van voedsel. Het sabbelen op een fopspeen of op de eigen vingers lijkt de zuigeling een plezier te doen. Vandaar Freuds veronderstelling dat het lustbeleven aanvankelijk voornamelijk gelokaliseerd is in en om de mondholte. Tijdens deze fase is er nog geen sprake van een ego; het kind kan het vreemde nog niet van het eigene onderscheiden, maar er is wel een exclusieve gerichtheid op de verzorgende figuur, meestal de moeder, aanwezig. De moeder geldt als het object waarop de libidineuze energie (libido) van het kind gericht is. De ontwikkeling van de agressie - de destructieve en op zelfhandhaving gerichte drift - in de orale fase, is door de psychoanalytici veel minder nauwkeurig beschreven dan die van de libido. Als eerste vormen van agressie kunnen de uitingen van onlust van de zuigeling worden opgevat, zoals huilen, trappelen en andere vormen van heftige lichamelijke activiteit. Deze reacties zijn in het begin nog diffuus, dat wil zeggen ongericht, maar zo rond het einde van het eerste levensjaar raken de agressieve drijfveren gekoppeld aan bepaalde personen. De moeder is dan meestal zowel de ontvanger van allerlei positieve (libidineuze) gevoelens van het kind als van de boze en agressieve.
Zie ook:
orale fase, anale fase, oedipale fase of fallische fase, latentieperiode en Genitale fase.

Terug naar A-B-C index

Paniekstoornis
Ook episodische paroxismale angst. Een aandoening die gepaard gaat met terugkerende, hevige paniekaanvallen die meestal slechts enkele minuten aanhouden, hoewel ze ook langer kunnen duren. De angst treedt niet op als reactie op een bepaalde situatie en de angstaanvallen zijn daardoor onvoorspelbaar. Tijdens de angstaanval komen klachten als hartkloppingen, kortademigheid, misselijkheid, pijn op de borst, flauwte en hevige transpiratie voor. Daarbij komt vaak de angst om dood te gaan of het verstand te verliezen. Tussen de angstaanvallen door verdwijnt de angst, hoewel de persoon wel bevreesd kan zijn voor het opnieuw optreden van een angstaanval. Het gebeurt dan ook vaak dat de persoon niet meer de straat op durft en niet alleen wil zijn.
Zie ook: agorafobie
Terug naar A-B-C index

Panpsychisme
Een filosofische stroming die aan alles (pan) een zeker soort van bewustzijn (psyche) toekent. Met bewustzijn wordt een bepaalde vorm van psychische activiteit bedoeld die bij levenloze dingen minder gecompliceerd is dan bij levende wezens. Het panpsychisme kent verschillende variaties. De filosoof en wiskundige Alfred North Whitehead (1861-1947) dacht bijvoorbeeld dat de wereld een organische eenheid was waarin alle processen van elkaar afhankelijk waren.
Terug naar A-B-C index

Panseksualisme
Aanduiding voor opvattingen en theorieën die al het menselijke gedrag trachten te verklaren uit seksuele drijfveren. Meestal wordt de term door critici van zulke theorieën gebruikt om te benadrukken dat mogelijke andere verklaringen genegeerd worden. In het bijzonder is dit gebeurd door bestrijders van de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud.
Terug naar A-B-C index

Paradigma
Een soort basistheorie of grondplan waarover binnen een groep vakgenoten (de scientific community) overeenstemming bestaat. Het paradigma moet de ruimte bieden voor het oplossen van een groot aantal problemen in het vakgebied. De term is afkomstig van Thomas Samuel Kuhn (geb. 1922), die dacht dat de moderne wetenschap te omschrijven was als een opeenvolging van paradigma's. De wetenschappers ontdekken namelijk op den duur (te) veel tegenstrijdigheden (anomalieën) binnen het paradigma waarbinnen zij werken en dit leidt tot onvrede. Hierop volgt een periode van grote onrust aan het wetenschappelijk front, totdat een nieuw geaccepteerd paradigma opkomt. De 'revolutie' is dan voltooid. Volgens Kuhn bevat een nieuw paradigma niet noodzakelijk meer waarheid dan het oude, maar het biedt wel ruimte voor nieuw en breder onderzoek.
Terug naar A-B-C index

Paradoxale interventie
Een techniek die vooral gebruikt wordt binnen de systeemtherapie. De cliënt krijgt daarbij een opdracht, waarvan het eigenlijk de bedoeling is dat die niet uitgevoerd wordt. Wanneer een echtpaar veel ruzie maakt, kan de therapeut bijvoorbeeld eerst zeggen dat de ruzies kennelijk een belangrijke functie in de relatie vervullen. Vervolgens geeft hij het stel de opdracht mee naar huis om de komende week maar eens flink ruzie te maken. De onderlinge ruzies en irritaties komen dan in een ander licht te staan of worden dan op een dergelijke manier uitvergroot dat zij de personen tegen beginnen te staan.
Terug naar A-B-C index

Parafilia
Ook seksuele afwijking of seksuele deviatie. Vormen van seksueel gedrag die tegen de heersende maatschappelijke normen en waarden in gaan. Er wordt pas van parafilia gesproken wanneer een persoon de leeftijd heeft bereikt waarin de psychoseksuele structuur zo stabiel is, dat er geen spontane veranderingen meer verwacht kunnen worden. Dit is vanaf de adolescentie.
In de DSM IV-classificatie zijn de volgende seksuele afwijkingen opgenomen: Exhibitionisme, Fetisjisme, Pedofilie, Seksueel masochisme, Seksueel sadisme, Transvestitisme, Voyeurisme, Zoöfilie, atypische parafilia. De laatstgenoemde is een soort restcategorie die afwijkingen omvat die niet binnen de andere categorieën passen. Voorbeelden zijn urofilie en necrofilie.

Overigens is het niet zo dat iedereen die opgewonden wordt van het kijken naar blote mensen of die zichzelf graag laat bekijken, meteen een voyeur of een exhibitionist is. Er is pas sprake van een seksuele afwijking als dit aspect een zeer centrale rol is gaan spelen in de seksuele beleving.
Terug naar A-B-C index

Paralimbische zone
Onderdeel van de hersenschors ook wel mesocortex genoemd. Een vijftal gebieden die onderdeel uitmaken van de hersenschors, maar die niet de kenmerkende structuur van zes cellagen bezit. Zij spelen onder andere een rol bij motivatie, emotie, reukwaarneming en geheugen.
Terug naar A-B-C index

Paralinguïstische communicatie
Ook parataal. Taalwetenschappelijke term voor een specifieke vorm van communicatie waarbij niet direct gebruik wordt gemaakt van taal; namelijk het maken van geluiden (vocalisaties: grommen, kuchen, hummen) of veranderingen in spreekkwaliteiten (aarzelen, sneller of langzamer spreken). Deze parataal heeft een cultureel gedefinieerde betekenis. Zij kan bijvoorbeeld de emotionele toestand van de spreker aangeven. Menselijke parataal vertoont overeenkomsten met communicatie tussen dieren. Een belangrijke vertegenwoordiger van de wetenschappers die zich met paralinguïstische communicatie bezighouden, is de Amerikaan George L. Trager.
Terug naar A-B-C index

Parallelle informatieverwerking
Het verschijnsel dat één brok informatie tegelijkertijd in verschillende delen van het zenuwstelsel verwerkt wordt. Dit is een algemeen gebruikt principe in het brein. Een voorbeeld biedt het zien. Het beeld dat op het netvlies valt, wordt tegelijkertijd door verschillende systemen verwerkt, die ieder een verschillende taak hebben. Zo worden kleur, beweging en vorm door gespecialiseerde eenheden verwerkt. Wanneer deze stappen na elkaar worden uitgevoerd, wordt gesproken van seriële verwerking van informatie.
Terug naar A-B-C index

Parallellisme

Psychofysisch parallellisme. Een klassieke opvatting over het Lichaam-Geest-probleem. Stof en geest worden hier gezien als twee naast elkaar verlopende processen, waarbij iedere gebeurtenis in het ene domein een corresponderende gebeurtenis kent in het andere. Tevens wordt aangenomen dat lichaam en geest geen causale invloed op elkaar kunnen uitoefenen. Een beroemde vergelijking op dit gebied is afkomstig van Arnold Geulincx (1624-1669). Hij vergeleek lichaam en geest met twee klokken die beide dezelfde tijd aangeven, maar die elkaar toch niet beïnvloeden.

Psychoneuraal parallellisme. Een bijzondere uitwerking van het psychofysisch parallellisme, waarbij de categorie 'stof' vervangen wordt door de hersenen. Alle gebeurtenissen in de geest kennen volgens deze opvatting hun fysische evenbeeld in het zenuwstelsel.

Cultureel parallellisme. Een term afkomstig uit de culturele antropologie, waarmee het voorkomen van soortgelijke culturele instellingen wordt bedoeld in samenlevingen die geen contact met elkaar hebben gehad.
Terug naar A-B-C index

Paramedici
Een tiental beroepsgroepen die binnen de gezondheidszorg werkzaam zijn, maar het zijn geen artsen of verpleegkundigen. Het gaat bijvoorbeeld om fysiotherapeuten, ergotherapeuten, logopedisten en diëtisten.
Terug naar A-B-C index

Paranoia

Een psychische stoornis, gekenmerkt door wanen en vaak ook door hallucinaties, die een samenhangend systeem vormen rondom een kern. Voorbeelden zijn het idee dat de buitenwereld tegen de persoon samenspant (achtervolgingswaan) of dat de eigen persoon gezien wordt als het centrum van de wereld (grootheidswaan). Het denkvermogen zelf en de intellectuele vermogens zijn hierbij niet verminderd.

De term paranoia, met het ervan afgeleide paranoïde (ziekelijk wantrouwend), wordt soms ook gebruikt als synoniem voor achtervolgingswaan.
Terug naar A-B-C index

Paranoïde persoonlijkheidsstoornis
Een 'persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke achterdocht ten opzichte van medemensen, waardoor zelfs neutrale gedragingen als vijandig beleefd worden. De persoon heeft vaak het gevoel dat anderen tegen hem samenspannen en verdenkt de vaste partner herhaaldelijk van ontrouw. De eigen belangrijkheid wordt sterk overschat en er is sprake van een extreme gevoeligheid voor afwijzing en een neiging om blijvend wrok te koesteren. De relaties met anderen zijn zeer afstandelijk.
Terug naar A-B-C index

Paranoïde Schizofrenie
De meest voorkomende vorm van schizofrenie. Het denken van de persoon wordt beheerst door stabiele en meestal achterdochtige wanen. Er is vaak sprake van het horen van stemmen, andere hallucinaties en verstoringen van de waarneming. Hier staat tegenover dat de stoornissen van de emotionele beleving, wilskracht, bewegingen en spraak relatief gering zijn. De persoon kan het waandenkbeeld hebben dat hij van hoge komaf is, dat zijn lichaam is veranderd of dat hij achtervolgd wordt. De gehallucineerde stemmen kunnen de patiënt bedreigen of opdrachten verstrekken. De andere hallucinaties hebben meestal betrekking op geuren of smaken. Visuele hallucinaties zijn zelden overheersend.
Terug naar A-B-C index

Paranoid-hallucinatoor syndroom
Een combinatie van wanen en hallucinaties van een angstaanjagende aard, bij een helder bewustzijn. Dit komt het vaakst voor bij psychiatrische stoornissen, zoals schizofrenie, maar soortgelijke verschijnselen zijn ook mogelijk bij een lichamelijk ziekteproces in het brein, zoals bloedcirculatiestoornissen of de ziekte van Parkinson.
Terug naar A-B-C index

Paranormaal
Verschijnselen waarvoor de gebruikelijke verklaringen te kort schieten. Voorbeelden zijn 'helderziendheid en psychokinese. Zie ook: parapsychologie
Terug naar A-B-C index

Parapraxie
De kleine foutjes en vergissingen die gemaakt worden. Voorbeelden zijn misstappen, versprekingen, weglatingen en andere kleine ongelukjes. Met name Sigmund Freud heeft zich met dit onderwerp bezig gehouden en dacht dat in de vergissing een onbewuste wens of gedachtegang naar de oppervlakte komt, die de bewuste handeling in de war stuurt.
Terug naar A-B-C index

Parapsychologie
Een weinig geaccepteerde tak binnen de psychologie, die zich bezighoudt met paranormale fenomenen. Een probleem voor de serieuze onderzoekers binnen deze richting is o.a. het grote aantal oplichters dat zich op hetzelfde terrein begeeft. Bovendien blijkt het vrijwel onmogelijk om eenmaal gevonden resultaten opnieuw te herhalen en tevens heeft men nog geen enkele verklaring op kunnen stellen over de wijze waarop paranormale fenomenen tot stand zouden komen. Daardoor is het voor de grote schare critici nog steeds mogelijk te ontkennen dat paranormale fenomenen echt bestaan.
Terug naar A-B-C index

Parasomnia
Een verzamelnaam voor een aantal afwijkende gebeurtenissen die plaatsvinden tijdens de slaap. Voorbeelden zijn slaapwandelen, nachtmerries, bedplassen (enuresis) en pavor nocturnus. In de kindertijd hangen deze stoornissen hoofdzakelijk samen met de ontwikkelingsfase van het kind (bijvoorbeeld angst voor dieren bij kleuters), terwijl zij tijdens de volwassenheid overheersend voortkomen uit emotionele problemen.
Terug naar A-B-C index

Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheid die weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Tegelijkertijd wordt het anderen zeer kwalijk genomen dat zij wel initiatief nemen. Het lijkt alsof de persoon niet volwassen wil worden. De passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis weet anderen mateloos te irriteren door het consequent uitstellen van beslissingen, te laat komen en een kinderachtige koppigheid. De stoornis zou voortkomen uit het niet kunnen accepteren van gezag.
Terug naar A-B-C index

Pathologie
Wetenschap van de veranderingen van vormen en functies die zich in een lichaam door ziekte voordoen. De pathologie omvat de kennis van de aard van de ziekten en hun indeling, hun oorzaken (etiologie), de ontwikkeling van de verschijnselen en hun gevolgen. Een onderdeel van de pathologie is de psychopathologie, waarbinnen de aandacht uitgaat naar geestelijke ziekte.
Terug naar A-B-C index

Pavor Nocturnus
Ook nachtelijke panische angstgevoelens. Een stoornis die vooral bij kinderen optreedt in de eerste uren van de slaap. Zij worden plotseling wakker uit slaapstadium 4, zijn bevangen door een hevige angst en laten zich nauwelijks troosten. Het kind zweet en is zeer onrustig. De episode duurt meestal slechts enkele minuten en als het kind later weer wakker wordt, kan het zich niets meer herinneren. Het gevaar bestaat dat het kind zich verwondt tijdens de angstaanval.
Terug naar A-B-C index

Pedofilie
Seksuele afwijking waarbij volwassenen opgewonden raken van de gedachte aan, of de werkelijke seksuele omgang met jonge kinderen. Opvallend is dat veel pedofielen zeggen zelf op jeugdige leeftijd seksueel misbruikt te zijn, maar er bestaan aanwijzingen dat deze verhalen eerder als een soort smoesje worden gebruikt dan dat zij op een dergelijk voorval uit het verleden wijzen. Er bestaat overigens enige discussie over de vraag hoe schadelijk een en ander is voor kinderen. Een meerderheid stelt zich op het standpunt dat een kind in het contact met een pedofiel onvoldoende vrijheid heeft om zelf te bepalen wat het wil en dat daardoor deze omgang schadelijk is.
Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheid
Een moeilijk te definiëren begrip dat staat voor de eigenschappen van een persoon. Het woord persoonlijkheid stamt af van het Latijnse personae, het masker dat in het Romeinse theater door acteurs gedragen werd om bepaalde effecten te sorteren. Tegenwoordig wordt het begrip gebruikt om iemands essentiële eigenschappen aan te duiden, een betekenis die dus tegengesteld is aan de oorspronkelijke. De persoonlijkheid van iemand is de karakteristieke manier waarop hij denkt en waarop hij de wereld tegemoet treedt.
Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheidsleer
Wordt ook wel persoonlijkheidspsychologie en soms personologie genoemd. De systematische bestudering van de persoonlijkheid.

Zie ook: persoonlijkheidstheorieën

Persoonlijkheidspsychologie: zie persoonlijkheidsleer
Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheidsstoornis
Hiervan is sprake als iemand een vaste, starre manier van reageren heeft ontwikkeld op zeer uiteenlopende omstandigheden. Dit is hinderlijk voor de persoon zelf en/of voor de directe omgeving. De stoornis komt aan het licht op veel levensgebieden, ontstaat doorgaans in de kindertijd of adolescentie en blijft voortduren in de volwassenheid. De stoornis maakt als het ware onderdeel uit van iemands karakter, en dit impliceert dat veranderingen niet zo snel zullen optreden.
Als de verstoorde manier van reageren op de omgeving op volwassen leeftijd is ontstaan, wordt de voorkeur gegeven aan de term duurzame persoonlijkheidsverandering. Hier kunnen verschillende oorzaken voor bestaan. In de eerste plaats zijn dat traumatische ervaringen. Iemand die een ramp heeft meegemaakt of in een concentratiekamp heeft gezeten, kan een voortdurende wantrouwende houding tegenover de wereld ontwikkelen, naast een onvermogen zich te ontspannen. Personen die een ernstige psychiatrische ziekte hebben doorgemaakt, maken zich soms blijvend een passieve houding eigen, waarbij ze zich afhankelijk van anderen opstellen. Tot slot kunnen ook hersenbeschadigingen leiden tot persoonlijkheidsveranderingen.
Terug naar A-B-C index

Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis
Ook asthene persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis waarbij de persoon weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Hij heeft voortdurend behoefte aan advies en geruststelling en geeft anderen toestemming of moedigt hen aan om belangrijke beslissingen voor hem te nemen. De persoon is overdreven volgzaam en wil ook geen redelijke eisen stellen aan personen van wie hij afhankelijk is. Dit hangt meestal samen met een sterke angst om verlaten te worden.
Terug naar A-B-C index

Angstige persoonlijkheidsstoornis
Ook ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden.
Terug naar A-B-C index

Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: asociale, dissociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Asociale persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, dissociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Asthene persoonlijkheidsstoornis
Ook afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis waarbij de persoon weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Hij heeft voortdurend behoefte aan advies en geruststelling en geeft anderen toestemming of moedigt hen aan om belangrijke beslissingen voor hem te nemen. De persoon is overdreven volgzaam en wil ook geen redelijke eisen stellen aan personen van wie hij afhankelijk is. Dit hangt meestal samen met een sterke angst om verlaten te worden.
Terug naar A-B-C index

Borderline persoonlijkheidsstoornis
Ook emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis of schizotypische persoonlijkheidsstoornis of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen.
Terug naar A-B-C index

Compulsieve persoonlijkheidsstoornis
Ook wel obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis of dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer.

De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen. Men onderscheidt:

Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks.
Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen.
Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat.
Terug naar A-B-C index

Cyclothyme persoonlijkheidsstoornis zie cylothymie
Ook wel cyclothyme stoornis. Een gedurende minimaal twee jaar aanhoudende stemmingsstoornis met regelmatige stemmingsschommelingen, die vrij licht zijn en die niet veroorzaakt worden door levensomstandigheden. De stoornis voldoet niet aan de criteria voor een bipolaire affectieve stoornis, omdat de terneergeslagen perioden niet voldoen aan de kenmerken van een depressieve stoornis en de enthousiaste perioden niet voldoen aan de kenmerken van Hypomanie. De stoornis veroorzaakt beperkingen in het functioneren en lijden, maar blijft vaak onbehandeld, omdat de betreffende personen geen medische hulp zoeken. Als de emotionele instabiliteit een vaste karaktertrek is, wordt gesproken van een cyclothyme persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Depressieve persoonlijkheidsstoornis zie dysthymie
Ook wel dysthyme stoornis. Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijkt te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Dissociale persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, asociale, psychopathische en sociopathische persoonlijkheidsstoornis.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis
Ook wel compulsieve of obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer.

De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen.
Men onderscheidt:

Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks.
Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen.
Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat.
Terug naar A-B-C index

Dysthyme (persoonlijkheids)stoornis
Ook wel depressieve persoonlijkheidsstoornis. Een stemmingsstoornis die gekarakteriseerd wordt door een algemene neerslachtigheid, weinig gevoel van eigenwaarde, futloosheid, concentratieproblemen, gevoelens van hopeloosheid en te veel of te weinig eetlust. Minimaal twee van deze symptomen zijn aanwezig. De dysthyme stoornis onderscheidt zich van een depressieve stoornis doordat de depressie minder diep is. Tegelijkertijd is de stemming allang aanwezig, minimaal twee jaar. Wanneer een organische oorzaak bekend is van de lusteloosheid, wordt niet van een dysthyme stoornis gesproken. Als de stemmingsstoornis is een vast onderdeel uit lijkt te maken van iemands persoonlijkheid, wordt ook gesproken van een depressieve persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis
Bestaat uit twee typen: het explosieve en het borderline type.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit. Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren.
Er worden twee typen onderscheiden.
Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee.
Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten.
Terug naar A-B-C index

Explosieve persoonlijkheidsstoornis
Ook wel emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke neiging tot direct en gedachteloos handelen, gecombineerd met een gebrek aan emotionele stabiliteit. Het lukt de persoon niet dingen volgens een plan uit te voeren.
Er worden twee typen onderscheiden.
Het impulsieve type (explosieve persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral moeite de eigen reacties in te tomen. Hij kan kritiek niet verdragen en komt vaak tot uitbarstingen van geweld of dreigt daarmee.
Het borderline type (borderline persoonlijkheidsstoornis) heeft vooral last van een sterk fluctuerend gevoelsleven, dat gekenmerkt wordt door sterke gevoelens van leegte. Hij weet niet wat hij wil of wie hij precies is. De persoon komt vaak terecht in intense en onstabiele relaties, en de angst voor verlating drijft hem soms tot het uiterste. Zo kan hij dreigen met zelfmoord als de ander hem zou verlaten.
Terug naar A-B-C index

Histrionische persoonlijkheidsstoornis
Ook wel de theatrale persoonlijkheidsstoornis genoemd
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept.

Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een histrionische persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch.

Symptomen van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis

het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring
Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties
Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring
Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag
Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen
Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme)
Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening
Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen
Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden.
Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn.
Treft snelle beslissingen
Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen

Kenmerken van de Histrionische persoonlijkheidsstoornis

De histrionische persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint.
Het essentiële kenmerk van de histrionische persoonlijkheidstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten.
Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden.

De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten.
Vrouwen

Vrouwen met de histrionische persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben.
Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties.

Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen.

Mannen

Mannen met de histrionische persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig.

Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren.

Andere gegevens

De histrionische persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven.
De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden.

Oorzaken
De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De histrionische persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe.
Terug naar A-B-C index

Narcistische persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die gekenmerkt wordt door een opgeblazen gevoel van eigenwaarde en de behoefte aan bewondering. De persoon kan bijvoorbeeld helemaal in beslag genomen worden door vermeende successen, macht, schoonheid en genialiteit. Andere personen zijn er voor de mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vooral om de eigen grootheid beter te laten uitkomen.
Terug naar A-B-C index

Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis
Ook wel compulsieve of dwangmatige persoonlijkheidsstoornis. Een stoornis die gekenmerkt wordt door steeds terugkerende dwanggedachten en dwangbeelden (obsessies) en/of zich herhalend, ritueel gedrag waarvan de persoon het gevoel heeft dat hij daartoe gedwongen wordt (compulsies). De obsessies zijn bijna altijd verontrustend, omdat zij zinloos zijn of een gewelddadig of obsceen karakter hebben. De gedachten komen steeds op hetzelfde onderwerp uit en kunnen niet gekenschetst worden als een overdreven bezorgdheid voor een dagelijks probleem. De persoon probeert zich er dan ook tegen te verzetten, maar het lukt hem niet om de gedachten uit te bannen. De persoon heeft wel in de gaten dat het zijn eigen gedachten zijn. De dwanghandelingen roepen eveneens verzet op, omdat zij niet nuttig zijn voor het individu en omdat zij soms vele uren per dag kosten. Het vaakst hebben de dwanghandelingen betrekking op schoonmaken (talloze malen per dag de handen wassen) of het eindeloos controleren of een gevaarlijke situatie is ontstaan (telkens kijken of de gaskraan wel dicht is). Ook is het mogelijk dat de persoon op deze manier naderend onheil probeert te bezweren. Obsessief-compulsieve stoornissen gaan vaak samen met neerslachtigheid (depressie). Wanneer dit het geval is, is de kans op genezing geringer.

De verzamelterm dwangfenomeen staat voor verschillende vormen van uit het eigen ik voortgekomen psychische activiteit, waarvan de persoon de indruk heeft dat ze hem is opgelegd en waaraan hij zich niet kan onttrekken. De verschillende dwangfenomenen kunnen gezamenlijk of apart voorkomen.
Men onderscheidt:

Dwanggedachten en dwangvoorstellingen (obsessies), waarbij iemand zich niet kan losmaken van een bepaalde gedachte of voorstelling. Iemand kan er bijvoorbeeld voortdurend aan moeten denken dat zijn kinderen een ongeluk zullen krijgen. Andere voorkomende dwanggedachten hebben vaak te maken met ziekte, dood en seks.
Bij dwangimpulsen bestaat de aandrang om daadwerkelijk iets te doen. De aandrang de eigen kinderen om te brengen, komt bijvoorbeeld een enkele keer voor. De impulsen worden echter meestal niet gevolgd door handelingen.
Dwang of compulsieve handelingen zijn handelingen die voortdurend moeten worden verricht. Het kan hierbij om het wassen van de handen gaan of het steeds weer controleren of de deur wel op slot zit. De dwanghandelingen kunnen een zeer complex karakter krijgen en dan wordt wel van rituelen gesproken. De dwanghandelingen zijn soms magisch van aard. Door zich bijvoorbeeld volgens het juiste ritueel te kleden, denkt men te voorkomen dat ziekte ontstaat.
Terug naar A-B-C index

Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis
Ook angstige persoonlijkheidsstoornis genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een voortdurende gespannenheid en angst voor de toekomst. De persoon gaat gebukt onder minderwaardigheidsgevoelens en is erg bang voor kritiek. De angst voor afwijzing is vaak zo groot dat de persoon pas bij iemand betrokken durft te raken als hij er zeker van is dat de ander hem aardig vindt. Sociaal contact wordt vaak gemeden.
Terug naar A-B-C index

Paranoïde persoonlijkheidsstoornis
Een 'persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een sterke achterdocht ten opzichte van medemensen, waardoor zelfs neutrale gedragingen als vijandig beleefd worden. De persoon heeft vaak het gevoel dat anderen tegen hem samenspannen en verdenkt de vaste partner herhaaldelijk van ontrouw. De eigen belangrijkheid wordt sterk overschat en er is sprake van een extreme gevoeligheid voor afwijzing en een neiging om blijvend wrok te koesteren. De relaties met anderen zijn zeer afstandelijk.
Terug naar A-B-C index

Passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheid die weigert zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leven. Tegelijkertijd wordt het anderen zeer kwalijk genomen dat zij wel initiatief nemen. Het lijkt alsof de persoon niet volwassen wil worden. De passief-agressieve persoonlijkheidsstoornis weet anderen mateloos te irriteren door het consequent uitstellen van beslissingen, te laat komen en een kinderachtige koppigheid. De stoornis zou voortkomen uit het niet kunnen accepteren van gezag.
Terug naar A-B-C index

Psychopathische persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en sociopathische persoonlijkheidsstoornis.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Schizoïde persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een koele afstandelijkheid en een vervlakt gevoelsleven. Kritiek of lof raakt de schizoïde persoonlijkheid schijnbaar niet. De persoon beleeft (bijna) nergens plezier aan en heeft weinig interesse in seks. Warme relaties met medemensen ontbreken en worden niet gemist. De persoon doet dingen het liefst in zijn eentje en leeft in een eigen fantasiewereld. Hij houdt opvallend weinig rekening met hoe het hoort.
Terug naar A-B-C index

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis
Ook latente schizofrenie of Borderline persoonlijkheidsstoornis genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen.
Terug naar A-B-C index

Sociopathische persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en psychopathische persoonlijkheidsstoornis.
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Theatrale persoonlijkheidsstoornis
Ook wel de histrionische persoonlijkheidsstoornis. (Eng: histrionic personality)
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept.

Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch.

Symptomen van de theatrale persoonlijkheidsstoornis

het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring
Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties
Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring
Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag
Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen
Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme)
Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening
Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen
Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden.
Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn.
Treft snelle beslissingen
Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen

Kenmerken van de theatrale persoonlijkheidsstoornis

De theatrale persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint.
Het essentiële kenmerk van de theatrale persoonlijkheidsstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten.
Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden.

De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten.
Vrouwen

Vrouwen met de theatrale persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben.
Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties.

Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen.

Mannen

Mannen met de theatrale persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig.

Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren.

Andere gegevens

De theatrale persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven.
De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden.

Oorzaken
De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De theatrale persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe.
Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheidstheorieën
Een theoretisch kader waarbinnen normaal en abnormaal gedrag en de mogelijkheden tot verandering van ongewenst gedrag (therapie) met elkaar in verband worden gebracht. Er zijn talrijke persoonlijkheidstheorieën. Hieronder worden vier van dergelijke benaderingen besproken.

De psychoanalytische benadering van Sigmund Freud:
Deze psychoanalytische benadering kan het best beschreven worden aan de hand van de vijf postulaten, waar hij van uitging: het genetische, structurele, dynamische, economische en topografische postulaat.
Het genetisch postulaat veronderstelt het bestaan van een aantal algemene, biologisch bepaalde stadia in de psychoseksuele ontwikkeling, die van groot belang zijn voor het vormen van een stabiele persoonlijkheid ('orale fase, 'anale fase, 'fallische fase, 'latentieperiode en 'genitale fase). Volgens het structurele postulaat bestaat de psyche uit drie instanties (id, ego en superego), die voortdurend met elkaar in conflict zijn (dynamisch postulaat) en strijden om de beschikbare psychische energie (economisch postulaat). Volgens het topografisch postulaat moet een onderscheid gemaakt worden tussen psychische processen die al dan niet direct voor het bewustzijn toegankelijk zijn (onbewuste, bewust, voorbewuste), waarbij de onbewuste drijfveren het meest bepalend zouden zijn.

De leertheoretische benadering gaat uit van het 'lege organisme', dat relaties legt tussen stimulus en respons ('behaviorisme). Het uitgangspunt is dat zowel normale als pathologische aspecten van de persoonlijkheid het gevolg zijn van leren, afleren en generalisatie van het geleerde gedrag naar andere stimuli. De persoonlijkheid ontstaat in deze visie door straf en beloning uit de omgeving.

De cognitieve benadering werd o.m. voorgestaan door George A. Kelly (1905-1966). Hij stelde de mogelijkheden van de mens om zelf het eigen lot te bepalen centraal. Volgens hem is de mens geen robot die gestuurd wordt door jeugdervaringen of straf en beloning. De mens kan beter vergeleken worden met een wetenschapper. Dit wil zeggen dat de mens gebeurtenissen ervaart en evalueert. Aan de hand hiervan formuleerde hij bepaalde ideeën, 'constructen' genaamd, om deze gebeurtenissen te ordenen en onder controle te krijgen. De kernconstructen zijn de constructen die iemands identiteit en zijn voortbestaan bepalen.

Van de humanistisch-fenomenologische benadering is Carl Rogers de belangrijkste vertegenwoordiger. Volgens hem ligt de kern van de persoonlijkheid in de mogelijkheid tot zelfhandhaving en zelfverwerkelijking (zelfactualisatie). De mens moet groeien van globaal naar gedifferentieerd, van afhankelijkheid naar onafhankelijkheid en van rigiditeit naar vrijheid van expressie. Abnormaal gedrag ontstaat wanneer de innerlijke behoefte aan groei geblokkeerd wordt.

Zie ook: cognitieve therapie; gedragstherapie; psychoanalyse; Rogeriaanse therapie
Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheidstrekken
Duurzame eigenschappen die een persoonlijkheid in meer of minder sterke mate kan bezitten.

De Amerikaanse psycholoog Gordon W. Allport (1897-1967) stelde een lijst samen met daarop 18.000 eigenschapsnamen. Dit illustreert de grote verscheidenheid aan termen waarmee persoonlijkheidsstrekken kunnen worden aangeduid. Een dergelijke veelheid aan termen is echter wetenschappelijk gezien onbruikbaar. Allport bracht daarom een ordening aan en onderscheidde gemeenschappelijke en individuele trekken. De eerste hebben betrekking op de eigenschappen die alle mensen met elkaar gemeen hebben, terwijl de individuele trekken, ofwel de persoonlijke dispositie, staan voor de eigenschappen die mensen onderling onderscheiden. De persoonlijke dispositie deelde Aliport verderop in kardinale, centrale en perifere disposities. De kardinale disposities, zoals dominantie of verlegenheid, vormen de kern van de persoonlijkheid: ieder mens heeft slechts enkele kardinale disposities; de centrale disposities zijn iets talrijker (5-1 0), maar minder belangrijk; de perifere disposities ten slotte bezit een mens veelvuldig en zij zijn meer afhankelijk van situaties.

Een andere Amerikaanse psycholoog, Raymond B. Cattell (geb. 1905), probeerde met behulp van wiskundiige analyses (met name factoranalyse) te bepalen welke trekken in grote lijnen bij elkaar horen en dus teruggevoerd kunnen worden op dezelfde fundamentele karaktertrek. Hij kwam op deze manier tot zestien ‘brontrekkken’ (zoals: wel of niet intelligent; wel of geen zelfvertrouwen), die hij onderscheidde van de ‘oppervlaktetrekken’, die afhankelijk zijn van de situatie waarin zij optreden. Brutaliteit en vrijpostigheid komen bijvoorbeeld voort uit dezelfde brontrek, waarbij het gedrag in het geval van brutaliteit tegen personen met gezag is gericht en bij vrijpostigheid tegen vreemden.

Een andere indeling is afkomstig van Hans Jürgen Eysenck (1916-1997). Hij onderscheidde, eveneens met behulp van factoranalyse, twee gronddimensies: introversie tegenover extraversie en emotionaliteit tegenover stabiliteit (neuroticisme).

De laatste jaren lijkt er echter een consensus te groeien dat de persoonlijkheid het best met behulp van vijf dimensies beschreven kan worden. Men spreekt in dit verband wel van de 'Big Five'. Deze dimensies hebben verschillende benamingen gekregen, maar staan in het Engels vrij algemeen bekend als:

Surgency (dominant en extravert tegenover ondergeschikt en introovert).

Agreeableness (warmhartig en vertrouwend tegenover koel en achterdochtig).

Conscientiousness (betrouwbaar en georganiseerd tegenover onberekenbaar en chaotisch).

Emotional Stability (zelfverzekerd en gelijkmatig tegenover nerveus en temperamentvol).

Intellect of Openness (openstaand en nieuwsgierig tegenover gesloten en ongeïnteresseerd).

Terug naar A-B-C index

Persoonlijkheidsverandering
Veel hersenaandoeningen leiden niet alleen tot specifieke klachten, zoals een verlamming, maar ook tot verandering van karakter of persoonlijkheid.
Hierbij worden de volgende types onderscheiden:
Bij het labiele type is de stemming veranderlijk.
Bij het ontremde type lukt het niet meer impulsen te beheersen, waardoor bijvoorbeeld seksuele indiscretie volgt.
Het agressieve type reageert sneller kwaad.
Het apathische type is onverschillig en onderneemt weinig.
Het paranoïde type wordt geregeerd door achterdocht.
Ook combinaties van deze en andere klachten zijn mogelijk.
Terug naar A-B-C index

Pica
De aanhoudende neiging om niet-eetbare dingen, bijvoorbeeld potloden of de inhoud van een asbak, te nuttigen. Dit kan onder andere voorkomen bij zwakzinnigheid. Een speciale vorm is geofagie.
Terug naar A-B-C index

Psyche
De menselijke geest of ziel. Het woord is afgeleid van het Griekse psuchè, dat (levens)adem, leven, geest of ziel betekent. De psyche zou beschouwd kunnen worden als een verzameling van functies die door de hersenen worden uitgevoerd.
psychedelica zie bewustzijnsverruimende middelen
Terug naar A-B-C index

Psychiater
Medisch specialist die zich richt op de behandeling van psychiatrische ziekten, zoals depressies en schizofrenie. Hij maakt zowel gebruik van lichamelijke behandelingen, zoals het toedienen van medicijnen en elektroshocks, als van gesprekken met patiënten over hun levensmoeilijkheden. De opleiding tot psychotherapeut maakt onderdeel uit van de opleiding tot psychiater. Een psychiater kan zich ook zenuwarts noemen.
Terug naar A-B-C index

Psychiatrie
Een medisch specialisme dat zich richt op het herkennen en behandelen van psychische stoornissen. Deze kunnen zich op uiteenlopende wijzen manifesteren. Sommige betreffen vooral de stemming (depressie of manie), andere uiten zich in een gestoorde waarneming van de werkelijkheid (psychosen), weer andere treden op de voorgrond in relaties met medemensen (ongeremde agressie). De biologische psychiatrie is het specialisme dat zich voornamelijk richt op de processen in de hersenen die verantwoordelijk zijn voor de stoornissen.
Terug naar A-B-C index

Psychiatrische instelling
Instellingen waar patiënten met psychiatrische stoornissen voor behandeling terecht kunnen. Psychiatrische patiënten kunnen opgenomen worden in een psychiatrisch ziekenhuis of op de psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis. Daarnaast zijn er therapeutische gemeenschappen en centra voor dagbehandeling, waar de patiënten alleen overdag verblijven. Psychiatrische opnamen kunnen vrijwillig, maar ook gedwongen gebeuren; dit laatste bijvoorbeeld om hetzij de patiënt, hetzij zijn omgeving te beschermen. Ook biedt een opname de mogelijkheid een patiënt te onderzoeken op de oorzaken van een psychische stoornis en kan met een al dan niet lichamelijke behandeling (psychotherapie, psychofarmaca, elektroshocks) begonnen worden. De therapeutische gemeenschap is een samenlevingsvorm die het meest geschikt is voor patiënten die zich niet in een acute fase van een psychische stoornis bevinden; de behandeling is in de vorm van intensieve, langdurige, vooral psychotherapeutisch gerichte groepsbehandeling. De gedachte hierachter is dat een psychische stoornis kan verbeteren onder invloed van een goed leefklimaat. In de centra voor dagbehandeling wordt de opzet van de therapeutische gemeenschap gecombineerd met die van de traditionele psychiatrische ziekenhuizen. Het voordeel van de dagbehandeling is dat de patiënt niet geheel uit zijn milieu en de maatschappij geïsoleerd wordt.
Terug naar A-B-C index

Psychisch gehandicapt
Een met het oog op het Europese jaar van mensen met een handicap (2003) in beleidsstukken populair geworden term voor (ex)psychiatrische patiënten. Het voordeel van de term is dat hij benadrukt dat mensen met een psychiatrisch verleden vaak extra middelen en aanpassingen nodig hebben om mee te kunnen draaien in de maatschappij. Het woord handicap moet het bovendien mogelijk maken een beroep te doen op de overheidsgelden voor mensen met een handicap, om uit een maatschappelijk isolement te treden. Behalve psychisch gehandicapt wordt ook de term psychiatrisch gehandicapt gebruikt, maar onder betrokkenen lijkt deze term te stigmatiserend gevonden te worden.
Terug naar A-B-C index

Psychisch trauma

Psychische beschadiging door een pijnlijke of angstaanjagende gebeurtenis, die de persoon plotseling overkomt en die hij niet kan verwerken; bijvoorbeeld een ongeluk of een bomexplosie. De eerste reactie daarop is een shock, daarna kan een traumatische neurose ontstaan, een meestal tijdelijke, neurotische reactie op normale gebeurtenissen, die gepaard gaat met angstaanvallen, schrikachtigheid en angstdromen waarin de traumatische gebeurtenis opnieuw wordt beleefd. Bij een reeds neurotische persoonlijkheid kan het effect zeer langdurig zijn met name door een te lage weerstand tegen trauma’s.

In de psychoanalyse is een trauma elke ervaring in de vroege jeugd waardoor het kind gefrustreerd wordt in de bevrediging van behoeften, bijvoorbeeld het spenen, het zindelijk moeten worden, het gefrustreerd worden in de erotische verlangens naar de ouder van het andere geslacht of een plotselinge scheiding van de ouders. In de regel ontwikkelt het ego voldoende afweermechanismen om deze conflicten de baas te worden. Onvoldoende verwerking van een trauma laat een zwakke plek achter in de psychische constitutie en daardoor kan bij een actuele aanleiding gemakkelijk een neurose ontstaan.
Terug naar A-B-C index

Psychische energie
In het dagelijks spraakgebruik een vage, meestal figuurlijk gebruikte term. Er wordt mee aangeduid, of zogenaamd verklaard, dat iemand langdurig met iets bezig kan zijn of zich doelbewust en gemotiveerd gedraagt. In deze zin is psychische energie min of meer synoniem met even vage termen als vitaliteit en levenslust. Vaak wordt het begrip gesteld tegenover lichamelijke energie. Het onderscheid is echter niet exact te bepalen. Als psychologische term stamt psychische energie uit de 19e eeuw en is hij ontleend aan het natuurwetenschappelijk model van de fysische energie. De wetten die hierop van toepassing zijn, zouden ook moeten gelden voor de psychische energie. Dit is het meest uitgewerkt door Sigmund Freud in de psychoanalytische theorie, waarin de term libido of libidinale energie wordt gebruikt.
Terug naar A-B-C index

Psychische stoornis
Algemene term voor gedragsstoornissen van allerlei aard, die door de omgeving en/of door de persoon zelf als afwijkend en ongewenst worden ervaren. Hieronder vallen zowel stoornissen in specifieke functies, zoals denken en waarnemen, alsmede stoornissen van geheel andere aard, bijvoorbeeld onaangepast gedrag, emotionele problemen en gokverslaving of de neiging brand te stichten. De psychische stoornissen kunnen niet opgevat worden als echte ziektebeelden, omdat er nog te weinig bekend is over oorzaak, verloop en prognose van de verschillende aandoeningen. Het enige dat de wetenschap op dit moment kan doen, is het beschrijven van de symptomen die vaak tegelijkertijd voorkomen.
Terug naar A-B-C index

Psychische stoornis, organische en functionele
Een psychische stoornis die ontstaat door een lichamelijk ziekteproces wordt aangeduid als organisch, terwijl van functionele stoornissen geen lichamelijke oorzaak te vinden is. De organische stoornissen kunnen een groot aantal verschillende vormen aannemen: persoonlijkheidsveranderingen, hallucinaties, denkstoornissen, stemmingsstoornissen, dissociatie en angstaanvallen. De oorzaak is dat de hersenwerking wordt aangetast door een ziekteproces, zoals stofwisselingsstoornissen, vergiftigingen, hoofdwonden, infecties of medicijngebruik. De functionele stoornissen daarentegen missen deze duidelijke oorzaken. Toch is het de laatste jaren zeer duidelijk geworden dat ook functionele psychische stoornissen gepaard gaan met een subtiele ontregeling van de normale werking van de hersenen.
Terug naar A-B-C index

Psychoactieve middelen
Ook psychotrope middelen. Alle stoffen die stemming, bewustzijn of gewaarwordingen beïnvloeden. Het is een zeer algemene term, omdat in feite vrijwel ieder voedingsmiddel invloed heeft op iemands geestelijke gesteldheid. Zo kan de inname van suiker leiden tot een grotere alertheid. Andere psychoactieve middelen zijn bijvoorbeeld alcohol, drugs en psychofarmaca.
Terug naar A-B-C index

Psychoanalyse

Naam voor de psychologische theorie die werd opgesteld door Sigmund Freud en zijn volgelingen. Het doel is de werking van de menselijke geest te beschrijven en te verklaren. Een van de belangrijkste uitgangspunten is dat de mens een gelaagd wezen is. Aan de ene kant wordt de mens voortgedreven door instinctieve driften, zoals de behoefte aan seks, maar aan de andere kant staat het geweten, dat de driften intoomt. De instinctieve wensen zijn vaak niet toegankelijk voor het bewustzijn, maar bepalen toch mede het gedrag. De volgende freudiaanse verspreking geeft een onschuldig voorbeeld. Een voorzitter zegt bij het begin van een vergadering: 'Hiermee verklaar ik de vergadering voor gesloten'. Volgens Freud is dit niet zomaar een vergissing, maar een uiting van de wens dat de zinloze vergadering alvast voorbij zou zijn. De wens treedt naar buiten zonder dat de persoon dit wilde. Iets soortgelijks zou ook gebeuren bij psychische stoornissen, het maken van grappen en bij dromen. De menselijke persoonlijkheid heeft de taak een tussenweg te vinden, zodat zowel de driften worden bevredigd als het geweten tevreden wordt gesteld. Dit is volgens Freud een vrijwel onmogelijke opgave en in zijn ogen is eigenlijk iedereen in meer of mindere mate geestelijk geestoord.

Kernbegrippen in de psychoanalyse zijn onder meer: onbewust, voorbewust en bewust; orale fase, anale fase en genitale fase; droominhoud, manifeste en latente en droomsymboliek; id, ego en superego; lustprincipe en realiteitsprincipe; afweermechanisme, libido en oedipuscomplex.

Naam voor de behandelingsmethode die gebaseerd is op de psychologische theorie van Freud. Het belangrijkst voor mensen met een psychische stoornis is dat zij zich bewust worden van de achtergronden van hun gedrag. Een beter inzicht in het eigen verleden en driftleven werkt genezend.
Terug naar A-B-C index

Psychoanalyticus Een gediplomeerd psychotherapeut die zijn patiënten op een freudiaanse wijze behandeld. De patiënt wordt de analysant genoemd.
Terug naar A-B-C index

Psychodiagnostiek
De tak van de psychologie die zich bezig houdt met het vaststellen van wat er aan de hand is met individuen of groepen. Als het gaat om individuen, kan vastgesteld worden aan welke psychische stoornis iemand lijdt, maar ook welke persoonlijkheidskenmerken iemand heeft, hoe intelligent hij is, hoe hij omgaat met zijn emoties, enz. De diagnostiek van groepen kan beetrekking hebben op kleine groepen als een echtpaar of een gezin. Er kan dan bijvoorbeeld gekeken worden of de onderlinge relaties harmonieus zijn of op welke manier omgegaan wordt met conflicten. De diagnostiek kan zich ook richten op een groot geheel als een bedrijf. Hier kan dan bepaald worden of de communicatie goed is en of er voldoende promotiemogelijkheden voor personeel zijn.

De psychodiagnostiek wordt op vijf verschillende praktijkvelden beoefend:
1) de klinische psychologie en gezondheidspsychologie
2) de onderwijspsychologie
3) de arbeids- en organisatiepsychologie
4) de beroepskeuzepsychologie
5) de neuropsychologie.
Terug naar A-B-C index

Psychodrama
Een vorm van groepstherapie waarbij de verschillende leden door middel van rollenspelen hun persoonlijke problemen moeten uitbeelden. Hierdoor zou iemand zijn oorspronkelijke spontaniteit weer terug kunnen vinden en zijn moeilijkheden te boven kunnen komen.
Terug naar A-B-C index

Psychodynamische therapieën
De psychotherapieën die uitgaan van de veronderstelling dat veel emotionele en gedragsstoornissen voortvloeien uit innerlijke conflicten. Deze kunnen niet zonder meer opgelost worden, omdat een deel van de erbij betrokken verlangens, gevoelens en gewetenseisen zich aan de bewuste zelfwaarneming onttrekt of onbewust is. De belangrijkste exponent van de psychodynamische benadering is de oorspronkelijk door Sigmund Freud ontwikkelde psychoanalytische therapie. Deze is erop gericht de cliënt een beter inzicht te doen krijgen in zijn innerlijk leven en de oorzaak van zijn stoornissen. Naast deze individuele therapie zijn er ook vormen van partner-, gezins- en groepstherapie. De analytische psychotherapie van Carl Gustav Jung is ook een vorm van individuele psychodynamische therapie, evenals de Individual psychotherapie van Alfred Adler. Beiden waren aanvankelijk bij de psychoanalytische psychotherapie van Freud betrokken, maar zij zijn voor verschillende aspecten tot afwijkende interpretaties gekomen. Ook de non-directieve of client-centered vormen van psychotherapie (Rogeriaanse therapie) zijn uit het psychodynamische standpunt voortgekomen.
Terug naar A-B-C index

Psychofarmaca
Medicijnen die werkzaam zijn in het brein en die gevolgen hebben voor de menselijke geest. De komst van deze medicijnen heeft de psychiatrie ingrijpend veranderd. Zo kunnen bijvoorbeeld veel mensen met schizofrenie die vroeger opgesloten moesten worden in een gesticht, nu poliklinisch behandeld worden. De psychofarmaca worden beschouwd als één van de grootste verworvenheden van de moderne geneeskunde. De werkzaamheid van deze medicijnen is erop gebaseerd dat zij ingrijpen op de prikkeloverdracht tussen zenuwen. Belangrijke voorbeelden van psychofarmaca zijn de antipsychotica, 'antidepressiva, tranquillizers en anxiolytica. Bij de werking van verreweg de meeste psychofarmaca moeten drie belangrijke kanttekeningen gemaakt worden. De eerste is dat ze geen genezing brengen. Ze kunnen weliswaar de symptomen onderdrukken, maar de ziekte blijft bestaan. De tweede is dat de werking van psychofarmaca vaak niet blijvend is en dat de symptomen op den duur weer terug kunnen komen. Tot slot zijn de bijwerkingen op lichaam (zoals droge mond, misselijkheid, bevingen) en geest (zoals verlies van initiatief, prikkelbaarheid, hallucinaties) vaak aanzienlijk.
Terug naar A-B-C index

Psycholinguïstiek
Ook wel taalpsychologie genoemd. Tak van de wetenschap die de taal bestudeert als een onderdeel van het menselijk gedrag. Binnen dit gebied werken psychologen en linguïsten (taalwetenschappers) samen. De naam psycholinguïstiek is pas sinds de jaren vijftig in zwang geraakt. De theoretische basis voor de psycholinguïstiek is afkomstig van de theorie van Noam Chomsky over de transformationeel-generatieve grammatica. Met name de denkbeelden over taalcompetence (taalbegrip, taalvermogen) en taal performance (taalgebruik) bieden een aantrekkelijk kader voor experimenteel onderzoek.
Terug naar A-B-C index

Psychologie
Letterlijk zielkunde. In de meest ruime zin kan psychologie worden opgevat als het streven van de mens om zichzelf en zijn medemens te leren kennen en begrijpen. Zo gezien is de psychologie waarschijnlijk even oud als de mensheid. Lange tijd was psychologie nagenoeg identiek met filosofie, die naar waarheid en wijsheid zocht omtrent al het bestaande, inclusief de mens. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw, toen de natuurwetenschappen al een hoge vlucht hadden genomen, werd de psychologie tot een afzonderlijke wetenschap, die zich belastte met het onderzoek van het menselijk bewustzijn. In overeenstemming met de onder invloed van de natuurwetenschap gewijzigde denkbeelden over wetenschappelijkheid, werd de psychologie toen een empirische of ervaringswetenschap, dat wil zeggen dat de ideeën van de onderzoekers systematisch getoetst werden via daartoe ontworpen methoden.
In het begin van de 20e eeuw voltrok zich nogmaals een ingrijpende verandering. De nogal teleurstellende resultaten van de 19e-eeuwse bewustzijnspsychologie gaven aanleiding tot een andere taakomschrijving. De psychologie zou zich niet langer richten op het bewustzijn, maar op het gedrag: de observeerbare en registreerbare uitingen van, en processen in het organisme. Dit gezichtspunt heeft tot op heden standgehouden, hoewel tegenwoordig ook de bewustzijnsprocessen weer als een rechtmatig terrein van psychologisch onderzoek zijn gaan gelden. De hedendaagse psychologie kan dan ook omschreven worden als de wetenschap die speurt naar de determinanten van menselijk gedrag.
Terug naar A-B-C index

Psychologisch krachtveld
Ook psychologisch veld. Begrip uit de veldtheorie van de Duits-Amerikaanse psycholoog Kurt Lewin (1890-1947). Hierin wordt het menselijk gedrag beschreven als iets dat plaatsvindt in een psychologisch veld, van waaruit positieve en negatieve (aantrekkende en afstotende) krachten op het individu inwerken en de richting van zijn gedrag bepalen.
Terug naar A-B-C index

Psychologisch selectieonderzoek
Onderzoek dat in de bedrijfspsychologie gedaan wordt bij de selectie van personeel. Er wordt hierbij gebruik gemaakt van psychologische methoden. In de praktijk blijken er verschillende vormen van selectieonderzoek plaats te vinden, die allemaal een zelfde grondpatroon hebben. Vrijwel altijd bestaat het onderzoek uit één of meer gesprekken (interviews) met de kandidaat, en het afnemen van een aantal psychologische tests, waarvan de totale duur kan variëren van een halve tot een hele werkdag. Voor het samenstellen van het onderzoeksprogramma baseert de psycholoog zich op een functieomschrijving. Hij kiest daarbij tests die afgestemd zijn op het type functie (bijvoorbeeld technisch, commercieel) en op het niveau van de functie (bijvoorbeeld middelbaar, hoger). De uitkomsten van de tests en de beoordelingen uit de gesprekken worden daarna gecombineerd tot een geschiktheidprognose en deze wordt aan de opdrachtgever gerapporteerd.
Terug naar A-B-C index

Psychologische functieleer
Psychologische functieleer zie Psychonomie

Psychologische test
Een systematische meetprocedure met het doel een uitspraak te doen over bepaalde gedragskenmerken. Een testresultaat van een proefpersoon wordt altijd beoordeeld in vergelijking met dat van andere mensen. Een psychologische test meet dus verschillen tussen mensen. Naarmate de procedure objectiever en meer gestandaardiseerd is en de testscores beter genormeerd en betrouwbaarder zijn en een hogere voorspellende waarde hebben voor toekomstig gedrag, verdient de procedure meer de naam van test. Globaal worden psychologische tests ingedeeld in tests naar het prestatieniveau en persoonlijkheidstests. Deze tests worden toegepast bij selectie voor beroep of opleiding, adviezen bij bijvoorbeeld school- en beroepskeuze, klinische diagnostiek en therapie. Psychologische tests vormen de oudste toepassing van de psychologie: ze worden sinds het begin van de 20e eeuw gebruikt.
Terug naar A-B-C index

Psycholoog
Iemand die psychologie heeft gestudeerd, maar de titel psycholoog is niet wettelijk beschermd in Nederland, dus ook mensen zonder opleiding mogen zich psycholoog noemen. Een psycholoog heeft geen medische achtergrond en is niet bevoegd tot het geven van lichamelijke behandelingen, zoals de toediening van medicijnen.
Terug naar A-B-C index

Psycholoog NIP
Deze titel is ingesteld door de beroepsvereniging van psychologen (NIP), toen de wettelijke bescherming van de titel psycholoog wegviel. Een psycholoog NIP heeft een universitaire opleiding in de psychologie afgerond en enige werkervaring, maar hoeft geen specialisatie te hebben.
Terug naar A-B-C index

Psychometrie
Ook wel psychometrica genoemd. Tak van de psychologie die zich bezighoudt met het getalsmatig beschrijven van (aspecten van) het menselijk functioneren. Daarbij wordt vaak gebruik gemaakt van wiskundige modellen. De psychometrie heeft bijvoorbeeld gepoogd een complex begrip als intelligentie te vangen in een intelligentiequotiënt.
Terug naar A-B-C index

Psychomotorische therapie
Vorm van psychotherapie waarbij men via verschillende bewegingstechnieken tracht zich meer bewust te worden van het eigen lichaam en de lichaamstaal. De psychomotorische therapie moet niet verward worden met de medische bewegingstherapie, waarvan het doel is de motoriek zelf te verbeteren. De cliënt wordt bij de therapie bijvoorbeeld aangemoedigd om boosheid of angst in gebaren uit te drukken om te onderzoeken hoe hij zich in emotionele bewegingen kan uiten. In Amerika is de psychomotorische therapie rond 1970 als afzonderlijke therapie ontwikkeld door o.a. Albert Pesso. Ze wordt eveneens toegepast als onderdeel van andere vormen van psychotherapie.
Terug naar A-B-C index

Psychoneurose

Een 'neurose die Freud op grond van de wijze waarop zij ontstaat, onderscheidde van de actuele neurose. Deze psychische stoornis zou in twee stappen tot stand komen. De infantiele psychoseksuele ontwikkeling is niet optimaal doorlopen en daardoor is een zwakke plek ontstaan in de psyche van het individu. Deze zwakke plek komt vervolgens vele jaren later aan het licht als het individu geconfronteerd wordt met de volwassen seksualiteit. Hij kan dit niet verwerken en ontwikkelt neurotische symptomen.
Het woord psychoneurose wordt ook gebruikt als synoniem voor neurose om te benadrukken dat de klachten geen organische oorsprong hebben.
Terug naar A-B-C index

Psychoneuro-endrocrinologie
Tak van wetenschap die de relaties bestudeert tussen de menselijke geest, de hersenen en het hormonale stelsel. Het blijkt bijvoorbeeld dat een verstoorde hormonale balans kan leiden tot stemmingsstoornissen. Het verbeteren van de balans zorgt in de regel ook voor stemmingsverbetering. Andersom kan een stemmingsstoornis de hormonale huishouding in de war sturen. Psychotherapie die leidt tot stemmingsverbetering, brengt ook de hormonen in de regel weer op orde.
Terug naar A-B-C index

Psychonomie
Ook psychologische functieleer. Een tak van de psychologie die op zoek is naar de wetmatigheden waaraan het menselijk functioneren voldoet. Het gaat daarbij o.a. over waarneming, denken, geheugen, leren, liegen, taalgebruik, herkenning van personen, enz. De psychonomie lijkt, door haar voortdurende speurtocht naar algemeen geldende wetten, op de natuurwetenschappen.
Terug naar A-B-C index

Psychopaat/Psychopathie
Psychopathie

Ook sociopathie. Term die in 1891 door de Duitse psychiater Koch werd geïntroduceerd. In de psychiatrie werd hij veelvuldig gebruikt, maar de term was in wezen slecht omschreven en dekte nogal uiteenlopende ladingen. De verschillende definities van psychopathie hebben evenwel steeds betrekking op mensen, die hun innerlijke conflicten uitleven in de buitenwereld. Tegenwoordig wordt de voorkeur gegeven aan de termen dissociale of anti- sociale persoonlijkheidsstoornis boven de term psychopathie.

Juristen bedoelen met psychopaten: delinquenten die een aparte strafrechtelijke behandeling vereisen, omdat zij een delict begaan hebben wegens gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke storing van hun geestvermogens. Hiertoe behoren bijvoorbeeld mensen die door ernstige zwakzinnigheid of een psychotische toestand tot een misdrijf komen.
Terug naar A-B-C index

Psychopathische persoonlijkheidsstoornis
Ook genoemd: antisociale, asociale, dissociale persoonlijkheidsstoornis en sociopathische persoonlijkheidsstoornis. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door onverantwoordelijk en sociaal onaangepast gedrag. De persoon houdt totaal geen rekening met de gevoelens en rechten van anderen. Het lukt hem niet langdurig relaties te onderhouden, hoewel het aanknopen van relaties geen probleem is. De persoon kan tegenslagen slecht verdragen en wordt snel agressief.
Terug naar A-B-C index

Psychopathologie
Letterlijk: ziekteleer van de geest. De psychopathologie onderzoekt de oorzaken, de symptomen en het verloop van psychische stoornissen. De grens tussen normaal en gestoord functioneren is vloeiend, en ook binnen het gebied van ernstige en langdurige stoornissen is geen duidelijke indeling in ziektebeelden mogelijk. Bij de beschrijving van symptomen gaat men meestal na welke psychische functies gestoord zijn. Er kunnen hierbij de volgende categorieën onderscheiden worden: bewustzijn, oriëntatie, ik-besef, waarneming, denken, geheugen, stemming en gevoelens, driftimpulsen, willen en handelen.
Terug naar A-B-C index

Psychose

Een psychische stoornis waarbij het denken en het emotionele beleven ernstig ontregeld is. De persoon beleeft zichzelf en de buitenwereld op een afwijkende manier. Stoornissen in de beleving van de buitenwereld kunnen leiden tot 'hallucinaties en 'wanen; stoornissen van de innerlijke belevingswereld tot desintegratie van de persoonlijkheid en diepe apathie. Traditioneel worden psychische ziekten ingedeeld in neurosen en psychosen, waarbij het kenmerkende verschil is dat het contact met de werkelijkheid bij neurotici nog intact is. Dit betekent echter niet dat psychotici per definitie meer zouden lijden dan neurotici.

In bredere zin verwijst de term psychose naar alle ernstige vormen van psychisch afwijkend functioneren. In plaats van psychose spreken veel psychiaters liever van een psychotische stoornis.
Terug naar A-B-C index

Psychoseksuele ontwikkeling, ook wel Seksuele ontwikkeling
De verandering in de seksualiteitbeleving gedurende het leven. Volgens de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud is het kind al direct na de geboorte een seksueel wezen. Volgens hem wordt de seksuele ontwikkeling gekenmerkt door een opeenvolging van de orale fase, de anale fase, de fallische fase, de latentieperiode en ten slotte de genitale fase in de puberteit. Binnen de psychoanalyse wordt gesproken van de driftontwikkeling.
Terug naar A-B-C index

Psychose, organische en niet-organische
Organische psychosen hebben een lichamelijke oorzaak, zoals een hersentumor, jarenlang overmatig alcoholgebruik en vormen van dementie. Bij niet-organische of functionele psychosen, bijvoorbeeld schizofrenie en autisme, is geen lichamelijke oorzaak aanwijsbaar. De indeling in organisch en niet-organisch heeft een beperkte waarde, omdat de laatste jaren duidelijk is geworden dat biologische factoren ook een belangrijke rol spelen bij de niet organische psychosen.
Terug naar A-B-C index

Psychosociale stadia
De stadia in de psychosociale ontwikkeling van de mens. De bekendste theorie, die van de Amerikaanse psychoanalyticus Erik H. Erikson, onderscheidt tussen geboorte en dood een aantal afgebakende perioden in de interactie tussen individu en sociale omgeving, waarin steeds andere conflicten overwonnen moeten worden. Een succesvol doorlopen van deze stadia versterkt het gevoel van persoonlijke identiteit.
Terug naar A-B-C index

Psychosomatisch
lichamelijke klachten met een veronderstelde psychische oorzaak. Een meer neutrale benaming voor dit soort aandoeningen is somatoforme stoornis, omdat die de oorzaak van de klachten meer in het midden laat. Het gaat om medisch onbegrepen klachten.
Terug naar A-B-C index

Psychostimulantia
De farmacologische benaming voor amfetaminen. Deze geneesmiddelen kunnen gebruikt worden ter bestrijding van bepaalde vormen van sterke motorische onrust, aanndachtstekortstoornis met hyperactiviteit en narcolepsie. Een verlichting van depressies wordt niet bereikt door deze middelen. Het gebruik ervan als eetlustremmer of prestatieverhoger wordt beschouwd als misbruik.
Terug naar A-B-C index

Psychosynthese
Vorm van psychotherapie, ontwikkeld door de Italiaanse psychiater Roberto Assaagioli (1888-1974) als een aanvulling op de psychoanalyse. Assagioli was een leerling van Freud, maar hij achtte diens psychoanalyse slechts een begin van de therapie. Daarna moet de persoon zich de zin van zijn bestaan in het heden bewust worden en een nieuwe eigen identiteit opbouwen. Volgens Freud zou deze reconstructie van de persoonlijkheid vanzelf verlopen. In Amerika is de psychosynthese bekend geworden als één van de therapieën die streven naar psychische groei of zelfactualisatie.
Terug naar A-B-C index

Psychotherapeut
Iemand die de basisopleiding tot psychotherapeut met goed gevolg heeft afgerond. Meestal zal dit een psychiater of een psycholoog zijn, maar ook pedagogen, sociologen, maatschappelijk werkers, filosofen en theologen laten zich tot psychotherapeut scholen. Psychotherapeut is een beschermd beroep, dat wil zeggen dat niet iedereen zich zo mag noemen. Een psychotherapeut is dan ook gebonden aan de ethische regels van zijn beroep.
Terug naar A-B-C index

Psychotherapie
Elke vorm van psychologische behandeling van psychische stoornissen. Het toedienen van medicijnen of elektroshocks valt hier dus niet onder. Psychotherapie krijgt gestalte in gesprekken tussen therapeut en cliënt, maar dit is niet de enige methode die aangewend wordt. Er wordt soms ook gebruik gemaakt van hypnose en ontspanningsoefeningen. Er bestaan zeer veel verschillende vormen van psychotherapie, die ieder een eigen invalshoek hebben. De bekendste is de psychoanalyse, die zich vooral richt op het achterhalen van onbewuste motieven en wensen. Andere stromingen graven minder diep in de psyche van de patiënt.

Uit onderzoek is gebleken dat psychotherapie in ongeveer 70% van de gevallen een positief effect heeft. Dit getal is vergelijkbaar met het succespercentage van medische ingrepen bij lichamelijke kwalen, maar een deel van de positieve resultaten is het gevolg van spontaan herstel. Opvallend is bovendien dat het weinig uitmaakt welke vorm van therapie wordt toegepast. Het genezende effect van psychotherapie wordt kennelijk niet primair bepaald door de gebruikte technieken, maar veeleer door niet-specifieke factoren, zoals de persoonlijkheid van de therapeut en de aandacht die aan de problemen besteed wordt. Tevens schept het beginnen met een behandeling nieuwe hoop en krijgt de cliënt het idee dat hij begrijpt wat er aan de hand is. Dit maakt de bestaande problemen beter hanteerbaar.
Terug naar A-B-C index

Psychotherapie, provocatieve
Een kleine splinter in therapeutenland, die afziet van de gebruikelijke ondersteunende, en begrijpende houding van de psychotherapeut. In plaats daarvan probeert de therapeut vanuit een welmenende grondhouding te provoceren. De problemen van de cliënt worden bijvoorbeeld op karikaturale wijze uitvergroot, zodat de cliënt zichzelf tegen deze voorstelling van zaken gaat verzetten. Het probleem wordt zo kleiner en beter hanteerbaar. Een andere techniek van de therapeut is steeds zijpaden in te slaan, zodat de cliënt gedwongen wordt de regie van het gesprek te voeren. De provocaties lijken ervoor te zorgen dat de cliënt zijn doel niet kan bereiken, zodat de cliënt als het ware des te harder zal werken om dat ondanks de therapeut toch te doen.
Terug naar A-B-C index

Psycho-
Voorvoegsel dat gebruikt wordt om aan te geven dat het over de menselijke geest of psyche gaat.
Terug naar A-B-C index

Psycho-educatie
Een vorm van behandeling die gericht is op het geven van informatie over een aandoening, zodat de betrokkene en zijn familie beter leren omgaan met de beperkingen en handicaps die de ziekte met zich meebrengt. Doel van de behandeling is niet genezen, maar ervoor zorgen dat de symptomen en kwetsbaarheid het dagelijks leven zo min mogelijk verstoren.
Terug naar A-B-C index

Ratio
De kwantitatieve aanduiding voor de verhouding tussen twee verwante grootheden. Een voorwaarde hierbij is dat de waarden die grootheden kunnen aannemen getalsmatig uitgedrukt kunnen worden. De deling van de functies van beide grootheden moet dan een vast getal (de ratio) opleveren, ongeacht de gebruikte meetschaal.
Terug naar A-B-C index

Rationalisatie
Rechtvaardiging van gedrag door er andere, meer rationele redenen dan de werkelijke voor aan te voeren. In de psychoanalyse geldt rationalisatie als een afweermechanisme, waarmee het ego sociaal onaanvaardbare impulsen aanvaardbaar tracht te maken, zodat gevoelens van schuld of schaamte vermeden worden, en het zelfrespect gehandhaafd blijft. Een voorbeeld hiervan is de vader die zijn kind slaat, omdat dat goed is voor diens opvoeding.
Terug naar A-B-C index

Rationalisme
Een vrij vage aanduiding voor een aantal filosofische of wereldbeschouwelijke systemen waarin op de een of andere manier de rede (Latijn: ratio) centraal staat. Deze stroming heeft grote invloed gehad op de psychologie en kan beschouwd worden als een tegenhanger van het empirisme. Men kan een onderscheid maken tussen het psychologisch, metafysisch en wereldbeschouwelijk rationalisme.
De geestelijke vader van het psychologisch rationalisme was René Descartes (1596-1650). Descartes ging ervan uit dat de mens beschikte over aangeboren ideeën. Daaronder verstond Descartes bepaalde voorstellingen en begrippen die door God bij de schepping van de mens als het ware in diens bewustzijn waren ingeplant. Daartoe behoorden elementaire wiskundige voorstellingen, bepaalde logische beginselen en metafysische intuïties (zoals: 'Ik denk, dus ik besta'). Niet alle kennis hoeft dus door ervaringen verworven te worden. De goedheid van God had ervoor gezorgd dat er een correspondentie bestond tussen de aangeboren ideeën en de werkelijkheid.

Het metafysisch rationalisme ziet de werkelijkheid als een volstrekt verstandelijk, doorzichtig en gestructureerd geheel. Bekende mensen die deze gedachte hebben aangehangen, zijn Baruch de Spinoza, Gottfried Wilhelm Leibniz, Christian Wolff en Georg Wilhelm Friedrich Hegel.

Het wereldbeschouwelijk rationalisme ten slotte ziet de rede, resp. de wetenschap, als het enige instrument ter verwerving van kennis en menselijk geluk. De rede staat in deze samenhang tegenover de openbaring door een autoriteit of het geloof. Ruimer geïnterpreteerd komt men dit uitgangspunt overal in de 18e eeuw tegen, meestal gecombineerd met een optimistisch vooruitgangsgeloof. Een be langrijke naam is o.a. Voltaire, die een typische vertegenwoordiger was van de ‘verlichting’.
Terug naar A-B-C index

Rationaliteit
Een der mogelijke uitgangsprincipes van menselijk handelen, met als essentiële component de logica. De Duitse socioloog Max Weber onderscheidde twee vormen van rationaliteit: de zgn. waarderationaliteit (handelen op basis van bepaalde waarden of principes, ongeacht de praktische gevolgen) en doelrationaliteit (het logisch tegen elkaar afwegen van doelen, middelen en neveneffecten).
Terug naar A-B-C index

Rationeel-emotieve therapie
(RH) Een vorm van psychotherapie, zoals die ontwikkeld werd door de Amerikaan Albert Ellis. Rationeel is bij hem alles dat bijdraagt tot een groter welzijn en geluk, daarbij rekening houdend met de beperkingen van het menselijk leven. Het irrationele vergroot daarentegen het leed. Volgens Ellis kan ieder mens zelf kiezen tussen rationeel en irrationeel en daarmee zelf beslissen over het eigen geluk. De taak van de therapeut is de cliënt een klein opstapje te geven, zodat deze zelf rationele keuzen kan maken. De cliënt moet zichzelf leren helpen, voor zichzelf op te komen en zelfvertrouwen te krijgen. Essentieel voor de therapie is dat de nieuw verworven ideeën niet alleen in gedachten worden gevormd, maar dat de cliënt zich er tevens naar gaat gedragen. De oorspronkelijk verlegen cliënt moet bijvoorbeeld niet alleen zeggen dat dit gevoel voorbij is, maar zich ook daadwerkelijk brutaal gedragen. Het doel van de therapie is niet alleen dat de cliënt zich beter voelt, maar zich tevens beter gedraagt.
Terug naar A-B-C index

Receptor

Zenuwcel die in staat is te reageren op prikkels uit de buitenwereld of uit het lichaam en die deze kan omzetten in een elektrisch signaal dat naar het centrale zenuwstelsel wordt geleid. Receptoren zijn verantwoordelijk voor de informatievoorziening van het organisme, zodat het in staat is zich aan te passen aan de omgeving en te overleven. Prikkeling van een receptor kan leiden tot een reflex en/of een gewaarwording. Een belangrijke eigenschap van de meeste receptoren is dat zij specifiek zijn. Dit wil zeggen dat prikkeling van een receptor altijd tot eenzelfde soort gewaarwording leidt. De stimulatie van een receptor in het netvlies zal bijvoorbeeld altijd de indruk geven dat er licht gezien wordt. Dit kan iemand zelf uitproberen door lichte druk op de oogbollen uit te oefenen.

De receptoren kunnen op verschillende manieren in groepen ingedeeld worden.

Ten eerste bestaat er een onderscheid tussen exteroceptoren, die waarnemingen doen buiten het lichaam (horen, zien, tasten, ruiken, proeven), en interoceptoren, die waarnemingen vanuit het lichaam rapporteren.
Een andere indeling van receptoren is gebaseerd op hun specifieke gevoeligheid. De mechanoreceptoren reageren op prikkels zoals druk, vervorming en trillingen. Dit speelt een rol bij de tast, het horen en de proprioceptie (de waarneming van de stand van het lichaam). De chemoreceptoren reageren op chemische stoffen. Zij zijn belangrijk bij de interoceptie, het ruiken en de smaakwaarneming. De thermoreceptooren reageren op koude en warmte, en de nociceptoren op pijnprikkels. De fotoreceptooren tenslotte zijn betrokken bij het zien.
Een laatste onderscheid dat gemaakt wordt, is dat tussen algemene en complexe receptoren. De algemene ofwel simpele receptoren komen verspreid over het lichaam voor. Zij nemen warmte, koude, druk, trillingen en pijn waar. De complexe ofwel speciale receptoren zijn geconcentreerd op enkele plaatsen in het lichaam. Zij zijn onder andere betrokken bij het zien, horen, tasten, ruiken en proeven.

Een plaats op het uiteinde van een zenuwuitloper (dendriet) die gevoelig is voor specifieke chemische stoffen. Deze receptoren spelen onder andere een rol bij de prikkeloverdracht tussen zenuwen in chemische synapsen, omdat zij neurotransmitters aan zich kunnen binden. De neurotransmitter en haar receptor passen bij elkaar als een sleutel en een slot. Wanneer de neurotransmitter zich bindt aan de receptor, verandert er direct of indirect iets in de ionenkanalen van de ontvangende cel; zij gaan open of dicht. Hierdoor veranderen de elektrische eigenschappen van de ontvangende cel en dit prikkelt of remt de zenuwcel. De reactie op de transmitter is afhankelijk van het soort receptor en niet van het soort neurotransmitter. Zo is het bekend dat de neurotransmitter acetylcholine (ACh) voor een prikkeling zorgt in contacten met de lichaamsspieren, maar voor een afremming van de hartspier. Dit komt doordat de lichaamsspieren en het hart op de contactplaats met zenuwen andere Ach-receptoren hebben.
De organen die onder invloed staan van hormonen, beschikken eveneens over specifieke receptoren voor deze stoffen, zodat zij hierop kunnen reageren.
De herkenningszone van een aantal cellen die actief zijn in het afweersysteem. De receptor is een soort sleutel die past bij één specifiek antigeen. Hierdoor is de cel in staat een specifieke ziekteverwekker te herkennen en onschadelijk te maken.
Terug naar A-B-C index

REM-slaap
Ook paradoxale slaap genoemd. REM is de afkorting van rapid eye movements, ofwel snelle oogbewegingen. Tijdens de REM-slaap gaan de ogen af en toe snel heen en weer achter gesloten oogleden, terwijl zij de overige tijd langzame bewegingen laten zien. Slaaponderzoekers denken dat tijdens de REM-slaap gedroomd wordt. Dit blijkt als proefpersonen gewekt worden uit hun slaap. Als dit gebeurt in een ander slaapstadium dan de REM-slaap, herinneren zij zich slechts in zo'n 10% van de gevallen een droom, terwijl er na het wekken tijdens de REM-slaap in 80-90% van de gevallen sprake is van een droomherinnering. De oogbewegingen zijn waarschijnlijk geen eenduidig verschijnsel. Zij worden voor het grootste deel veroorzaakt door de hersenstam, maar daarnaast vinden ook geïsoleerde oogbewegingen plaats, die mogelijk uit de hersenschors voortkomen. Verondersteld wordt dat de oogbewegingen die uit de hersenstam voortkomen, niet veroorzaakt worden door de droominhoud, maar de geïsoleerde oogbewegingen wel.

Gedurende de REM-slaap laat het EEG (elektro-encefalogram) een snelle frequentie van hersengolven zien, met een geringe uitslag. Dit wijst op een verhoogde geestelijke activiteit. Andere verschijnselen die in dit slaapstadium optreden, zijn een onregelmatige hartslag en ademhaling, een verhoogde doorbloeding van de geslachtsdelen die bij mannen resulteert in een erectie en de afwezigheid van spieractiviteit in het lichaam. Men spreekt in dit verband zelfs van slaapverlamming.

De REM-slaap wordt ook wel paradoxale slaap genoemd, aangezien de geest, gezien het patroon op het elektro-encefalogram, wakker lijkt, terwijl de slaper toch moeilijk te wekken is. Nog een andere benaming is D-slaap, omdat de hersengolven in dit slaapstadium hun regelmatig karakter verliezen; ze zijn met een ander woord desynchroon.
Terug naar A-B-C index

Representatie
Een weerspiegeling van iets dat werkelijk bestaat. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen interne en externe representaties. De interne representatie is een beeld in het hoofd over iets in de buitenwereld en de externe representatie is bijvoorbeeld een foto, een geschreven woord, een tekening of een andere weergave. Er bestaan twee belangrijke theorieën op het gebied van representaties. De analoge theorie veronderstelt dat het brein beschikt over aparte representaties voor de verschillende waarnemingsmodaliteiten: geluiden, visuele beelden, geuren, bewegingen en dergelijke. De propositionalisten daarentegen geloven dat er een algemene, abstracte mentale code bestaat waar alle waarnemingsmodaliteiten in ingepast kunnen worden. Er bestaan ook theorieën die beide aanpakken combineren.
Terug naar A-B-C index

Sadisme
Het (seksueel) plezier hebben aan of genoegen beleven aan het opzettelijk (seksueel) pijn doen of vernederen van een andere persoon. In strikte zin gaat het hier om genotsbeleving aan de macht die de ‘sadist’ heeft ten opzichte van haar/zijn ‘slachtoffer’. Een verkrachter is dikwijls een sadist: meer uit op de macht dan de daadwerkelijke seksuele daad. Als er door deze parafilie grote problemen ontstaan tussen de sadist en de omgeving, kan er sprake zijn van een psychische aandoening.
Terug naar A-B-C index

Sedativa
Psychofarmaca met een algemeen remmende werking op het centraal zenuwstelsel. De kalmerende werking kan zorgen voor een angstreductie en ook wordt het in- en doorslapen bevorderd. De bijwerkingen zijn aanzienlijk. Er ontstaat sufheid en een verminderd reactievermogen. Ook de motorische functies gaan achteruit. De sedativa zijn daardoor als angstonderdrukkers vrijwel verdrongen door de moderne anxiolytica, waarmee angstreductie wordt bereikt met minder bijwerkingen. Onderdeel van de sedativa zijn de barbituraten.
Terug naar A-B-C index

Seizoengebonden depressieve stoornis
Een depressieve stoornis, die op vaste tijdstippen in het jaar de kop opsteekt. Een voorbeeld is de winterdepressie.
Terug naar A-B-C index

Seks, Sex

Sekseverschillen
Het mannelijke en het vrouwelijke brein maken onder invloed van geslachtshormonen een licht verschillende ontwikkeling door. Dit begint al in de baarmoeder en leidt ertoe dat er vrij duidelijke verschillen bestaan in het patroon van de intellectuele vaardigheden van mannen en vrouwen. De algemene intelligentie verschilt echter niet. De verschillen lijken samen te hangen met een verder doorgevoerde specialisatie van de hersenhelften bij mannen. Mannen blijken zich hierdoor beter ruimtelijk te kunnen oriënteren, zijn beter in wiskunde, kunnen gemakkelijker een eenvoudig figuur in een complex patroon terugvinden en zijn nauwkeuriger bij de uitvoering van doelgerichte motorische handelingen, zoals het gooien van pijltjes. Hier staat tegenover dat vrouwen beter kunnen rekenen, sneller kunnen waarnemen welke objecten verplaatst zijn, beter kunnen zien welke twee plaatjes hetzelfde zijn en beter zijn bij fijne motorische handelingen met de handen, zoals het plaatsen van een pinnetje in een gat in een bord. Bovendien kunnen vrouwen gemakkelijker woorden opnoemen als hieraan bepaalde eisen zijn verbonden, bijvoorbeeld dat zij allemaal met dezelfde letter moeten beginnen. Hoewel het mogelijk is dat een individuele man of vrouw uitblinkt op het terrein waarop het andere geslacht doorgaans beter presteert, maakt het in het algemeen uiteenlopende patroon van vaardigheden het min of meer logisch dat vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in sommige beroepen waar ruimtelijk inzicht een belangrijke rol speelt. Maar dit betekent niet dat de achterstand van vrouwen in de maatschappij hiermee verklaard is. Op grond van het beter ontwikkelde vermogen van vrouwen om nauwkeurig waar te nemen, zou men bijvoorbeeld verwachten dat vrouwen een belangrijker rol zouden spelen in medisch-diagnostische beroepen, waar deze vaardigheid zeer belangrijk is.
Terug naar A-B-C index

Seksisme
Het maken van een onderscheid in de behandeling van mannen en vrouwen op grond van hun geslacht. De term wordt meestal gebruikt als sprake is van een onterechte achterstelling van vrouwen.
Terug naar A-B-C index

Sekstherapie
Een vorm van psychotherapie waarbij het voornaamste doel is problemen in het seksueel functioneren te verhelpen. Mannen vragen meestal om sekstherapie als zij problemen hebben om hun erectie lang genoeg in stand te houden om tot een bevredigende coïtus te komen, terwijl vrouwen vooral last hebben van een onvermogen orgasmes te bereiken. De sekstherapie wordt gedomineerd door de aanpak zoals die in de jaren zestig is ontwikkeld door William Masters en Virginia Johnson. Binnen deze aanpak wordt de cliënt in de eerste plaats goed geïnformeerd en wordt aangeraden een andere houding ten opzichte van seks aan te nemen. Daarnaast leert de cliënt zijn aandacht anders te richten. Het voortdurend in de gaten houden van de eigen gevoelens blijkt bijvoorbeeld een negatief effect te hebben. Tot slot krijgt de cliënt huiswerkoefeningen mee. Binnen dit min of meer algemene stramien bestaan er overigens veel variaties in de manier waarop sekstherapie wordt gegeven.
Terug naar A-B-C index

Seksualiteit Belevingsschaal
(SBS) Deze psychologische test meet vier aspecten van seksuele beleving: seksuele beheersingsmoraal (verwerpen versus aanvaarden), psychoseksuele stimulatie (toelaten versus afweren van symbolische seksuele stimulatie), seksuele motivatie (toewendingstendentie versus vermijdingstendentie) en attractie tot het eigen huwelijk (laag versus hoog). De test kan individueel of groepsgewijs worden afgenomen en kan ook gebruikt worden bij proefpersonen die (nog) geen seksuele relatie hebben.
Terug naar A-B-C index

Seksueel masochisme -> masochisme

Seksueel sadisme -> sadisme

Seksuele afwijking -> parafilia

Seksuele deviatie -> parafilia

Seksuele ontwikkeling
Ook psychoseksuele ontwikkeling. De verandering in de seksualiteitbeleving gedurende het leven. Volgens de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud is het kind al direct na de geboorte een seksueel wezen. Volgens hem wordt de seksuele ontwikkeling gekenmerkt door een opeenvolging van de orale fase, de anale fase, de fallische fase, de latentieperiode en ten slotte de genitale fase in de puberteit. Binnen de psychoanalyse wordt gesproken van de driftontwikkeling.
Terug naar A-B-C index

Seksuele stoornis
Een aantal verschillende problemen met het seksleven. Zij kunnen betrekking hebben op een ontbrekend verlangen naar seks, het niet opgewonden raken, het onvermogen orgasmes te krijgen of pijn tijdens het vrijen. Ook kan er een enorme afkeer bestaan van seks, zoals bij de seksuele aversiestoornis.
Terug naar A-B-C index

Seksuele symboliek
Het geven van een seksuele betekenis aan voorwerpen of gebeurtenissen. Veelvuldig toegepast in de psychoanalytische interpretatie van dromen, dagdromen, kunstuitingen en folklore. Puntige en scherpe voorwerpen (mes, slang) zijn hierin symbolische voorstellingen van de penis, en worden ook wel fallische symbolen genoemd. Ronde en zachte voorwerpen (bal) of uitgeholde voorwerpen (vaas, huis) stellen de vagina voor. Coïtus kan in allerlei activiteiten worden gesymboliseerd, zoals de kamer in en uitlopen, traplopen en paardrijden. De functie van een symbool is volgens deze theorie het onbewust houden van de werkelijke betekenis, omdat die te bedreigend zou zijn voor het ego.
Terug naar A-B-C index

Selectieve aandacht
Het reageren van een organisme op slechts een deel van de aangeboden prikkels. Een organisme beschikt over een beperkt vermogen om informatie op te nemen en te verwerken, terwijl het aan een groot aantal prikkels is blootgesteld, die zowel van externe (van buiten het organisme) als van interne (vanuit het organisme zelf) aard zijn. Er kan niet op alle prikkels worden gereageerd, dus moet er geselecteerd worden. Deze selectieve gerichtheid wordt ook wel attentie genoemd.
Terug naar A-B-C index

Selectieve serotonine-heropnameremmers
(SSRI, selective serotonine reuptake inhibiitors) Een groep antidepressiva die ingrijpt in het transportsysteem van serotonine in het brein en daardoor zorgt voor een langduriger beschikbaarheid van deze neurotransmitter. De bekendste is fluoxetine (Prozac). Bijwerkingen zijn onder andere misselijkheid, hoofdpijn, seksuele disfunctie en zenuwachtigheid.
Terug naar A-B-C index

Selectieve serotonine-noradrenaline-heropnameremmers
(SSNRI, selective serotonine norepinephrine reuptake inhibitors) Medicatie die zowel de heropname remt van de neurotransmitters serotonine en noradrenaline. Dit gebeurt zowel met de klassieke tricyclische antidepressiva als het nieuwere middel venlafaxine (Effexor), een non-tricyclisch middel. Bijwerkingen zijn onder andere prikkelbaarheid, misselijkheid, duizeligheid, slaperigheid en seksuele disfunctie.
Terug naar A-B-C index

Self-fulfilling prophecy
Letterlijk een zichzelf waarmakende voorspelling. Een idee van de werkelijkheid dat eenmaal heeft postgevat, hoeft op zich misschien niet juist te zijn, om toch uit te komen. Neem bijvoorbeeld een student die gelooft dat hij een examen niet zal halen. Deze voorspelling kan uitkomen, doordat de student zeer zenuwachtig wordt en niet meer efficiënt werkt. Dit zakken was echter niet nodig gezien de intellectuele vermogens van de student. De Amerikaanse socioloog Robert King Merton, de bedenker van de term, meende dat hiermee veel verschijnselen verklaard kunnen worden. Stel bijvoorbeeld dat werkgevers menen dat leden van de etnische minderheden lui zijn. Zij zullen dan geen leden van etnische minderheden aannemen. Dit heeft tot gevolg dat de minderheden vaak werkeloos zijn en daardoor zullen zij lui gevonden worden.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie
Een ernstige, bij ongeveer 1 % van de bevolking voorkomende psychiatrische stoornis die gekenmerkt wordt door wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak, chaotisch gedrag en verward denken. Daarbij komen symptomen als het afvlakken van het gevoelsleven, spraakarmoede en gebrekkige wilskracht. De hallucinaties zijn vaak auditief; minder vaak voorkomend zijn hallucinaties met betrekking tot zien, ruiken, proeven of tasten. Patiënten kunnen stemmen horen die tegen elkaar praten of een stem die voortdurend commentaar geeft op wat de patiënt doet. De wanen kunnen betrekking hebben op anderen die de persoon kwaad willen doen. Betrekkingswanen komen ook regelmatig voor, waarbij de patiënt denkt dat alles om hem draait. De televisie kan speciale boodschappen voor de patiënt hebben of het gevoel bestaat dat anderen voortdurend over de patiënt spreken. De persoon heeft regelmatig het gevoel dat zijn intieme gedachten en gevoelens bij anderen bekend zijn of onder invloed van derden staan. Opvallend in het denken is dat de gedachten worden beheerst door zaken die schijnbaar irrelevant zijn. Ook is sprake van cognitieve afwijkingen, zoals een mindere algemene intelligentie, een verminderd concentratievermogen en slechtere selectieve aandacht. Gedrag is vaak onvoorspelbaar, de zelfverzorging schiet tekort en de manier van kleden kan onaangepast zijn.

De stoornis begint bij mannen meestal aan het einde van de tienerjaren of in het begin van de twintig. Bij vrouwen iets later dan bij mannen. Vaak is hieraan een prodromale fase vooraf gegaan waarin de persoon zich teruggetrokken of zonderling begon te gedragen en minder initiatiefrijk was.
Het verloop van de stoornis is, net als de symptomen, tamelijk variabel. Het is mogelijk dat de ziekte verdwijnt en dat de persoon voor een groot deel herstelt. Veel vaker komt het voor dat de persoon op een lager niveau blijft functioneren en met enige regelmaat last heeft van terugkeer van de symptomen. Tot slot is het mogelijk dat iemand steeds verder achteruit gaat. Schizofrenie ontstaat waarschijnlijk door de interactie van omgeving en aanleg. Genetische factoren spelen daarbij een rol, maar bijvoorbeeld ook factoren als complicaties tijdens de geboorte of besmetting met een virus tijdens de embryonale ontwikkeling. Het is de combinatie van kwetsbaarheid en overbelasting die schizofrenie lijken uit te lokken. Slecht moederschap wordt niet meer gezien als oorzaak van schizofrenie.
Terug naar A-B-C index

Schizoaffectieve stoornis
Een stoornis waarbij zowel de kenmerken van schizofrenie als van stemmingsstoornissen opvallen. Beide stoornissen treden tegelijkertijd, of vlak na elkaar binnen dezelfde ziekte-episode op. De stemming kan zowel manisch als depressief zijn, en beide stemmingsvarianten kunnen elkaar ook afwisselen. De wanen verdwijnen in de regel bij het normaliseren van de stemming.
Terug naar A-B-C index

Schizofrene resttoestand
Een stoornis waarbij de persoon na het hebben van een vorm van schizofrenie voor lange tijd min of meer vrij is van hallucinaties en wanen, maar waarbij de persoonlijkheid duidelijk is aangetast. De persoon neemt weinig initiatief, de gevoelsbeleving is arm en er is sprake van een algemene traagheid.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, dopaminehypothese voor
De veronderstelling is dat schizofrenie veroorzaakt wordt door een absoluut of relatief overschot aan dopamine in bepaalde delen van de hersenen. Er zijn verschillende observaties die pleiten voor deze hypothese. Zo blijken de symptomen van schizofrenie geremd te worden door de zogenaamde 'neuroleptica, die de receptoren voor dopamine in de hersenen blokkeren. Een aanvullend verschijnsel is dat psychosen veroorzaakt kunnen worden door stoffen die dopamine vrijmaken, zoals amfetaminen en cocaïne. Tot slot komt de ziekte van Parkinson (die veroorzaakt wordt door een tekort aan dopamine) nooit tegelijkertijd voor met schizofrenie. Dit soort observaties is echter te mager om vast te stellen dat de oorzaak van schizofrenie in de dopamine huishouding ligt. Het lijkt echter wel duidelijk dat dopamine een rol speelt bij het ontstaan van schizofrene symptomen, maar ook andere neurotransmitters als serotonine en glutaminezuur doen dat.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, floride en negatieve symptomen
Floride of positieve symptomen zijn heftige, acute symptomen. Bij schizofrenie zijn de hallucinaties, wanen en chaotisch gedrag en denken het meest opvallend. De negatieve symptomen komen met name naar voren als de storm van de psychose is uitgeraasd. De persoon kan dan zeer traag zijn, weinig activiteit en initiatief vertonen en een afgevlakt gevoelsleven hebben. Daarbij komen vaak een spaarzame spraak, slechte zelfverzorging en weinig contact met medemensen. De negatieve symptomen zijn vaak moeilijker te behandelen dan de positieve.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, hebefrene
Een vorm van schizofrenie waarbij de emotionele veranderingen het meest opvallend zijn. Het gedrag is onvoorspelbaar en lijkt doel en gevoel te missen. De stemming is vlak en past niet bij de situatie. De wilskracht is vaak ernstig aangetast. De persoon kan van de wereld afgekeerd zijn en in zichzelf lopen te glimlachen of giechelen. Het denken mist organisatie, maar stabiele uitgewerkte wanen en hallucinaties komen niet voor. Het gaat eerder om losse fragmenten. Het taalgebruik is onsamenhangend met vreemde gedachtesprongen en heeft weinig inhoud.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, hersenafwijkingen bij
Patiënten met schizofrenie blijken minder 'grijze’ stof in hun hersenen te hebben, wat op scans van het brein met name zichtbaar is door de vergroting van de met vocht gevulde hersenkamers (ventrikels). Daarnaast zijn de zenuwcellen in de frontaalkwab en hippocampus kleiner dan normaal. Op deze en op enkele andere plaatsen is bovendien het aantal contactplaatsen tussen zenuwcellen ('synaps) kleiner. De frontaalkwab is gemiddeld ook minder actief dan bij gezonde personen (hypofrontaliteit). Ook zijn er afwijkingen in het EEG bij de reactie op onverwachte prikkels.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, katatone
Een vorm van schizofrenie waarbij vooral een duidelijke invloed op de motoriek merkbaar is. Zonder behandeling kan de patiënt soms zelfs maandenlang dezelfde houding aanhouden (stupor). Dit gaat vaak geepaard met een onvermogen te spreken (mutisme). Ook zijn episoden met sterk verhoogde lichamelijke activiteiten mogelijk. Zij kunnen een gevaar opleveren voor de persoon zelf of voor anderen. De katatone verschijnselen kunnen samengaan met een droomachtige toestand met levendige hallucinaties.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, ongedifferentieerde
Een vorm van schizofrenie die niet in een van de meest voorkomende subtypen past. Er is met andere woorden sprake van een atypische (ongewone combinatie) van schizofrene symptomen.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, paranoïde
De meest voorkomende vorm van schizofrenie. Het denken van de persoon wordt beheerst door stabiele en meestal achterdochtige wanen. Er is vaak sprake van het horen van stemmen, andere hallucinaties en verstoringen van de waarneming. Hier staat tegenover dat de stoornissen van de emotionele beleving, wilskracht, bewegingen en spraak relatief gering zijn. De persoon kan het waandenkbeeld hebben dat hij van hoge komaf is, dat zijn lichaam is veranderd of dat hij achtervolgd wordt. De gehallucineerde stemmen kunnen de patiënt bedreigen of opdrachten verstrekken. De andere hallucinaties hebben meestal betrekking op geuren of smaken. Visuele hallucinaties zijn zelden overheersend.
Terug naar A-B-C index

Schizofrenie, procesmatige en reactieve
Twee vormen van 'schizofrenie die door sommige theoretici onderscheiden worden. De procesmatige schizofrenie is ontstaan zonder dat daar een externe oorzaak voor aangewezen kan worden. De reactieve schizofrenie is een reactie op moeilijke levensomstandigheden en duurt in de regel ook korter (tot enkele maanden). De laatstgenoemde vorm wordt ook aangeduid als een acute schizofrene episode.
Terug naar A-B-C index

Schizoïde
Een term met sterk uiteenlopende betekenissen.

1) Soms wordt het gebruikt als aanduiding voor schizofreen.

2) Een andere keer gaat het om iets dat wel wat weg heeft van 'schizofrenie, maar waarbij de patiënt het contact met de werkelijkheid niet heeft verloren.

3) De meest gebruikelijke betekenis is tegenwoordig als verkorte aanduiding voor een 'schizoïde persoonlijkheidsstoornis.
Terug naar A-B-C index

Schizoïde persoonlijkheidsstoornis
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door een koele afstandelijkheid en een vervlakt gevoelsleven. Kritiek of lof raakt de schizoïde persoonlijkheid schijnbaar niet. De persoon beleeft (bijna) nergens plezier aan en heeft weinig interesse in seks. Warme relaties met medemensen ontbreken en worden niet gemist. De persoon doet dingen het liefst in zijn eentje en leeft in een eigen fantasiewereld. Hij houdt opvallend weinig rekening met hoe het hoort.
Terug naar A-B-C index

Schizophrenia simplex
Een stoornis waarbij zonderling gedrag langzaam steeds erger wordt. Wanen en hallucinaties treden niet duidelijk op en de patiënt ontwikkelt steeds meer negatieve symptomen. De persoon kan in landloperij vervallen en volledig door zichzelf in beslag worden genomen.
Terug naar A-B-C index

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis
Ook borderline of latente schizofrenie genoemd. Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door vreemd gedrag en waarbij het denken en de gevoelswereld overeenkomsten vertonen met die van schizofrenie. Er wordt echter nooit voldaan aan alle eisen die noodzakelijk zijn voor de diagnose schizofrenie. De stoornis is meestal blijvend, hoewel schommelingen in de mate van ernst voorkomen.
Terug naar A-B-C index

Schuldgevoel
Het besef een ethische en/of sociale regel te hebben overtreden, dat vaak met een neiging tot boetedoening en een verlaging van de zelfwaardering gepaard gaat. In de psychoanalytische theorie wordt het begrip schuldgevoel vooral gebruikt als het gaat om onbewuste schuldgevoelens, ontstaan in een conflict tussen 'ego en 'superego (het geweten). Het ego laat dan driftige impulsen toe die voor het superego onaanvaardbaar zijn.
Terug naar A-B-C index

Sociale fobie Ook antropofobie. Een fobie waarbij de angst met name gericht is op het contact met mensen buiten de eigen familiekring. Deze stoornis gaat vaak gepaard met een geringe zelfwaardering en hevige angst voor kritiek of afkeurende blikken. Een sociale fobie kan beperkt zijn tot zeer specifieke situaties, zoals de angst voor het spreken in het openbaar of naar de wc gaan op kantoor, maar kan ook betrekking hebben op vrijwel alle contacten met medemensen.
Terug naar A-B-C index

Somatisatie
Een afweermechanisme waarbij psychische problemen worden opgelost met behulp van het lichaam. Een vrouw die geen zin heeft om te vrijen, kan bijvoorbeeld hoofdpijn krijgen. Dit gebeurt niet bewust. De somatisatie wordt beschouwd als een ongezonde manier om emotionele problemen op te lossen.
Terug naar A-B-C index

Somatisatiestoornis
Herhaaldelijk terugkerende lichamelijke klachten, waarvoor geen lichamelijke oorzaak aan te wijzen is. Het beeld begint voor het dertigste levensjaar en is ernstig. In de loop van het ziektebeeld is sprake van minstens vier verschillende pijnklachten, twee klachten die verband houden met het maagdarmkanaal, zoals misselijkheid en diarree, één seksueel symptoom en een schijnbaar neurologische klacht, zoals spierzwakte, ongevoeligheid of coördinatie problemen. De symptomen kunnen niet toegeschreven worden aan een bekende ziekte of zijn veel erger dan op grond van het onderliggende ziektebeeld te verwachten is. De patiënt laat zich echter niet geruststellen en komt vaak na jaren 'dokteren' bij een psychiater terecht.
Terug naar A-B-C index

Somatische waan
Een waan die betrekking heeft op het eigen lichaam. Het kan zijn dat het lijkt alsof een bepaald lidmaat niet bij het eigen lijf hoort, of juist dat een lidmaat ontbreekt. Een ander voorbeeld is het idee van patiënten met anorexia nervosa dat zij te dik zijn, terwijl zij in werkelijkheid broodmager zijn.
Terug naar A-B-C index

Somatoforme stoornis
Een verzamelnaam voor stoornissen waarbij lichamelijke klachten optreden, zonder dat er sprake is van een organisch defect. De kwalen hebben waarschijnlijk een psychische oorzaak. Mogelijk worden normale lichamelijke symptomen op een verkeerde manier geïnterpreteerd en beleefd. Lange tijd heeft men gedacht dat de betrokkenen onverschillig staan tegenover hun eigen symptomen, maar in werkelijkheid nemen zij hun klachten even serieus als personen die hetzelfde probleem hebben vanwege een duidelijk ziektebeeld. De klachten zijn op een subjectief niveau echt.
Soms zijn de somatoforme klachten te herkennen, omdat zij een onlogische combinatie vormen. Dit geldt bijvoorbeeld voor een verlamming die niet de patronen van zenuwbanen volgt. De somatoforme stoornissen zijn somatisatiestoornis, ongedifferentieerde somatoforme stoornis, conversiestoornis, hypochondrie, pijnstoornis en stoornis in de lichaamsbeleving. Somatoforme stoornissen komen vaak voor in combinatie met andere psychische stoornissen zoals angststoornissen, stemmingsstoornissen of persoonlijkheidsstoornissen.
Terug naar A-B-C index

Ongedifferentieerde somatoforme stoornis
Een aandoening waarbij sprake is van een of meer lichamelijke klachten, die medisch niet te verklaren zijn en waarschijnlijk een psychische oorsprong hebben. Het kan bijvoorbeeld gaan om problemen bij het plassen, vermoeidheid of misselijkheid. Het beeld is niet zo ernstig als bij een somatisatiestoornis. Bij onverklaarde pijn spreekt men van een pijnstoornis, bij onverklaarde neurologische klachten van een conversiestoornis.
Terug naar A-B-C index

Conversie
Het omzetten van psychische problemen in lichamelijke aandoeningen. De symptomen kunnen bijvoorbeeld zijn: de verlamming van bepaalde lichaamsdelen, ongevoeligheid, bevingen, pijn, doofheid, blindheid, overgeven, hikken, onbeheersbare lichaamsbewegingen, evenwichtsstoornissen en problemen bij het slikken. Er wordt alleen van conversie gesproken als er geen organische oorzaak aanwezig is. Binnen de psychoanalyse wordt conversie opgevat als een compromisformatie.
Terug naar A-B-C index

Conversiestoornis
Een psychische stoornis waarbij de persoon uitvalsverschijnselen heeft die aan een neurologische aandoening of een andere ziekte doen denken. Het gaat dan om uitval van de motoriek of van de zintuiglijke waarneming (ook tast). De symptomen worden voorafgegaan door stress of conflicten en lijken een psychische oorsprong te hebben. De symptomen zijn niet bewust voorgewend. De oorzaak van de klachten is mogelijk een ontregeling van de aandacht, zoals blijkt uit een abnormale P300 golf op de ‘evoked-related’ hersenpotentialen. Zie ook: somatoforme stoornis
Terug naar A-B-C index

Pijnstoornis
Een aandoening waarbij sprake is van medisch onverklaarbare pijnklachten, die waarschijnlijk een psychische oorsprong hebben. De klacht is ernstig genoeg om het functioneren te beperken. De pijnstoornis is acuut als zij korter dan zes maanden aanwezig is en chronisch bij een langere duur.
Terug naar A-B-C index

Stoornis in de lichaamsbeleving
Een preoccupatie met een niet of nauwelijks aanwezige onvolkomenheid in het uiterlijk. De stoornis is ernstig genoeg om het dagelijks functioneren te bedreigen. Deze mensen wenden zich vaak tot plastisch chirurgen, maar dit kan hen niet helpen. Ze blijven ontevreden met het resultaat.
Terug naar A-B-C index

Somatogeen versus psychogeen
Met somatogeen worden psychische of lichamelijke stoornissen aangeduid die door lichamelijke oorzaken zijn ontstaan; met psychogeen: lichamelijke of psychische stoornissen die door psychische oorzaken (bijvoorbeeld emotionele problemen) zijn ontstaan. Voor lichamelijke ziekten met psychische stoornissen als oorzaak wordt de term psychosomatische ziekten gebruikt.
Terug naar A-B-C index

Stemming
Een gevoelstoestand die ervaringen kleurt en gewoonlijk geruime tijd aanhoudt. De stemming wordt onderscheiden van een emotie, omdat de laatste van korte duur is en op een bijzonder object (persoon, situatie of gebeurtenis) betrekking heeft. Met het woord affect wordt weer een nog kortere, heftige emotionele reactie bedoeld. Stemmingen variëren van opgewekt tot depressief; men spreekt van stemmingsstoornissen indien de stemming zonder duidelijke oorzaken langdurig verhoogd of verlaagd is.
Terug naar A-B-C index

Stemmingscongruentie-effect
Het verschijnsel dat de waarneming en ook de opname van nieuwe informatie in het geheugen beïnvloed wordt door iemands stemming. Een vrolijk gestemd individu zal vooral de prettige aspecten van een voorval waarnemen en zich later herinneren, terwijl een kwaad persoon vooral ergerlijke details opmerkt en onthoudt. Een verdrietig persoon heeft vooral oog voor de treurige kant van de zaak.
Terug naar A-B-C index

Stemmingsstoornis
Ook affectieve stoornis. Een stoornis waarbij vooral het gevoelsleven ontregeld is. Meestal is hierbij sprake van een terneergeslagen stemming, maar soms is ook sprake van een overdreven opgetogenheid of euforie. Een verlaging van de stemming gaat doorgaans samen met een vermindering van het aantal activiteiten en met een verlaging van de snelheid waarmee bewegingen uitgevoerd worden. Andersom zal een stemmingsverhoging het activiteitenniveau verhogen, waarbij ook prikkelbaarheid en rusteloosheid kunnen optreden. Stemmingsstoornissen zijn vaak periodiek, wat wil zeggen dat zij tijdelijk verdwijnen en later weer de kop opsteken. Stemmingsstoornissen kunnen psychisch van oorsprong zijn, maar ook veroorzaakt worden door middelengebruik of lichamelijke ziekten.

Zie ook: bipolaire stoornis; cyclothyme stoornis; depressie; dysthyme stoornis; hypomanie; manie.
Terug naar A-B-C index

Stoornis, beperking en handicap
Een veel gebruikte onderverdeling voor het in kaart brengen van de gevolgen van een ziekte.
Het begrip stoornis verwijst naar de directe gevolgen, dus de veranderingen in structuur of functie. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om doofheid, een halfzijdige verlamming, psychische afwijkingen of afgestorven hersencellen.
De beperking verwijst naar de gevolgen van de stoornis voor het dagelijks leven, zoals niet meer kunnen telefoneren of winkelen.
De beperking heeft gevolgen voor sociale relaties en iemands plaats in de maatschappij. Dit is de handicap, bijvoorbeeld op het gebied van werk, gezin of vrijetijdsbesteding.
Terug naar A-B-C index

Syndroom van Asperger
Het syndroom van Asperger is een aan autisme verwante pervasieve ontwikkelingsstoornis, voor het eerst beschreven door dr. Hans Asperger in 1944. Het wordt ook wel Aspergersyndroom of kortweg Asperger genoemd.

In de psychologie en psychiatrie is er discussie in hoeverre het zinvol is om onderscheid te maken tussen het syndroom van Asperger en hoogfunctionerend autisme. Neuropsychologisch onderzoek heeft wel verschillen aangetoond, maar het is nog onduidelijk of deze resultaten voldoende zijn voor een duidelijke scheidslijn. Ook wordt Asperger wel als ondervorm beschouwd van Non-verbal Learning Disabilities (NLD).

Geschiedenis
De stoornis is vernoemd naar de Oostenrijkse psychiater en kinderarts Hans Asperger, die in 1944 een proefschrift schreef over het verschijnsel. Daarin noemt hij zijn patiëntjes "kleine professors" vanwege hun intense belangstellingen en formele taalgebruik. Het artikel was onafhankelijk van dat van Leo Kanner (over autisme) geschreven en in dezelfde periode, maar Asperger schreef in het Duits en kreeg daarom weinig aandacht. In Amerika werd zijn werk pas bekend door het werk van Lorna Wing (1981). In 1994 werd het opgenomen in de Amerikaanse Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM).

Asperger en het autismespectrum
Asperger wordt tot het autismespectrum gerekend. Zoals bij andere stoornissen uit dit spectrum is er een onhandige motoriek, moeite met het lezen van sociale situaties, gebrek aan inlevingsvermogen, moeite met veranderingen, een neiging tot vaste, rituele gewoonten (vgl. bijgeloof), een voorkeur voor bezigheden en interesses met sterk herhalende of systematische elementen, bijvoorbeeld het verzamelen van een bepaald soort voorwerp, en een makkelijk opgaan in fantasiewerelden (b.v. science-fiction-werelden).
Onderscheidend voor Asperger is dat de taalontwikkeling normaal is, zij het dat het taalgebruik vaak ongewoon is.

Belangrijke verschillen met klassiek autisme zijn de praktisch normale taalontwikkeling, de normale intelligentie (hoewel met opvallende plus- en minpunten) en de normale neiging contacten met anderen te leggen (hoewel dat doorgaans niet goed lukt). Het syndroom van Asperger wordt om deze redenen vaak tot het mildere eind van het autismespectrum gerekend. Vaak worden personen met Asperger de tijd voor hun diagnose als een 'normaal' persoon beschouwd, maar wel als iemand die op de één of andere manier om onverklaarbare redenen toch vaak tegen allerlei dingetjes aan loopt en/of problemen heeft. Ze missen vaak net de 'X-factor' in vergelijking met het grootste gros van de mensen.
Afhankelijk van de aanpak van het diagnosecentrum zal iemand met het syndroom van Asperger de diagnose ‘autismespectrumstoornis’, syndroom/stoornis van Asperger, hoogfunctionerend autisme of PDD-NOS kunnen krijgen. Al deze diagnosen vallen binnen het autismespectrum en hebben dus bepaalde eigenschappen met elkaar gemeen.

De diagnose wordt bemoeilijkt door de grote verschillen tussen in de eerste plaats de symptomen per diagnose, en verder in methodes en instrumenten om het syndroom van Asperger vast te stellen en de diagnostische criteria. Naast de, ook in Nederland toegepaste, Amerikaanse diagnosecriteria van de DSM-IV, zijn er ook die van de Wereldgezondheidsorganisatie (ICD-10), de Szatmari diagnostische criteria, de criteria van Gillberg en de criteria die Tony Attwood hanteert.

Ontwikkeling in het onderwijs
Kinderen met het syndroom van Asperger vallen soms 'buiten de boot' van het reguliere onderwijs, bijvoorbeeld door gebrekkig functioneren in de groep, specifieke problemen met een deel van de standaard lesstof, concentratiestoornissen en desinteresse. Vaak zijn de schoolprestaties goed of zelfs bovengemiddeld, maar is het sociale gedrag minder, waardoor de kinderen gepest kunnen worden.

Speciaal onderwijs (in Nederland) of buitengewoon onderwijs (in België) kan dan door de meer individuele benadering een uitkomst zijn. Het onderwijs kan worden aangepast aan de specifieke talenten en zwakke kanten van de leerling, en er kan tijd worden besteed aan specifieke training voor het verbeteren van sociale vaardigheden.

Compensatie en camouflage
Veel meer dan mensen met klassiek autisme leren mensen met het syndroom van Asperger op den duur omgaan met hun moeilijkheden in de omgang met de omgeving en het ontwikkelen/uitbuiten van hun kwaliteiten c.q. specifieke talenten. Hun betere verbale vaardigheden en begaafdheid (gemiddelde tot hoge intelligentie) camoufleren vaak hun andere (ernstige) beperkingen. Deze camouflage, en de beperkte wetenschappelijke informatie die beschikbaar is over hun beperkingen, maken dat hun handicap door de hulpverlening onderschat wordt.
Hun beperkingen op het vlak van sociale omgang en empathie zijn nochtans aanzienlijk, en leiden vaak tot sociaal isolement en economische achterstand.

Pluspunten
Mensen met het syndroom van Asperger kunnen zich, net als mensen met andere autistische stoornissen, volledig van de buitenwereld afsluiten en zich intensief en langdurig bezighouden met de eigen interesses. Daarnaast zijn zij heel erg precies en perfectionistisch (soms tot in het extreme), wat in bepaalde beroepen een voordeel kan zijn. In combinatie met een uitzonderlijk talent (wat overigens op zich weinig met het syndroom van Asperger te maken heeft) kan deze preoccupatie leiden tot bijzondere prestaties.

Er bestaat een trend om mensen met uitzonderlijke kwaliteiten, uit heden en verleden, het syndroom van Asperger toe te dichten. Men denkt dan bijvoorbeeld aan mannen als Béla Bartók, Salvador Dalí, Albert Einstein, Bill Gates, Leonardo da Vinci, Andy Warhol en Ludwig Wittgenstein.
Sommigen (met name de mensen met Asperger zelf) zijn geneigd om het syndroom van Asperger niet als een stoornis of handicap te zien, maar als een 'cognitieve stijl', een 'manier van zijn', een levensstijl of gewoon een persoonlijke karaktereigenschap, net als bv. hoogbegaafdheid, linkshandigheid of hooggevoeligheid.

Sociale beperkingen
Mensen met het syndroom van Asperger kunnen vaak moeilijk tussen de regels lezen binnen de sociale context. Ze beseffen vaak niet intuïtief wat sociaal (én cultureel) aanvaard is, en vinden niet altijd de juiste toon of mimiek om hun eigen emotionele toestand te uiten. Ze zijn er vaak slecht in om letterlijke en figuurlijke taal uiteen te houden en om iemands lichaamstaal te lezen (met uitzondering van duidelijke lichaamstaal, zoals boos of blij kijken). Ze weten vaak ook niet wanneer ze aan het woord moeten/kunnen komen en wanneer niet. Metaforen zijn voor mensen met Asperger vaak moeilijker te begrijpen, terwijl hun eigen metaforen juist voor de omgeving onbegrijpelijk zijn. Als indirect gevolg daarvan hebben ze in mindere of meerdere mate last van gedachteblindheid, terwijl ze van de andere kant vaak met een origineel idee kunnen komen.
Deze beperkingen zijn door inzet van het verstand en oefening na loop van jaren vaak wel min of meer te compenseren. Gewoonlijk leert men gedurende zijn adolescentie gemakkelijker met mensen om te gaan. Ook het spelen met niet-letterlijk taalgebruik is te leren.

Op lees– en schrijfvaardigheid presteren mensen met Asperger gemiddeld of bovengemiddeld. Wat sociale vaardigheden betreft loopt kennis meestal voorop op de sociale ontwikkeling, de praktische vaardigheden in de sociale omgang. Psychologen meten vaak een groot verschil tussen IQ (hoog) en EQ (laag). Meestal is het IQ (ver) boven het gemiddelde en is het EQ (ver) onder het gemiddelde. Ook is er tussen deze twee quotiënten vaak een soort jojo-effect, dat ook bij veel hoogbegaafden te zien is: zodra het IQ stijgt, gaat dit ten koste van het EQ en worden zodoende de sociale vaardigheden en emotionele ontwikkeling minder. Als de persoon zich minder concentreert op z'n intellect en intelligentie, kan dit soms juist weer gunstig werken op de sociaal-emotionele vaardigheden.
Sommige autistische personen herkennen ook gemakkelijker de lichaamstaal van andere autisten terwijl neurotypische ('normale') mensen het daar veel moeilijker mee hebben. Veel van de sociale moeilijkheden zouden volgens mensen met het syndroom van Asperger te maken hebben met een wederzijds onbegrip, in die zin dat noch de autistische persoon noch de ‘neurotypical’ (de standaardmens) elkaar verstaan. Een belangrijk verschil hierbij is dat mensen met het syndroom van Asperger zich hier vaak van bewust zijn, anders dan de gemiddelde neurotypical. Een hieruit voortvloeiende veelgemaakte fout is dat vele neurotypische mensen denken dat iemand met het syndroom van Asperger hén niet begrijpt, terwijl het tegenovergestelde ook waar is. Vaak denken neurotypicals dan ook dat zij iemand met het syndroom van Asperger (gedeeltelijk) begrijpen, met als gevolg dat deze minder tot niet meer naar iemand met het syndroom van Asperger luisteren.

Een veel voorkomend misverstand is dat de beperkte sociale contacten en activiteiten van iemand met Asperger een gevolg zouden zijn van angst. Desinteresse is waarschijnlijker. Drukke sociale gebeurtenissen zijn voor iemand met Asperger zinloos en onaangenaam. Vanuit de desinteresse wordt een activiteit dan juist belastend en inspannend i.p.v. ontlastend en ontspannend voor iemand met het syndroom van Asperger. Van daaruit kan zich dan logischerwijs uiteindelijk stress, onzekerheid en/of angst ontwikkelen. Ook verveling is een veelgehoord verschijnsel.

Opgaan in afwijkende interesses
Mensen met het syndroom van Asperger kunnen intense preoccupaties koesteren. De precieze interesse verschilt per persoon; vaak is deze sterk gespecialiseerd en maakt op buitenstaanders een willekeurige indruk. Verzamelwoede komt veel voor: niet alleen van postzegels, maar ook ongebruikelijke soorten objecten zoals ventieldopjes, schoenveters of fietsstandaarden. Ook het verzamelen van encyclopedische kennis komt veel voor, bijvoorbeeld over computers, reptielen, fototoestellen, wiskunde of het weer, al dan niet gecombineerd met het praktisch omgaan met deze zaken. Kenmerkend voor Asperger (en autisme in het algemeen) is niet zozeer wat de precieze interesse is, maar vooral de intensiteit waarmee men zich ermee bezighoudt.
Hans Asperger noemde de kinderen met het syndroom van Asperger die hij observeerde, ‘professortjes’ omdat hij vaststelde dat de 13-jarige patiënten een even uitgebreid en genuanceerd beeld hadden over hun ‘onderzoeksgebied’ als professoren. Maar typerend is dat het overzicht vaak ontbreekt. Ook sprak Hans Asperger over intelligenzautomaten (intelligentie-automaten), vanwege het idee dat deze patiëntjes alles met hun intelligentie doen, en hun gevoelsleven er maar een beetje los bijhangt of weggedrukt wordt en daarom niet of nauwelijks aanwezig lijkt te zijn. Ze werken letterlijk met een 'input' en 'output' met daartussen een (gecompliceerde) logische programmering met wat er telkens met de input moet worden gedaan, net zoals een automaat of robot.

Dwangmatig handelen
Veel mensen met Asperger hebben moeite realistische eisen aan zichzelf te stellen. Vaak wordt een interesse of handeling gekozen die te hoog gegrepen is. De belangstelling voor het onderwerp is in grote mate aanwezig, maar het overzicht, de inzicht in de essentie, ontbreekt. In praktische aangelegenheden leidt dat tot "gepruts": uren onder de motorkap van een auto liggen zonder vuile handen te krijgen, of dagenlang met het aansluiten van een cd-speler bezig zijn zonder het beoogde resultaat. Meestal bestaat er geen plan B; de hulp van anderen inroepen is al helemaal geen optie. Extreem doorgevoerd kan dit gedrag leiden tot sociale gedragsstoornissen en emotionele afzondering. Verder is ook het obsessief en dwangmatig schoonhouden van bijvoorbeeld de auto, de verzameling tinnen soldaatjes of de audioapparatuur typerend.
Anderzijds kan de enorme gedrevenheid, geduld en extreme fixatie en concentratie op het oplossen van een bepaald probleem, het willen begrijpen van een complex geheel of het willen bereiken van een bepaald beoogd doel, bijzondere resultaten of prestaties opleveren.

Emotionele bijzonderheden
Iemand met het syndroom van Asperger heeft het soms moeilijk emoties van anderen te plaatsen, in het bijzonder de subtiele boodschappen door gelaatsuitdrukkingen, oogcontact en (intiem) lichamelijk contact. Ze zijn vaak sterk egocentrisch, maar lang niet altijd egoïstisch. Mensen met het syndroom van Asperger zijn vaak emotioneler dan anderen, maar hun vermogen om deze emoties te kanaliseren en op een maatschappelijk aanvaardbare manier te uiten, ontbreekt. Bedoelingen opnemen en de vorm om hun eigen bedoelingen te uiten, is bij mensen met het syndroom van Asperger, net als bij andere mensen uit het autismespectrum, moeilijk te realiseren. Mede doordat veel mensen met het syndroom van Asperger dit juist meestal wel donders goed inzien en het besef wel degelijk aanwezig is wanneer iets aanvaardbaar of juist afwijkend overkomt, vinden zij vaak alternatieve strategieën en geven zij in tegenstelling tot autisten vaak blijk van gevorderde mogelijkheden om gewoon gepast en ogenschijnlijk normaal te reageren naar anderen. Expliciet zijn en in een heldere taal (dat wil zeggen zonder gebruik van figuurlijke taal en onduidelijke begrippen zoals het woord normaal in "doe eens normaal") uitleggen wat men als niet-autistische persoon wil en bedoelt, kan veel verwarring en onbegrip uit de weg gaan. Een persoon met het syndroom van Asperger kan wanneer zaken op een onverwachte manier gaan, last krijgen van emotionele spanning. Terugtrekking, vluchtgedrag, kwaadheid, agressie, paniek of een huilbui kan dan bij sommigen het gevolg zijn.

DSM-criteria
Het DSM-IV geeft de volgende criteria (299.80):

A. Kwalitatieve tekortkomingen in de sociale interactie, wat blijkt uit minimaal twee van de volgende criteria: Duidelijke tekortkomingen in meerdere vormen van niet-verbaal gedrag, bijvoorbeeld rechtstreeks oogcontact, gelaatsexpressie, lichaamshouding en gebaren in sociale context. Onvermogen tot het aangaan van relaties met leeftijdgenoten die passend zijn bij het niveau van ontwikkeling. Ontbreken van het spontaan delen van vreugde, interesses of prestaties met anderen (bijvoorbeeld geen voorwerpen tonen, geven of aanwijzen). Gebrek aan sociale of emotionele wederkerigheid.
B. Beperkte herhaalde en stereotiepe gedragspatronen, interesses en activiteitenpatronen, wat blijkt uit minimaal één van de volgende criteria: Overheersende preoccupatie met een of meer stereotiepe en beperkte interessepatronen die afwijkend is in intensiteit of aandachtsgebied. Duidelijk inflexibel vasthouden aan niet-functionele routinehandelingen of rituelen.
Stereotiep en herhaald motorisch gedrag (bijvoorbeeld fladderen of draaien van handen of vingers of complexe bewegingen met het hele lichaam). Duidelijke preoccupatie met delen van voorwerpen.
C. De aandoening leidt tot klinisch significante tekortkomingen op sociaal of beroepsmatig gebied of op andere belangrijke terreinen.
D. Er is geen klinisch significante achterstand in de taalontwikkeling (bijvoorbeeld woorden op tweejarige leeftijd, zinnen op driejarige leeftijd).
E. Er is geen klinisch significante achterstand in de cognitieve ontwikkeling of in de ontwikkeling van zelfhulpvaardigheden, aanpassingsgedrag (sociale interactie niet meegerekend) en de nieuwsgierigheid naar de omgeving.
F. Er is niet voldaan aan de criteria voor een andere pervasieve ontwikkelingsstoornis of schizofrenie.
Terug naar A-B-C index

Theatrale persoonlijkheidsstoornis
Ook wel de histrionische persoonlijkheidsstoornis. (Eng: histrionic personality)
Een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door overdreven dramatisch gedrag. De persoon heeft wisselende stemmingen, maakt gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht te trekken, is ongepast verleidelijk en trekt graag de aandacht. In de directe omgeving wekt dit gedrag vaak veel irritatie, omdat het een onwaarachtige indruk maakt. De theatrale persoonlijkheid voelt deze afwijzing en neemt vaak zijn toevlucht tot nog dramatischer gedrag, wat echter alleen maar meer irritatie oproept.

Deze stoornis heeft een aantal overeenkomsten met de borderline persoonlijkheidsstoornis. Personen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis kunnen namelijk ook zeer heftig reageren op bepaalde (zelfs onbelangrijke) dingen; van heel vrolijk tot bijna hysterisch.

Symptomen van de theatrale persoonlijkheidsstoornis

het voortdurend zoeken naar geruststelling of goedkeuring
Overdreven dramatisch en overdreven expressie van emoties
Overdreven gevoelig voor kritiek of afkeuring
Ongepast verleidelijk voorkomen of gedrag
Overdreven bezorgdheid over fysisch voorkomen
Behoefte om in het middelpunt van de belangstelling te staan(egocentrisme)
Lage tolerantie voor frustratie of uitgestelde beloning/voldoening
Snel wisselende gemoedstoestand, die op anderen oppervlakkig kan overkomen
Opvattingen worden gemakkelijk beïnvloed door andere mensen, maar kunnen niet met details onderlegd worden.
Neiging om relaties intiemer te zien dan ze in werkelijkheid zijn.
Treft snelle beslissingen
Dreigen met zelfmoord of pogingen tot zelfmoord om aandacht te krijgen

Kenmerken van de theatrale persoonlijkheidsstoornis

De theatrale persoonlijkheidstoornis word gekenmerkt door een patroon van overdreven emoties en het opeisen van aandacht, met inbegrip van overdreven behoefte aan goedkeuring, evenals ongepast verleidelijk gedrag, dat gewoonlijk in de jonge volwassenheid begint.
Het essentiële kenmerk van de theatrale persoonlijkheidsstoornis is een diep, overdreven patroon van emotionaliteit en aandacht opeisend gedrag. Personen met de stoornis zijn levendig, dramatisch, enthousiast en geneigd tot flirten.
Ze kunnen ongepast seksueel uitdagend zijn, sterke emoties op impressionistische wijze tot uitdrukking brengen, en ze laten zich gemakkelijk door anderen beïnvloeden.

De literatuur maakt een onderscheid tussen de geslachten.
Vrouwen

Vrouwen met de theatrale persoonlijkheidstoornis worden beschreven als egocentrisch, genotzuchtig, en zeer afhankelijk van anderen. Ze zijn emotioneel labiel en klampen zich in hun onvolwassen relaties aan anderen vast. Vrouwen met de stoornis identificeren zich te sterk met anderen; ze projecteren hun eigen onrealistische, gefantaseerde intenties op mensen met wie ze te maken hebben.
Ze zijn emotioneel oppervlakkig en hebben problemen om zichzelf of anderen met enige diepgang te begrijpen. De keuze van huwbare of seksuele partners is vaak ongepast. De pathologie neemt toe met de mate van intimiteit in relaties.

Vrouwen met de stoornis kunnen ongepaste en intense boosheid uiten. Ze kunnen - als één aspect van algemeen manipulatief interactief gedrag - op manipulatieve zelfmoorddreigingen terugvallen.

Mannen

Mannen met de theatrale persoonlijkheidstoornis vertonen gewoonlijk identiteitsdiffusie, verstoorde relaties en impulsief gedrag. Ze hebben anti-sociale neigingen en zijn geneigd tot het exploiteren van fysische symptomen. Ze zijn emotioneel onvolwassen, dramatisch en oppervlakkig.

Zowel mannen als vrouwen met de stoornis vertonen ongeremd gedrag. Mensen met de stoornis zijn gewoonlijk in staat om zowel sociaal als op hun werk op hoog niveau te presteren.

Andere gegevens

De theatrale persoonlijkheidstoornis kan echter invloed hebben op sociale- of liefdesrelaties, en op het vermogen om verliezen of mislukkingen te aanvaarden. Mensen met deze stoornis zouden behandeling voor depressie kunnen zoeken wanneer hun liefdesrelaties eindigen, hoewel dat geenszins een typisch kenmerk van de stoornis is. Ze zijn vaak niet in staat om hun eigen situatie realistisch te zien en hebben neiging tot dramatiseren en overdrijven.
De verantwoordelijkheid voor mislukkingen of teleurstellingen wordt gewoonlijk op anderen afgeschoven. Ze kunnen vaak van werk veranderen, omdat ze gemakkelijk verveeld raken en moeilijk frustraties aankunnen. Doordat ze naar nieuwigheden en opwinding verlangen, zouden ze in riskante situaties kunnen terechtkomen. Al die factoren kunnen tot een grotere kwetsbaarheid voor depressies leiden.

Oorzaken
De oorzaak van de stoornis is niet bekend, maar het kan zowel erfelijk als door gebeurtenissen in de jeugd bepaald zijn. Het kom vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De theatrale persoonlijkheidstoornis wordt verhoudingsgewijs minder bij mannen dan bij vrouwen vastgesteld. Mannen met gelijkaardige symptomen worden meestal met de anti-sociale persoonlijkheidstoornis gediagnosticeerd. Er is weinig onderzoek verricht naar de biologische oorzaken van deze stoornis. Psychoanalytische theorieën schrijven het aan een verleidelijke of autoritaire houding van de vaders van deze patiënten toe.
Terug naar A-B-C index

Transseksualiteit
Ook gender-identiteitsstoornis. De behoefte om te leven en geaccepteerd te worden als een lid van het andere geslacht. Transseksuelen voelen zich gevangen in het lichaam van het 'verkeerde' geslacht en kunnen bijvoorbeeld een afkeer hebben van de eigen genitaliën.
Terug naar A-B-C index

Trauma

Algemene aanduiding voor lichamelijk letsel dat het gevolg is van een ongeluk of geweld.

Een psychische zeer aangrijpende gebeurtenis, zoals een verkrachting of het verlies van een kind. In zulke gevallen kan men spreken van een geestelijk letsel dat tot bepaalde vormen van geestelijke invaliditeit kan leiden.
Terug naar A-B-C index

Posttraumatische stressstoornis
Een psychische reactie die is ontstaan na een ingrijpende gebeurtenis, zoals een gijzeling, oorlog of marteling. De reactie treedt enkele weken of maximaal een half jaar na de stressvolle gebeurtenis op. Het trauma wordt in zogenaamde 'flashbacks', gedachten of nachtmerries steeds opnieuw beleefd en tegelijkertijd probeert de betrokkene juist de gedachten aan het trauma uit te bannen. De persoon is mogelijk emotioneel afgestompt en niet meer zo betrokken bij zijn dagelijks leven. Daarnaast kan sprake zijn van slecht slapen en prikkelbaarheid. Bijkomende symptomen kunnen angstaanvallen, neerslachtigheid en slapeloosheid zijn.
Terug naar A-B-C index

Transvestitisme
De behoefte zich te hullen in kleding van het andere geslacht. Wanneer dit gepaard gaat met seksuele opwinding, wordt gesproken van fetisjistisch transvestitisme. Wanneer het verkregen plezier niet seksueel van aard is, is sprake van dual-role-transvestitisme. Transvestieten hebben niet de behoefte hun lichaam operatief te laten veranderen om ook anatomisch op het andere geslacht te lijken.
Terug naar A-B-C index

Voyeurisme
Een seksuele afwijking waarbij het ongezien bespieden van anderen die zich ontkleden of seksuele handelingen verrichten de voornaamste bron van seksuele lust is.
Terug naar A-B-C index

Vrees
Een vorm van angst die veroorzaakt wordt door een specifieke dreiging, die zowel buiten als binnen een organisme gelegen kan zijn. Er wordt dus een bepaald persoon, ding of situatie gevreesd, terwijl angsten niet altijd door een specifiek object veroorzaakt worden.
Terug naar A-B-C index

Vriendschap en vijandschap
Sociale interactieprocessen, waarvan met name het vormen van vriendschappen in de sociale psychologie is bestudeerd. De behoefte aan sociaal contact is een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde; essentieel is het belonende karakter van de vriendschap voor het individu. Deze sociale bekrachtiging is voor een ieder van sterk individuele factoren afhankelijk, maar wordt wel bevorderd door algemene factoren als: de fysieke en sociale nabijheid in het dagelijks leven, de overeenkomst in sociale achtergrond en attituden, de mate van wederzijdse sociale goedkeuring, de mate waarin ieders behoeften elkaar wederzijds aanvullen (zoals bijvoorbeeld de behoefte om te domineren en de behoefte gedomineerd te worden), de verwachtingen omtrent de sociale rol van de ander en de mate waarin diegene daaraan voldoet.
Terug naar A-B-C index

Vrije associatie
Het ongedwongen aan elkaar rijgen van gedachten. Dit wordt o.a. binnen de psychoanalytische therapie gebruikt. De cliënt wordt gevraagd zonder voorbehoud te reageren op een door de analyticus aangeboden stimulus (woord, verhaal, plaatje, enz.). Aan de hand hiervan hoopt de analyticus op het spoor te komen van onbewuste problematiek, die een sturende werking op de associatie zou hebben. Het gaat hier dus niet om de associaties op zich, maar veeleer om de psychische krachten die de associaties tot stand brengen.
Terug naar A-B-C index

Waan
Een niet met de werkelijkheid overeenstemmend denkbeeld, dat zich niet laat corrigeren door redelijke argumenten en waarbij kennelijk de behoefte niet bestaat om te zien of het wel klopt. Hoewel strikt genomen vrijwel iedereen zijn eigen wanen koestert, wordt de term meestal gebruikt in verband met psychische stoornissen. De waan kan iets preciezer aangeduid worden met waandenkbeeld, waanvoorstelling en waanwaarneming. Onderscheiden worden onder andere grootheidswaan en de hier tegenoverstaande nihilistische of melancholische waan, achtervolgingswaan, betrekkingswaan, jaloersheidwaan, somatische waan, vergiftigingswaan, schuldwaan (iemand denkt een groot misdadiger te zijn, terwijl hier geen enkele aanleiding voor is), rijkdom-of armoedewaan, onsterfelijkheidwaan, ziektewaan, beïnvloedingswaan (het idee door andere personen of krachten 'gestuurd' te worden) en religieuze waan. Wanen lijken misschien bizar, maar wanneer iemand zich in de levensgeschiedenis van de betrokken persoon verdiept, krijgen ze meestal iets begrijpelijks. Zo kan het gebeuren dat iemand die vaak vernederd is, als reactie een grootheidswaan ontwikkelt. Wanen kunnen een onderdeel uitmaken van een psychiatrische stoornis, maar kunnen ook ontstaan door een hersenstoornis.
Terug naar A-B-C index

Waanstoornis
Een stoornis waarbij wanen het meest opvallende of het enige kenmerk vormen. Bizarre wanen, zoals het idee dat de persoon onder controle van een andere macht staat, komen niet voor. De wanen houden doorgaans lang aan en zullen in sommige gevallen nooit verdwijnen. Dikwijls gaat het om één waan of om een aantal wanen rondom hetzelfde thema. Vaak komen wanen voor die betrekking hebben op de eigen grootheid, ingebeelde ziekten, de ontrouw van de partner, de verliefdheid van een hoger geplaatst persoon, of dat de wereld tegen de persoon samenspant. Minder vaak voorkomend is het idee dat het lichaam mismaakt is, dat het stinkt of dat anderen denken dat de persoon homoseksueel is.
Terug naar A-B-C index

Waarde

De betekenis die iets heeft als bezit of ruilobject met name uitgedrukt in geld.
De maatstaf waarmee andermans gedrag, het eigen gedrag, maar ook voorwerpen of instellingen beoordeeld worden. Gedrag kan goed of slecht gevonden worden en een voorwerp mooi of lelijk.
Het getal dat de uitkomst is van een meting.
Terug naar A-B-C index

Waardevrijheid
Het vrij zijn van morele overwegingen. De socioloog Max Weber (1864-1920) stelde aan het begin van deze eeuw dat wetenschap waardevrij moest zijn en zich moest beperken tot het bestuderen en weergeven van de werkelijkheid. Deze stellingname is vooral begrijpelijk vanuit de achtergrond van een eeuwenlange religieuze en politieke inmenging in de wetenschap. In de praktijk blijken de sociale wetenschappen echter absoluut niet waardevrij: begrippen als democratie, maatschappelijke ongelijkheid, emancipatie, geestelijk gestoord of zwakzinnig hebben allemaal een morele lading. Wie de werkelijkheid hiermee beschrijft, spreekt tevens een waardeoordeel uit. Een ander punt is dat de onderzoeker altijd een keuze doet aan welk onderwerp hij aandacht besteedt. Ook hier spelen aardeoordelen een rol.
Terug naar A-B-C index

Waarheid
Het bestaan van overeenstemming tussen uitspraak of kennis en werkelijkheid. Het is onmogelijk aan te geven wanneer dit precies het geval is. Vandaar dat waarheid tegenwoordig ook wel wordt opgevat als een systematische samenhang tussen menselijke oordelen.
Terug naar A-B-C index

Waarneming
Ook perceptie. Een activiteit van het organisme waardoor interne en externe prikkels worden geregistreerd. Dit is geen passief proces. De selectie en interpretatie van prikkels blijken van eminent belang. Hierbij speelt niet alleen de beroering van de receptoren (zintuigen) een rol, maar evengoed denk- en geheugenprocessen. De waarneming is geen op zichzelf staande activiteit, maar is nauw verweven met andere functies van het organisme. Zo is het noodzakelijk dat het organisme zich actief kan bewegen en allerlei ervaringen kan opdoen, omdat anders de waarneming zich nauwelijks ontwikkelt. Als de omgeving van het organisme voldoende rijk is, ontwikkelt een groot deel van het waarnemingsproces zich vanzelf, dus buiten bewuste leerprocessen om. Bij de mens blijkt deze ontwikkeling langer door te gaan dan bij dieren. Dit wordt veroorzaakt door de nauwe samenhang met het denken en het geheugen en door de scherpende invloed van taal. De verschillende zintuigen werken ook niet onafhankelijk van elkaar. Zo neemt bijvoorbeeld de gevoeligheid voor licht alsmede de gezichtsterkte toe bij een prikkeling van het gehoor. Daarnaast ontwikkelt het ene zintuig zich sterker als het andere uitvalt. Een voorbeeld van dat laatste is het scherpe gehoor van langdurig blinden. Zij zijn daardoor vaak in staat geluidsecho's van voorwerpen op te vangen. De structuur en locatie van het object kunnen daardoor herkend worden.
Terug naar A-B-C index

Waarnemingstheorieën
Ook perceptietheorieën. De theoretische opvattingen over de wijze waarop de waarneming tot stand komt.
Een eerste onderscheid dat gemaakt kan worden is tussen de empirische en nativistische theorieën.

In de klassieke, empirische theorie is de waarneming het min of meer passief opdoen van indrukken uit de wereld. Op grond van ervaringen en kennis van de wereld organiseert de mens vervolgens deze indrukken. Iemand heeft bijvoorbeeld de indruk dat een appel op twee of vijf meter afstand even groot is, ondanks dat de grootte van de afbeelding op het netvlies aanzienlijk verschilt. Volgens de empirische theorie komt dit doordat wij geleerd hebben dat een voorwerp niet van grootte verandert als het verder van ons af gelegen is. De empirische theorie schiet echter ernstig te kort bij de verklaring van visuele illusies.
De nativistische theorie stelt hier tegenover dat de waarneming wordt georganiseerd door aangeboren principes. Het blijkt bijvoorbeeld dat proefdieren die geen gelegenheid hebben gehad visuele ervaringen op te doen, toch niet in een afgrond lopen. Zij hebben kennelijk het aangeboren vermogen diepte waar te nemen.

Een ander onderscheid is tussen theorieën die waarneming opvatten als een bottom-up- of topdown-proces.

De constructivistische theorie gaat er van uit dat de waarneming topdown ofwel conceptueel gestuurd wordt. Dit betekent dat de waarneming niet alleen afhankelijk is van de zintuiglijke indrukken, maar evengoed door verwachtingen en kennis van de stimuli wordt beïnvloed. Dit interactieve proces wordt inferentie genoemd. De inferentie verklaart tevens waarom er fouten gemaakt worden in de waarneming.
De theorie van de directe waarneming gaat er van uit dat waarneming vooral bottom-up ofwel data-gestuurd plaatsvindt. Een belangrijke naam op dit gebied is James J. Gibson. Hij veronderstelde dat de prikkeling van de zintuigen veel meer informatie levert dan algemeen wordt aangenomen en dat daardoor de topprocessen overbodig zijn. Centrale begrippen van Gibson zijn affordance en texture gradient. Er is zowel voor de topdown als voor de bottom-up benadering veel te zeggen. De zintuiglijke informatie is zo rijk dat kennis en verwachtingen de waarnemingen alleen beslissend beïnvloeden bij gedegenereerde (onduidelijke) stimuli. De waarneming is echter ook niet helemaal onafhankelijk van kennis, wat blijkt uit het feit dat sommige visuele illusies alleen voorkomen bij personen met een culturele achtergrond die hen geleerd heeft diepte waar te nemen op een plat vlak.
Vandaar dat geprobeerd is tot een synthese te komen van beide theorieën. Ulrich Neiser stelt de waarneming bijvoorbeeld voor als een perceptuele cyclus. De waarnemer zou beschikken over anticiperende cognitieve schema's die de exploratie van de omgeving sturen, maar de exploratie van de omgeving wordt ook direct gestuurd door de stimuli uit de omgeving. Ook het anticiperende schema wordt direct beïnvloed door de stimuli uit de omgeving.

Een wat oudere theorie op het gebied van de waarneming is gegeven door de gestaltpsychologie. De opvattingen van de theoretici uit deze richting hebben geleid tot het opstellen van Gestaltwetten.
Een invloedrijke theorie op het gebied van de waarneming is opgesteld door de waarnemingstheoreticus David Marr en zijn collegae en heeft specifiek betrekking op de visuele waarneming. Marr maakt daarbij gebruik van drie niveaus waarop de binnenkomende informatie verwerkt wordt. Allereerst is er het niveau van de 'hardware' (de zintuigcellen en de neuronen die daarmee in verbinding staan). Op dit niveau wordt de 'primaire schets' gemaakt. Dit is de basisinformatie, met daarbij opgenomen informatie over kleuren, lichtintensiteit, hoeken, randen, e.d. Deze informatie is tweedimensionaal weergegeven en wordt op verschillende plaatsen onafhankelijk van elkaar gecodeerd. De primaire schets wordt vervolgens met behulp van de beschikbare zintuiglijke indrukken over bijvoorbeeld schaduwen en grootte, 'vertaald' naar de '2,5-D-schets'. Hierin zijn gegevens opgenomen over de diepte, de contouren en hun oriëntatie. De 2,5-D-schets is nog steeds tweedimensionaal en is net als de primaire schets gemaakt vanuit het gezichtspunt van de kijker. De 2,5-D-schets wordt daarna omgezet tot het '3-D-niveau', het niveau van de software of computaties (computationalisme). Het 3-D-niveau is de volledige driedimensionale representatie van het gezichtsveld, waarbij tevens de onderlinge posities van objecten zijn opgenomen. Het 3-D-niveau is onafhankelijk van het punt van waaruit gekeken wordt. De richting waarin de informatieverwerking plaats vindt, is van de primaire schets naar het 2,5-D-niveau volledig bottom-up, maar tussen het 2,5-D-niveau en het 3-D-niveau is sprake van een wederzijdse beïnvloeding. Er vinden dus top-down- en bottom-up processen plaats.
Terug naar A-B-C index

Zoöerastie
Het hebben van geslachtsgemeenschap met dieren.
Terug naar A-B-C index

Zoöfilie

Ook bestialiteit. Een weinig voorkomende seksuele afwijking waarbij dieren een sterke erotische aantrekkingskracht hebben. Dit kan leiden tot zoöerastie: het hebben van geslachtsgemeenschap met dieren.

Dierenliefde zonder de seksuele bijbetekenis.
Terug naar A-B-C index

Zoöfobie Een extreme angst voor dieren in het algemeen of voor bepaalde dieren in het bijzonder, zoals honden en katten.
Terug naar A-B-C index